Trả lời nhanh: Blockchain (chuỗi khối) là công nghệ lưu trữ dữ liệu dưới dạng sổ cái số phân tán. Giao dịch được gom thành các khối, liên kết với nhau bằng mã băm mật mã và được nhiều máy tính trong mạng cùng lưu giữ, xác thực. Nhờ vậy dữ liệu minh bạch, rất khó sửa đổi và không cần trung gian.
❓ Blockchain hoạt động như thế nào từng bước?
❓ Blockchain và Bitcoin có phải là một không?
❓ Blockchain có thật sự an toàn, không thể bị hack?
1. Blockchain là gì?
Nhiều người biết đến blockchain là gì qua Bitcoin hay các tin tức về tiền số. Thực ra blockchain là một cách lưu dữ liệu, và nó dùng được cho rất nhiều việc khác ngoài tiền điện tử. Phần dưới đây giải thích từng bước bằng ví dụ đời thường để bạn dễ hình dung.
Định nghĩa blockchain
Blockchain tiếng Việt là gì? Đó là "chuỗi khối". Về bản chất, đây là một sổ cái số phân tán (distributed ledger). Dữ liệu được ghi theo đúng thứ tự thời gian và được nhiều máy tính cùng lưu giữ, không nằm ở một máy chủ duy nhất.
Nếu cần một cách giải thích đơn giản, hãy hình dung một cuốn sổ thu chi chung của cả lớp. Mỗi bạn giữ một bản sao giống hệt nhau. Có khoản mới thì cả lớp cùng kiểm tra rồi mới ghi vào mọi bản sao. Một người muốn lén sửa sổ của mình cũng vô ích, vì bản đó sẽ lệch với tất cả bản còn lại.
Vì vậy, có thể hiểu blockchain là công nghệ ghi chép dữ liệu dùng chung, minh bạch và khó giả mạo.
Các thành phần cơ bản: khối, mã băm, nút
Mỗi khối mang mã băm của khối trước nên cả chuỗi liên kết chặt chẽ.
Một chuỗi khối blockchain gồm ba thành phần chính:
- Khối (block): chứa một nhóm giao dịch, thời điểm tạo, mã băm của chính nó và mã băm của khối liền trước.
- Mã băm (hash): một chuỗi ký tự được tạo ra từ dữ liệu bằng thuật toán mật mã, giống "dấu vân tay" của khối. Dữ liệu chỉ thay đổi một ký tự thì mã băm cũng đổi hoàn toàn.
- Nút (node): các máy tính tham gia mạng, mỗi máy giữ một bản sao sổ cái và tham gia kiểm tra giao dịch.
Do mỗi khối mang mã băm của khối trước, các khối nối với nhau thành một chuỗi liền mạch từ khối đầu tiên đến khối mới nhất.
2. Blockchain hoạt động như thế nào?
Quy trình ghi một giao dịch vào chuỗi
Một giao dịch hợp lệ đi qua năm bước trước khi nằm trong chuỗi.
Một giao dịch thường đi qua 5 bước:
- Khởi tạo: người dùng gửi yêu cầu, ví dụ chuyển tiền số từ ví của mình sang ví người khác.
- Xác minh: các nút kiểm tra chữ ký số và số dư để xem giao dịch có hợp lệ không.
- Tạo khối: các giao dịch hợp lệ được gom lại thành một khối mới.
- Đồng thuận: mạng thống nhất xem khối đó có được chấp nhận hay không.
- Ghi vào chuỗi: khối được nối vào cuối chuỗi và cập nhật trên mọi bản sao.
Thử lấy ví dụ quen thuộc. Bạn chuyển một khoản tiền số bằng ứng dụng ví trên điện thoại. Khoản đó không đi qua ngân hàng mà được hàng nghìn nút cùng xác nhận. Sau đó nó nằm vĩnh viễn trong lịch sử chuỗi.
Cơ chế đồng thuận: Proof of Work và Proof of Stake
Đồng thuận (consensus) là luật chung để các nút thống nhất một phiên bản sổ cái duy nhất khi không có ai đứng ra làm trọng tài. Hai cơ chế phổ biến nhất là:
|
Tiêu chí
|
Proof of Work (PoW)
|
Proof of Stake (PoS)
|
|
Cách chọn người tạo khối
|
Thợ đào giải bài toán tính toán, ai giải trước được ghi khối
|
Người khóa (stake) tài sản được chọn để xác thực
|
|
Năng lượng
|
Tiêu tốn rất nhiều điện
|
Tiết kiệm hơn đáng kể
|
|
Ví dụ
|
Bitcoin
|
Ethereum hiện nay
|
Người xác thực được thưởng coin mới hoặc phí giao dịch. Với Bitcoin, khi lượng coin đào được giảm dần, phí giao dịch sẽ là nguồn thu chính để duy trì mạng.
