BHXH là gì? Giải thích dễ hiểu cho người mới đi làm

Đóng góp bởi Nguyễn Phương Thảo23/01

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách của Nhà nước giúp bù đắp thu nhập cho người lao động khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc khi về hưu. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu BHXH là gì theo cách dễ nhất, BHXH gồm những chế độ nào, ai bắt buộc phải tham gia và vì sao nên tham gia sớm để không mất quyền lợi về sau.

1. Bảo hiểm xã hội (BHXH) là gì? Hiểu đơn giản nhất

Theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (áp dụng từ 01/7/2025), bảo hiểm xã hội (BHXH) là cơ chế giúp thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người tham gia khi bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc qua đời.

BHXH là “quỹ chung”. Khi bạn còn đi làm, bạn (và/hoặc doanh nghiệp) đóng tiền vào quỹ. Khi gặp rủi ro hoặc đến tuổi nghỉ hưu, quỹ sẽ chi trả theo chế độ để giúp bạn ổn định cuộc sống.

Giới thiệu chung về BHXH

2. BHXH do ai quản lý? Có phải bảo hiểm tư nhân không?

BHXH là chính sách an sinh do Nhà nước tổ chức. Cơ quan thực hiện chế độ, chính sách, quản lý và sử dụng quỹ là hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam (tổ chức theo trung ương – địa phương).

BHXH khác với bảo hiểm thương mại (bảo hiểm nhân thọ/phi nhân thọ) do doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp.
BHXH được thực hiện theo nguyên tắc công khai, minh bạch và chi trả đúng đối tượng, đúng điều kiện theo quy định.

3. Đóng BHXH để làm gì? Vì sao nhiều người “bị trừ lương” mỗi tháng?

BHXH giúp bạn có “điểm tựa tài chính” khi gặp các tình huống làm giảm/mất thu nhập như ốm đau, sinh con, tai nạn lao động hoặc khi về hưu.

Ví dụ dễ hiểu:

Ốm phải nghỉ làm vài ngày: có thể được xem xét hưởng chế độ ốm đau (nếu đủ điều kiện).
Sinh con: có chế độ thai sản (tùy đối tượng và loại hình tham gia).
Về hưu: có lương hưu nếu đủ điều kiện về thời gian đóng.
Không may qua đời: thân nhân có thể được giải quyết chế độ tử tuất.

Vì vậy, khoản trích BHXH hàng tháng không chỉ là “mất tiền”, mà là đổi lấy quyền lợi dài hạn theo quy định.

4. BHXH gồm những loại hình nào?

Nhiều người hay nhầm “BHXH chỉ có bắt buộc”. Thực tế, theo quy định mới, BHXH có thể được hiểu theo các nhóm/chương trình liên quan, trong đó phổ biến nhất với người dân là:

BHXH bắt buộc: áp dụng với người lao động và người sử dụng lao động thuộc diện phải tham gia.
BHXH tự nguyện: dành cho công dân Việt Nam không thuộc diện bắt buộc, được chọn mức đóng/phương thức đóng phù hợp.

Lưu ý: Ngoài ra còn có các nội dung như bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm hưu trí bổ sung… tùy từng hệ thống quy định liên quan.

5. Ai bắt buộc phải tham gia BHXH? Ai có thể tham gia tự nguyện?

Nếu bạn đang phân vân “mình có phải đóng không?”, hãy đối chiếu nhanh:

Nhóm thường thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc

Người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên.
Cán bộ, công chức, viên chức.
Một số lực lượng/nhóm theo quy định (quốc phòng, công an, cơ yếu...).
Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã (tùy trường hợp theo quy định).
Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh (tùy quy định áp dụng).

Nhóm có thể tham gia BHXH tự nguyện

Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên không thuộc diện bắt buộc và không đang hưởng lương hưu/trợ cấp BHXH hằng tháng.
Người lao động tạm hoãn hợp đồng lao động và không tham gia BHXH trong thời gian tạm hoãn (tùy điều kiện cụ thể).

Nhóm lao động tự do, freelancer, người kinh doanh cá nhân… thường quan tâm BHXH tự nguyện để có hưu trí và các quyền lợi liên quan theo quy định.

6. Có mấy chế độ BHXH? Người tham gia được hưởng những gì?

Đây là phần người đọc muốn biết “đóng để được gì” một cách rõ ràng.

Chế độ đối với người tham gia BHXH bắt buộc

Chế độ ốm đau
Chế độ thai sản
Chế độ hưu trí
Chế độ tử tuất

Chế độ đối với người tham gia BHXH tự nguyện

Hưu trí
Tử tuất
Trợ cấp thai sản (theo quy định mới)
Tai nạn lao động tự nguyện (theo quy định mới)

Lưu ý: Điều kiện hưởng từng chế độ phụ thuộc vào thời gian đóng, mức đóng, hồ sơ và quy định cụ thể tại từng thời điểm.

7. Phân biệt BHXH với BHYT: Nhiều người đang nhầm

Một nhầm lẫn phổ biến là “BHXH có phải BHYT không?”. Câu trả lời là KHÔNG.

BHXH: tập trung vào bù đắp thu nhập khi mất/giảm thu nhập (ốm đau, thai sản, hưu trí...).
BHYT: tập trung vào chi trả chi phí khám chữa bệnh theo mức hưởng.

