Trả lời nhanh: Để hiểu APEC là hội nghị gì, đây là chuỗi sự kiện thường niên của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương gồm 21 nền kinh tế thành viên. Hội nghị thúc đẩy tự do hóa thương mại, mở cửa đầu tư, chuyển đổi số và tăng trưởng bền vững dựa trên nguyên tắc tự nguyện, đồng thuận và không ràng buộc pháp lý.
1. Tổng quan về APEC và lịch sử hình thành
1.1 APEC là viết tắt của từ gì và ra đời khi nào?
APEC thành lập tháng 11/1989 tại Canberra với 12 thành viên; năm 1993 lập Ban Thư ký tại Singapore
APEC là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Asia-Pacific Economic Cooperation, dịch sang tiếng Việt là Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương. Đây là cơ chế hợp tác kinh tế liên chính phủ hàng đầu tại khu vực vành đai Thái Bình Dương, đóng vai trò cầu nối thúc đẩy tăng trưởng và liên kết thương mại giữa các nền kinh tế thành viên.
Diễn đàn này chính thức được thành lập vào tháng 11/1989 tại thủ đô Canberra (Úc), khởi nguồn từ sáng kiến của Thủ tướng Úc lúc bấy giờ là ông Bob Hawke. Trong bối cảnh kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, sự ra đời của APEC nhằm tạo ra một không gian đối thoại cởi mở để tháo gỡ rào cản thương mại.
Ở giai đoạn khởi đầu, diễn đàn chỉ quy tụ 12 thành viên sáng lập. Đến năm 1993, Ban Thư ký thường trực của APEC được thành lập và đặt trụ sở chính thức tại Singapore nhằm điều phối các hoạt động hợp tác, hỗ trợ kỹ thuật và quản lý ngân sách chung cho toàn khối.
2. Các thành viên và quy chế tham gia APEC
2.1 Danh sách 21 nền kinh tế thành viên APEC hiện nay
21 nền kinh tế thành viên trải khắp châu Á, châu Mỹ và châu Đại Dương quanh vành đai Thái Bình Dương
Trải qua các đợt mở rộng, 21 nền kinh tế thành viên của APEC hiện nay trải dài khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương, bao gồm cả những cường quốc kinh tế hàng đầu lẫn các nền kinh tế đang phát triển năng động:
- Khu vực Đông Á và Đông Nam Á: Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc), Đài Loan (Đài Bắc Trung Hoa), Singapore, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines, Brunei.
- Khu vực châu Mỹ: Hoa Kỳ, Canada, Mexico, Chile, Peru.
- Khu vực châu Đại Dương và Âu - Á: Úc, New Zealand, Papua New Guinea, Nga.
Một điểm đặc thù của diễn đàn là việc sử dụng thuật ngữ "nền kinh tế thành viên" thay cho khái niệm "quốc gia" kể từ năm 1991. Cách gọi này được áp dụng nhằm dung hòa vị thế chính trị và tạo điều kiện cho sự tham gia bình đẳng về mặt kinh tế của Đài Loan và Hồng Kông bên cạnh các quốc gia có chủ quyền.
Xét về quy mô, khối 21 thành viên APEC hiện chiếm khoảng 60% GDP toàn cầu, gần 50% tổng kim ngạch thương mại và khoảng 38% dân số thế giới. Hiện tại, APEC vẫn đang tạm ngưng kết nạp thêm thành viên mới để tập trung củng cố chiều sâu hợp tác và nâng cao hiệu quả liên kết nội khối.
3. Mục tiêu chiến lược và cơ chế vận hành APEC
3.1 Mục tiêu và ba nguyên tắc hoạt động cốt lõi của APEC
APEC vận hành theo đồng thuận, tự nguyện, không ràng buộc pháp lý, khác WTO hay EU
Hoạt động của diễn đàn xoay quanh ba trụ cột hợp tác chính nhằm tạo dựng môi trường kinh doanh thuận lợi và bền vững cho toàn khu vực:
- Tự do hóa thương mại và đầu tư: Giảm thiểu thuế quan và các rào cản phi thuế quan đối với hàng hóa, dịch vụ và dòng vốn.