Vì sao dữ liệu khó bị sửa đổi
Thay đổi một khối khiến mã băm lệch, các khối phía sau không còn khớp.
Giả sử có người sửa một giao dịch trong khối số 100. Mã băm của khối này đổi ngay, nên không còn khớp với tham chiếu lưu trong khối 101. Muốn che giấu, họ phải tính lại toàn bộ các khối phía sau.
Chưa hết, họ còn phải thay được phần lớn bản sao trên mạng cùng lúc. Với một mạng lớn, việc này gần như bất khả thi về chi phí. Đây là lý do blockchain được gọi là bất biến (immutable).
3. Đặc điểm nổi bật và các loại blockchain
Đặc điểm: phi tập trung, minh bạch, bất biến
Blockchain có ba đặc điểm cốt lõi:
- Phi tập trung: không cơ quan nào sở hữu toàn bộ chuỗi. Dữ liệu phân bố trên nhiều nút.
- Minh bạch: trên chuỗi công khai, ai cũng xem được lịch sử giao dịch.
- Bất biến: dữ liệu đã ghi thì rất khó thay đổi.
Gộp ba đặc điểm này lại, lợi ích chính của blockchain là giúp các bên chưa tin nhau vẫn giao dịch được mà không cần trung gian. Có một điểm hay bị hiểu lầm: giao dịch công khai nhưng chỉ hiện địa chỉ ví, không hiện tên thật. Như vậy blockchain không hoàn toàn ẩn danh. Một khi địa chỉ ví bị gắn với danh tính, toàn bộ lịch sử giao dịch của ví đó có thể bị lần ra.
Public, Private và Consortium blockchain
|
Loại
|
Ai tham gia
|
Đặc điểm
|
|
Public
|
Bất kỳ ai
|
Phi tập trung cao, khó tấn công, xác nhận chậm hơn
|
|
Private
|
Một tổ chức kiểm soát
|
Xác nhận nhanh hơn, nhưng tập trung
|
|
Consortium
|
Một nhóm tổ chức cùng quản lý
|
Cân bằng giữa kiểm soát và chia sẻ
|
Như vậy không phải blockchain nào cũng phi tập trung hoàn toàn. Bạn có thể còn nghe đến blockchain layer 1. Đây là lớp chuỗi nền tảng tự xử lý và xác nhận giao dịch, như Bitcoin hay Ethereum. Các ứng dụng Web3, tức internet phi tập trung, được xây dựng bên trên lớp này.
4. Blockchain khác Bitcoin như thế nào?
Blockchain là công nghệ, Bitcoin là ứng dụng
Hai khái niệm này hay bị đánh đồng, nhưng Bitcoin chỉ là ứng dụng đầu tiên của blockchain. Satoshi Nakamoto công bố whitepaper Bitcoin năm 2008, và mạng Bitcoin chính thức ra mắt năm 2009.
Năm 2015, Ethereum ra đời và hỗ trợ hợp đồng thông minh. Từ đây blockchain trở thành nền tảng để chạy cả chương trình, không chỉ để chuyển tiền. Có thể ví blockchain như internet, còn crypto như email: một ứng dụng phổ biến chạy trên đó. Còn ví blockchain là ứng dụng giữ khóa bí mật, giúp bạn quản lý và ký giao dịch tài sản số.
Blockchain khác cơ sở dữ liệu truyền thống ở đâu
Cơ sở dữ liệu truyền thống có một trung tâm, blockchain chia đều cho nhiều nút.
|
Tiêu chí
|
Cơ sở dữ liệu truyền thống
|
Blockchain
|
|
Quản lý
|
Một bên tập trung
|
Nhiều nút phân tán
|
|
Sửa/xóa
|
Quản trị viên làm được
|
Chỉ thêm mới
|
|
Niềm tin
|
Tin vào bên quản lý
|
Tin vào thuật toán đồng thuận
|
|
Tốc độ
|
Nhanh
|
Thường chậm hơn
|
Nếu muốn so sánh thêm blockchain với các khái niệm hạ tầng và thuật ngữ công nghệ khác hay bị gọi lẫn với nhau, bạn có thể đọc tiếp ở các bài dưới đây.