Trong một số trường hợp (ví dụ người đang hưởng lương hưu), người tham gia có thể được hưởng quyền lợi BHYT theo quy định.

8. Quyền và nghĩa vụ khi tham gia BHXH: Bạn nên biết để không thiệt

Không ít người đóng BHXH nhiều năm nhưng không biết mình có quyền gì. Việc nắm rõ quyền và nghĩa vụ giúp bạn chủ động bảo vệ quyền lợi nếu có sai sót từ phía doanh nghiệp hoặc trong quá trình tham gia.

Quyền cơ bản của người tham gia

Được hưởng các chế độ BHXH theo quy định.
Được cấp và quản lý thông tin tham gia (sổ BHXH/ thông tin điện tử).
Được cơ quan BHXH cung cấp thông tin về quá trình đóng, hưởng theo định kỳ hoặc theo yêu cầu.
Có quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện khi quyền lợi BHXH bị xâm phạm.

Nghĩa vụ cơ bản

Đóng BHXH đầy đủ theo quy định (đúng mức, đúng thời hạn).
Kê khai thông tin chính xác, trung thực.
Chủ động theo dõi quá trình tham gia để phát hiện sai lệch sớm.

Quyền lợi và nghĩa vụ cơ bản người tham gia Bảo hiểm xã hội

9. Những hành vi bị cấm liên quan BHXH

Để tránh rủi ro pháp lý và mất quyền lợi, người tham gia nên biết một số hành vi bị cấm như:

Trốn đóng, chậm đóng BHXH bắt buộc.
Gian lận, giả mạo hồ sơ hưởng BHXH.
Mua bán, cầm cố, thế chấp sổ BHXH dưới mọi hình thức.

10. Câu hỏi thường gặp

BHXH là gì mà đi làm lại bắt buộc phải đóng?

Vì BHXH là chính sách an sinh xã hội nhằm đảm bảo quyền lợi lâu dài cho người lao động khi gặp rủi ro hoặc khi về hưu. Nếu thuộc nhóm bắt buộc theo luật, bạn và doanh nghiệp phải tham gia theo quy định.

BHXH tự nguyện có lợi không?

BHXH tự nguyện phù hợp với người không có hợp đồng lao động (freelancer, kinh doanh cá nhân…). Mục tiêu chính là có quyền lợi hưu trí và các chế độ theo quy định.

BHXH có phải BHYT không?

Không. BHXH là bù đắp thu nhập; BHYT là chi trả chi phí khám chữa bệnh. Hai loại này khác mục tiêu và quyền lợi.

BHXH có bắt buộc không?

BHXH là bắt buộc đối với người lao động làm việc theo hợp đồng từ đủ 01 tháng trở lên và một số nhóm đối tượng theo quy định. Người không thuộc diện bắt buộc có thể tham gia BHXH tự nguyện.

BHXH có phải là bảo hiểm y tế không?

Không. BHXH dùng để bù đắp thu nhập khi mất hoặc giảm thu nhập, còn bảo hiểm y tế (BHYT) dùng để chi trả chi phí khám chữa bệnh.

Đóng BHXH để làm gì?

Đóng BHXH giúp người lao động có quyền lợi khi ốm đau, sinh con, gặp tai nạn lao động và có lương hưu khi về già nếu đủ điều kiện theo quy định.

Ai phải tham gia BHXH bắt buộc?

Người lao động ký hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng, cán bộ, công chức, viên chức và một số nhóm khác theo Luật BHXH phải tham gia BHXH bắt buộc.

Lao động tự do có tham gia BHXH được không?

Có. Lao động tự do, người kinh doanh cá nhân hoặc không có hợp đồng lao động có thể tham gia BHXH tự nguyện để hưởng chế độ hưu trí và tử tuất.

BHXH gồm những chế độ nào?

BHXH bắt buộc gồm các chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất và tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp. BHXH tự nguyện có hưu trí, tử tuất và một số chế độ bổ sung theo quy định mới.

Không đóng BHXH có sao không?

Nếu thuộc diện bắt buộc mà không đóng BHXH, người lao động và doanh nghiệp có thể bị xử phạt theo quy định. Ngoài ra, người lao động sẽ không được đảm bảo quyền lợi an sinh về lâu dài.

BHXH tự nguyện có lương hưu không?

Có. Người tham gia BHXH tự nguyện sẽ được hưởng lương hưu khi đủ điều kiện về tuổi và thời gian đóng theo quy định của pháp luật.

Có thể tra cứu thông tin BHXH ở đâu?

Người lao động có thể tra cứu quá trình tham gia BHXH trên Cổng thông tin BHXH Việt Nam, qua ứng dụng VssID hoặc các kênh tra cứu chính thống khác.

Mua bảo hiểm y tế ở đâu? Hướng dẫn chi tiết cho người mới

Bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh quan trọng giúp người lao động bảo vệ thu nhập khi gặp rủi ro và khi về hưu. Hiểu rõ BHXH sẽ giúp bạn chủ động tham gia và tránh mất quyền lợi lâu dài.

12 lượt xem

Từ khóa: bảo hiểm xã hội là gì, bảo hiểm xã hội là gì, bhxh là gì, bhxh là gì

Không tìm thấy kết quả phù hợp

Đặt câu hỏi