Trả lời nhanh: ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) là rối loạn phát triển thần kinh, thường khởi phát từ nhỏ và có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành. Người mắc khó duy trì chú ý, hiếu động quá mức hoặc hành động bốc đồng, ảnh hưởng học tập, công việc và các mối quan hệ. Đây không phải do lười biếng hay thiếu kỷ luật.
1. ADHD là gì?
Khi tìm hiểu ADHD là gì, nhiều người chỉ nghĩ đến một đứa trẻ quậy phá, không chịu ngồi yên. Thực tế, khái niệm này rộng hơn và không chỉ gói gọn ở trẻ nhỏ.
1.1 Định nghĩa ADHD
ADHD là viết tắt của từ Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Tiếng Việt gọi là rối loạn tăng động giảm chú ý, hay bệnh tăng động giảm chú ý theo cách gọi quen thuộc. Vậy ADHD là bệnh gì? Đây là một rối loạn phát triển thần kinh, nghĩa là não bộ vận hành khác biệt ở cách điều hướng sự chú ý, kiểm soát hành vi và mức độ hoạt động.
ADHD được cho là liên quan đến chức năng điều hành, tức nhóm kỹ năng giúp ta lập kế hoạch, sắp xếp ưu tiên, kiềm chế phản ứng và ghi nhớ việc cần làm. Hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và noradrenaline cũng được nhắc đến trong cơ chế này.
Điều quan trọng nhất: ADHD không phải lỗi tính cách, không phải lười biếng hay thiếu kỷ luật. Người có ADHD thường rất muốn tập trung, nhưng não không "giữ" được sự chú ý như mong muốn.
1.2 ADHD và ADD khác nhau thế nào?
ADD là tên gọi cũ, nay được xếp vào ADHD thể chủ yếu giảm chú ý.
ADD (Attention Deficit Disorder) là tên gọi cũ, dùng cho người giảm chú ý nhưng không có biểu hiện tăng động rõ rệt. Hiện nay, giới chuyên môn không còn tách ADD thành rối loạn riêng mà xếp vào ADHD thể chủ yếu giảm chú ý. Vì vậy, nói ADD và ADHD "hoàn toàn giống nhau" hay "hoàn toàn khác nhau" đều chưa chính xác.
1.3 ADHD có phổ biến không?
Theo Cleveland Clinic, ADHD ảnh hưởng khoảng 5% trẻ em ở Mỹ; tỷ lệ thay đổi theo quốc gia và tiêu chuẩn đánh giá. Nhiều nghiên cứu ghi nhận bé trai được chẩn đoán nhiều hơn bé gái, một phần vì bé gái dễ bị bỏ sót. Điều đó không có nghĩa ADHD hiếm gặp ở nữ giới.
2. Các thể và triệu chứng của ADHD
Triệu chứng ADHD xoay quanh ba nhóm: giảm chú ý, tăng động và bốc đồng. Tùy nhóm nào nổi trội, ADHD được chia thành ba thể. Theo Cleveland Clinic, triệu chứng thường bắt đầu lộ rõ từ 3–6 tuổi.
2.1 Thể chủ yếu giảm chú ý
Người thuộc thể này không nhất thiết hiếu động. Họ thường "lặng lẽ" gặp khó khăn với các biểu hiện như:
- Dễ phân tâm bởi tiếng động, thông báo điện thoại hay suy nghĩ riêng.
- Hay quên lịch hẹn, bài tập, việc được dặn.
- Thường xuyên mất đồ như chìa khóa, tai nghe, ví.
- Bắt đầu nhiều việc nhưng khó hoàn thành, ngại các nhiệm vụ cần tập trung lâu.
2.2 Thể chủ yếu tăng động - bốc đồng
Đây là hình ảnh mọi người hay liên tưởng nhất. Trẻ hoặc người lớn ở thể này có thể:
- Khó ngồi yên, cựa quậy liên tục, hay đứng dậy giữa giờ học.
- Nói nhiều, buột miệng trả lời trước khi nghe hết câu hỏi.
- Hay ngắt lời, chen vào cuộc trò chuyện của người khác.
- Khó chờ đến lượt, hành động trước rồi mới nghĩ.
2.3 Thể kết hợp
Người thuộc thể này có đủ biểu hiện của cả giảm chú ý lẫn tăng động - bốc đồng, và đây là dạng thường gặp. Mức độ mỗi nhóm có thể thay đổi theo tuổi. Vì vậy, thể ADHD của một người không cố định suốt đời.