- Thuận lợi hóa kinh doanh: Đơn giản hóa thủ tục hải quan, hài hòa hóa tiêu chuẩn kỹ thuật và giảm chi phí giao dịch cho doanh nghiệp.
- Hợp tác kinh tế - kỹ thuật (ECOTECH): Hỗ trợ nâng cao năng lực, đào tạo nguồn nhân lực và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên.
Để hiện thực hóa các trụ cột này, APEC từng đặt ra Mục tiêu Bogor hướng tới tự do hóa thương mại và đầu tư, sau đó tiếp nối bằng Tầm nhìn Putrajaya 2040 với định hướng xây dựng một cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương mở, năng động, tự cường và hòa bình.
Khác với nhiều tổ chức quốc tế có tính chất ràng buộc cao như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay Liên minh châu Âu (EU), cơ chế vận hành của APEC dựa trên ba nguyên tắc nền tảng:
- Đồng thuận: Mọi quyết định chung đều cần sự nhất trí của toàn bộ 21 thành viên.
- Tự nguyện: Các nền kinh tế tự nguyện thực hiện cam kết theo lộ trình và năng lực riêng.
- Không ràng buộc pháp lý: Diễn đàn không ban hành điều ước quốc tế bắt buộc và không có cơ chế trừng phạt hay tài phán đối với thành viên không hoàn thành mục tiêu.
3.2 Các cấp hội nghị trong năm APEC diễn ra thế nào?
Nhiều người thường lầm tưởng hội nghị APEC chỉ diễn ra trong vài ngày họp thượng đỉnh cuối năm. Trên thực tế, đây là một chuỗi sự kiện kéo dài xuyên suốt cả năm tại nền kinh tế chủ nhà, được phân chia theo nhiều cấp độ làm việc chặt chẽ:
| Cấp hội nghị |
Thành phần tham dự |
Vai trò chính |
| Hội nghị Quan chức Cao cấp (SOM) |
Các quan chức ngoại giao, kinh tế cấp cao |
Họp nhiều lần trong năm để điều phối, rà soát tiến độ và chuẩn bị nội dung văn kiện. |
| Hội nghị Bộ trưởng chuyên ngành |
Bộ trưởng các ngành (Thương mại, Tài chính, Ngoại giao…) |
Thảo luận chuyên sâu và thông qua các sáng kiến hợp tác theo từng lĩnh vực cụ thể. |
| Tuần lễ Cấp cao APEC |
Nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu các nền kinh tế |
Sự kiện tâm điểm cuối năm, nơi thông qua Tuyên bố chung và định hướng chiến lược. |
Song hành cùng các phiên họp chính phủ là tiếng nói từ khu vực tư nhân thông qua Hội đồng Tư vấn Doanh nghiệp APEC (ABAC). Tổ chức này tập hợp các lãnh đạo doanh nghiệp tiêu biểu từ 21 nền kinh tế nhằm trực tiếp kiến nghị giải pháp tháo gỡ khó khăn thực tế lên các nhà lãnh đạo trong Tuần lễ Cấp cao.
4. Ý nghĩa và vai trò của APEC đối với Việt Nam
4.1 Dấu ấn nổi bật của Việt Nam qua các kỳ hội nghị APEC
Việt Nam chính thức gia nhập APEC vào tháng 11/1998, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tiến trình mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế. Việc trở thành thành viên của diễn đàn đã giúp Việt Nam mở rộng quan hệ đối tác chiến lược và tiếp cận trực tiếp các thị trường xuất khẩu trọng điểm.
Trong suốt quá trình tham gia, Việt Nam đã hai lần đảm nhiệm thành công vai trò nước chủ nhà đăng cai năm APEC:
- APEC 2006 tại Hà Nội: Sự kiện diễn ra đúng thời điểm Việt Nam hoàn tất đàm phán gia nhập WTO, góp phần nâng cao uy tín quốc gia và thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư nước ngoài.
- APEC 2017 tại Đà Nẵng: Với sự tham dự của lãnh đạo 21 nền kinh tế, hội nghị đã tạo cú hích lớn cho ngoại giao đa phương và thúc đẩy đàm phán các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và RCEP.