Xem thêm các thuật ngữ công nghệ dễ nhầm lẫn:
5. Ứng dụng, lợi ích và hạn chế của blockchain
Ứng dụng thực tế của blockchain
Ngoài tiền điện tử, blockchain còn được dùng trong nhiều lĩnh vực:
- Chuỗi cung ứng: blockchain trong logistics giúp truy xuất nguồn gốc hàng hóa, theo dõi từ nhà máy đến tay người mua.
- Tài chính: chuyển tiền xuyên biên giới, thanh toán không qua trung gian.
- Y tế: chia sẻ hồ sơ bệnh án an toàn giữa các cơ sở.
- Định danh số: lưu chứng chỉ, giấy tờ khó làm giả.
- Hợp đồng thông minh: tự động thực thi các điều khoản đã định sẵn.
Lấy ví dụ một chiếc loa hay một linh kiện điện tử. Nếu được ghi nhận trên chuỗi, nơi sản xuất và hành trình vận chuyển của nó có thể kiểm tra minh bạch.
Blockchain có an toàn tuyệt đối không?
Không. Bản thân chuỗi rất khó sửa, nhưng các sàn giao dịch, ví và chính người dùng vẫn có thể bị tấn công. Lộ cụm từ khôi phục ví, cài ứng dụng giả hay bấm vào link lừa đảo trên điện thoại đều có thể khiến bạn mất tài sản.
Ngoài ra, blockchain chỉ bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu đã ghi. Nó không bảo đảm dữ liệu đầu vào là đúng. Nhập thông tin sai từ đầu thì chuỗi vẫn lưu đúng cái sai đó.
Hạn chế và khi nào chưa nên dùng blockchain
Blockchain cũng có những hạn chế rõ ràng:
- Cơ chế PoW tiêu tốn nhiều năng lượng.
- Khả năng mở rộng hạn chế, tốc độ chậm khi mạng đông người dùng.
- Pháp lý về tài sản số ở nhiều nơi vẫn chưa rõ ràng.
- Dữ liệu sai không sửa được.
Với dữ liệu cần sửa hoặc xóa thường xuyên, hay hệ thống cần tốc độ cao do một bên quản lý, cơ sở dữ liệu thông thường thường phù hợp hơn.
6. Câu hỏi thường gặp
Blockchain có phải là tiền ảo không?
Không. Blockchain là công nghệ nền, còn tiền ảo như Bitcoin chỉ là một ứng dụng chạy trên công nghệ đó.
Dữ liệu nhập sai lên blockchain có sửa được không?
Thường là không xóa được. Muốn điều chỉnh, bạn phải ghi thêm một giao dịch mới, còn bản ghi cũ vẫn nằm lại trong chuỗi.
Blockchain khác cơ sở dữ liệu thông thường ra sao?
Cơ sở dữ liệu thông thường do một bên quản lý và có thể sửa được. Blockchain thì phân tán, cần nhiều bên đồng thuận và chỉ cho phép thêm mới.
Hợp đồng thông minh (smart contract) là gì?
Smart contract trên blockchain là một chương trình tự động thực thi khi các điều kiện định sẵn được đáp ứng, không cần bên trung gian.
Blockchain có dùng ngoài tiền điện tử được không?
Được. Blockchain đang được dùng trong truy xuất nguồn gốc, chuỗi cung ứng, sổ đăng ký dữ liệu và định danh số.
Blockchain thường được nhắc cùng tiền ảo, và gần đây là cả AI. Nếu muốn hiểu thêm những khái niệm công nghệ mới này, bạn có thể tham khảo các bài sau.
Một số mẫu laptop giá tốt đang kinh doanh tại Thế Giới Di Động:
Tìm hiểu thêm về các công nghệ và khái niệm liên quan:
Tóm lại, blockchain là sổ cái phân tán, liên kết các khối bằng mã băm và vận hành nhờ cơ chế đồng thuận, nhờ đó dữ liệu minh bạch và khó sửa đổi. Hiểu đúng cả ưu điểm lẫn giới hạn sẽ giúp bạn nhận ra blockchain hợp với việc gì. Khi dùng ví hay ứng dụng tiền số, hãy bảo vệ kỹ khóa bí mật của mình.
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không