2.4 Biểu hiện ở trẻ em và người lớn
Ba thể ADHD khác nhau ở nhóm triệu chứng nổi trội, và có thể thay đổi theo tuổi.
Với trẻ bị ADHD, phụ huynh thường thấy con hay bị nhắc nhở trên lớp, làm bài cẩu thả, dễ xung đột với bạn bè. Ngược lại, ADHD ở người lớn kín đáo hơn. Tăng động bên ngoài giảm dần, chuyển thành cảm giác bồn chồn bên trong, kèm sự vô tổ chức trong công việc và cuộc sống.
Nhiều người bị ADHD trưởng thành mô tả hiện tượng time blindness, tức "mù thời gian". Họ ước lượng sai thời gian, hay trễ hạn dù đã đặt báo thức trên điện thoại. Một số lại có trạng thái siêu tập trung, cắm đầu vào việc mình thích trên laptop hàng giờ rồi quên ăn. Nửa sau buổi làm việc, họ dễ kiệt sức và khó xoay xở phần việc còn lại.
Bé gái và phụ nữ thường thiên về thể giảm chú ý, ít quậy phá nên hay bị xem là "mơ màng" hoặc "đãng trí". Nhóm này vì thế dễ bị bỏ sót chẩn đoán.
3. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của ADHD
Đến nay, các nhà khoa học chưa xác định được một nguyên nhân đơn lẻ. Hội chứng ADHD được cho là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng.
3.1 Di truyền
Di truyền đóng vai trò quan trọng trong ADHD. Rối loạn này thường xuất hiện ở nhiều thành viên trong cùng gia đình. Không ít cha mẹ chỉ nhận ra mình có ADHD sau khi con được chẩn đoán. Quan niệm lan truyền rằng "ADHD không do gen, chỉ do tổn thương tâm lý" là không đúng với hiểu biết y khoa hiện nay.
3.2 Yếu tố môi trường và thai kỳ
Bên cạnh gen, một số yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:
- Sinh non hoặc nhẹ cân khi sinh.
- Phơi nhiễm chì trong giai đoạn đầu đời.
- Người mẹ dùng rượu, thuốc lá trong thai kỳ.
Căng thẳng, gia đình nhiều xung đột hay thiếu ngủ có thể làm triệu chứng nặng hơn. Tuy nhiên, đây không phải nguyên nhân duy nhất tạo ra ADHD.
3.3 Điều gì không gây ra ADHD?
ADHD là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng, trong đó di truyền đóng vai trò quan trọng.
Ăn nhiều đồ ngọt hay xem mạng xã hội chưa được chứng minh là nguyên nhân gây ADHD. Lướt video ngắn nhiều có thể khiến ai cũng thấy khó tập trung hơn, nhưng điều đó khác với một rối loạn phát triển thần kinh tồn tại từ nhỏ. Cách dạy con cũng không "tạo ra" ADHD, dù có thể ảnh hưởng đến cách trẻ ứng phó.
4. ADHD được chẩn đoán và kiểm soát như thế nào?
Không có xét nghiệm máu hay chụp chiếu nào cho kết quả "có ADHD". Chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng của chuyên gia, kết hợp thông tin từ bản thân, gia đình và nhà trường.
4.1 Tiêu chuẩn chẩn đoán
Chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng, không có xét nghiệm đơn lẻ cho kết quả có ADHD.
Theo MedlinePlus, bác sĩ xem xét các điều kiện chính sau:
- Triệu chứng khởi phát trước 12 tuổi.
- Kéo dài ít nhất 6 tháng.
- Xuất hiện ở từ hai môi trường trở lên, ví dụ ở nhà và ở trường hoặc nơi làm việc.
- Gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, công việc hoặc các mối quan hệ.
Thông thường, trẻ đến 16 tuổi cần có ít nhất 6 triệu chứng thuộc một nhóm, người từ 17 tuổi cần ít nhất 5 triệu chứng. Bác sĩ cũng phải loại trừ lo âu, trầm cảm và các rối loạn khác có biểu hiện tương tự.
4.2 Khi nào nên đi khám?
Hãy cân nhắc đi khám khi mất tập trung hoặc bốc đồng kéo dài và gây hậu quả rõ ràng. Ví dụ, con tụt kết quả học tập, thường xuyên bị phàn nàn ở trường. Hoặc bạn liên tục trễ hạn, mất việc, căng thẳng trong quan hệ. Nhận diện sớm giúp can thiệp hiệu quả hơn và giảm mặc cảm "mình kém cỏi".