Tiếp nối những thành công đó, Việt Nam dự kiến sẽ đăng cai hội nghị APEC lần thứ ba vào năm 2027. Đây được xem là cơ hội quan trọng để tiếp tục khẳng định vị thế, vai trò chủ động đóng góp vào cấu trúc hợp tác kinh tế khu vực và thu hút nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới.
5. Giá trị thực tiễn và góc nhìn sâu sắc về diễn đàn APEC
5.1 Diễn đàn đối thoại bên lề và lợi ích thiết thực cho người dân
Bên cạnh các phiên họp toàn thể được truyền tải rộng rãi qua báo chí hay hệ thống loa phát thanh tại địa phương, giá trị lớn nhất của Tuần lễ Cấp cao APEC thường nằm ở không gian ngoại giao bên lề. Nhờ tính chất không ràng buộc pháp lý, các nguyên thủ có thể tận dụng dịp này để gặp gỡ song phương, tháo gỡ bất đồng thương mại hoặc hạ nhiệt căng thẳng địa chính trị mà không bị vướng rào cản nghị trình chính thức.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp và người dân, lợi ích rõ nét nhất từ cơ chế hợp tác này là Thẻ đi lại doanh nhân APEC (ABTC). Người sở hữu thẻ được miễn thị thực ngắn hạn và ưu tiên làm thủ tục xuất nhập cảnh tại làn riêng ở sân bay của 19 nền kinh tế thành viên tham gia chương trình, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian công tác.
Ngoài ra, các nỗ lực hài hòa hóa thủ tục hải quan và số hóa chứng từ thương mại trong khối giúp chuỗi cung ứng hàng hóa vận hành thông suốt hơn. Điều này gián tiếp giúp người tiêu dùng tiếp cận hàng hóa nhập khẩu đa dạng với chi phí hợp lý hơn. Trong giai đoạn hiện nay, nghị trình APEC cũng đang mở rộng sang các lĩnh vực sát sườn với tương lai như chuyển đổi năng lượng xanh, kinh tế số và quản trị an toàn trí tuệ nhân tạo.
Câu hỏi thường gặp
Hội nghị APEC mấy năm tổ chức 1 lần?
Hội nghị APEC được tổ chức thường niên mỗi năm 1 lần. Địa điểm tổ chức sẽ được luân phiên giữa 21 nền kinh tế thành viên để đảm bảo tính công bằng và cơ hội quảng bá cho từng nước chủ nhà.
Thẻ APEC (ABTC) là gì và có quyền lợi ra sao?
Thẻ đi lại doanh nhân APEC (ABTC) là loại thẻ thông hành đặc biệt cấp cho doanh nhân và quan chức thường xuyên đi công tác trong khối. Người có thẻ được miễn xin visa thông thường và sử dụng làn ưu tiên khi nhập cảnh tại 19 nền kinh tế thành viên tham gia chương trình.
Việt Nam đã đăng cai hội nghị APEC bao nhiêu lần?
Tính đến nay, Việt Nam đã đăng cai tổ chức thành công 2 lần vào năm 2006 (tại Hà Nội) và năm 2017 (tại Đà Nẵng). Theo kế hoạch, Việt Nam sẽ tiếp tục đảm nhiệm vai trò chủ nhà APEC lần thứ 3 vào năm 2027.
APEC có phải là tổ chức ban hành luật bắt buộc không?
Không. APEC hoạt động dựa trên nguyên tắc tự nguyện và đồng thuận, hoàn toàn không ban hành văn bản pháp lý ràng buộc hay áp đặt chế tài xử phạt đối với các nền kinh tế thành viên.
Tóm lại, APEC là diễn đàn hợp tác kinh tế mềm có tầm ảnh hưởng lớn tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, giúp kết nối 21 nền kinh tế thông qua đối thoại và đồng thuận. Việc hiểu rõ cơ chế vận hành cũng như các lợi ích thiết thực như thẻ doanh nhân ABTC hay cơ hội giao thương sẽ giúp bạn theo dõi các kỳ hội nghị sắp tới, đặc biệt là cột mốc APEC 2027 tại Việt Nam, một cách sâu sắc hơn.