4.3 Điều trị và hỗ trợ
ADHD chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát được. Các hướng hỗ trợ phổ biến gồm liệu pháp hành vi, đào tạo kỹ năng cho phụ huynh, hỗ trợ tại trường và thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Với người lớn, lịch nhắc việc trên điện thoại hay chia nhỏ công việc có thể giúp duy trì nhịp làm việc. Các mẹo này chỉ là hỗ trợ, không thay thế điều trị.
5. Phân biệt ADHD với hiếu động và mất tập trung thông thường
5.1 Trẻ hiếu động hay tăng động?
Trẻ hiếu động vẫn chú ý đến xung quanh, biết sợ và biết chọn lúc để nghịch. Bé vẫn ngồi yên được khi xem phim mình thích hay khi có người lạ. Ngược lại, triệu chứng ADHD kéo dài, xuất hiện ở nhiều nơi và trẻ khó tự điều chỉnh dù được nhắc nhiều lần. Không phải trẻ hiếu động nào cũng là trẻ ADHD.
5.2 Sai lầm khi tự chẩn đoán qua mạng
Các bài test ADHD online hay video "10 dấu hiệu bạn bị ADHD" chỉ mang tính tham khảo. Mất tập trung, hay quên, bồn chồn cũng có thể đến từ lo âu, trầm cảm, overthinking hoặc thiếu ngủ. Ngoài ra, hãy cảnh giác với việc tư vấn thuốc qua bình luận, tin nhắn. Dùng thuốc không có chỉ định có thể gây hại nghiêm trọng.
Câu hỏi thường gặp
ADHD có phải là bệnh tâm thần không?
ADHD là rối loạn phát triển thần kinh và được xếp trong nhóm rối loạn sức khỏe tâm thần. Tuy vậy, nó không đồng nghĩa với mất trí, "điên" hay lười biếng. Người có ADHD vẫn có thể học tập, làm việc và sống tốt khi được hiểu đúng và hỗ trợ phù hợp, nên tránh dùng từ ngữ kỳ thị hay gán nhãn.
ADHD có chữa khỏi được không?
Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn. Liệu pháp hành vi kết hợp thuốc điều trị ADHD theo chỉ định bác sĩ giúp kiểm soát triệu chứng và cải thiện chức năng hằng ngày. Thuốc cần được kê, theo dõi liều và tác dụng phụ định kỳ; tự ý mua, tăng liều hay ngưng thuốc đều có thể gây hại.
Người lớn có bị ADHD không?
Có. Triệu chứng thường bắt đầu từ nhỏ và có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành. Nhiều người chỉ được chẩn đoán khi đã đi làm, sau nhiều năm nghĩ mình "đãng trí" hay "thiếu cố gắng". Khi đánh giá, bác sĩ thường hỏi lại về thời đi học để xác định triệu chứng đã có từ trước 12 tuổi.
ADHD khác ADD ở điểm nào?
ADD là cách gọi cũ, hiện thuộc ADHD thể chủ yếu giảm chú ý. Khác biệt thực tế nằm ở biểu hiện: người thể này ít quậy phá nên khó bị phát hiện, dù vẫn gặp khó khăn lớn khi học hay làm việc. Bạn vẫn có thể gặp chữ ADD trong tài liệu cũ, nhưng nên hiểu theo cách phân loại hiện hành.
Nghi ngờ bị ADHD nên đi khám ở đâu?
Bạn nên gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần, nhi hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng để được đánh giá. Bác sĩ cũng giúp phân biệt ASD và ADHD (tự kỷ và tăng động), vì hai tình trạng đôi khi đi kèm nhau. Nên mang theo sổ liên lạc, nhận xét của giáo viên hoặc ghi chép về các khó khăn để buổi khám chính xác hơn.
Với người hay quên giờ, một chiếc đồng hồ có nhắc lịch là công cụ tiện lợi trong sinh hoạt hằng ngày, giúp theo dõi giờ giấc mà không cần mở điện thoại liên tục.
Tham khảo thêm các mẫu đồng hồ thời trang đang được nhiều người lựa chọn:
Bạn có thể đọc thêm một số chủ đề liên quan dưới đây.
Xem thêm các bài liên quan đến sức khỏe và hành vi:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không