Trả lời nhanh: Bonus là gì? Bonus là từ tiếng Anh nghĩa là tiền thưởng hoặc phần được cộng thêm ngoài mức thông thường. Trong công việc, đó là khoản thưởng ngoài lương cơ bản, không cố định, gắn với thành tích hoặc kết quả kinh doanh. Trong tài chính, bonus còn có thể là cổ phiếu thưởng.
❓ Có những loại bonus nào phổ biến trong doanh nghiệp?
❓ Bonus khác gì lương, hoa hồng (commission) và lương tháng 13?
❓ Doanh nghiệp có bắt buộc phải trả bonus không?
1. Bonus là gì?
Bạn có thể gặp từ này trong email công việc, tin nhắn của công ty, ứng dụng khuyến mãi hay cả khi chơi game. Cùng một chữ nhưng ngữ cảnh khác nhau thì nghĩa cũng khác. Hiểu đúng ngay từ đầu sẽ giúp bạn đỡ nhầm lẫn.
Định nghĩa bonus trong công việc
Bonus là khoản thưởng thêm ngoài lương cơ bản. Khoản này không cố định, thường phụ thuộc vào hiệu suất cá nhân, kết quả nhóm hoặc lợi nhuận của công ty. Trong tiếng Việt, từ này thường được hiểu là "tiền thưởng", nên các cách hỏi như tiền bonus hay thưởng bonus thực chất đều chỉ cùng một khoản.
Ví dụ, bạn nhận lương đều mỗi tháng. Cuối quý, bạn đạt chỉ tiêu nên được công ty thưởng thêm một khoản. Khoản thêm đó chính là bonus.

Bonus là khoản thưởng thêm ngoài lương cơ bản
Các nghĩa khác của bonus
Khi gặp ngoài môi trường công sở, bonus nghĩa là gì? Bạn cần nhớ rằng bonus không chỉ có nghĩa là tiền. Với nghĩa rộng, từ này chỉ điều tốt đến thêm ngoài mong đợi, như trong cụm "added bonus".
Chẳng hạn bạn mua điện thoại chủ yếu để chụp ảnh, rồi phát hiện pin dùng được cả ngày. Đó là một điểm cộng bất ngờ, đúng tinh thần "added bonus".
Trong bảo hiểm có "no-claims bonus", tức ưu đãi giảm phí khi bạn không yêu cầu bồi thường trong năm. Dạng số nhiều của từ này là bonuses.
2. Các loại bonus phổ biến
Doanh nghiệp thường chia bonus theo mục đích: ghi nhận thành tích, thu hút người mới hoặc giữ người giỏi ở lại. Dưới đây là các nhóm bạn dễ gặp nhất.
Bonus theo hiệu suất và thưởng cuối năm
Performance bonus là thưởng dựa trên mức độ hoàn thành mục tiêu. Mục tiêu này thường đo bằng KPI (chỉ số đo hiệu quả công việc, ví dụ số hợp đồng chốt được) hoặc OKR (mục tiêu và các kết quả then chốt cần đạt trong một kỳ). Hãy hình dung nó như điểm số công việc được quy ra tiền.
Ví dụ: KPI của bạn là 10 hợp đồng trong quý và công ty đặt mức thưởng theo tỷ lệ hoàn thành. Bạn đạt 10 hợp đồng thì nhận đủ mức thưởng, đạt thấp hơn thì nhận ít hơn theo quy chế.
Annual bonus (thưởng cuối năm) phụ thuộc vào kết quả kinh doanh cả năm và đóng góp của bạn. Công ty làm ăn kém thì khoản này có thể bị giảm hoặc không có.
Một số nơi gọi chung nhóm này là incentive bonus, tức khoản thưởng nhằm khuyến khích bạn đạt kết quả cụ thể.
Bonus ký hợp đồng, giữ chân và giới thiệu
Signing bonus là khoản thưởng khi bạn đồng ý nhận việc. Cam kết làm việc sau khi nhận thường từ 6 đến 24 tháng, nghỉ sớm hơn có thể phải hoàn trả.
Retention bonus là thưởng giữ chân. Khoản này khuyến khích nhân sự giỏi ở lại, nhất là lúc công ty đang tái cơ cấu hoặc triển khai dự án quan trọng.
Referral bonus là thưởng khi bạn giới thiệu ứng viên phù hợp. Thông thường, khoản này chỉ được trả khi người được giới thiệu đã làm đủ thời gian quy định.
Thưởng thâm niên, cổ phiếu và bonus phi tiền mặt
Ngoài các khoản trên, còn có:
- Thưởng thâm niên: ghi nhận thời gian gắn bó với công ty.
- Cổ phiếu hoặc quyền mua cổ phiếu cho nhân viên: nhân viên được tặng cổ phiếu hoặc được quyền mua theo chương trình riêng của công ty. Đây khác với cổ phiếu thưởng chia cho cổ đông, sẽ nói ở mục 9.
- Bonus phi tiền mặt: quà tặng, chuyến du lịch, thẻ quà hoặc ngày nghỉ thêm.
Những hình thức này cho thấy bonus không nhất thiết phải là tiền trong tài khoản.
3. Phân biệt bonus với lương, commission và các khoản khác
Nhiều khoản thu nhập nghe na ná nhau nên rất dễ nhầm. Phần này giúp bạn tách bạch từng khái niệm.
Bonus và commission
Commission là hoa hồng, thường tính theo doanh số. Ví dụ nhân viên bán hàng nhận một tỷ lệ phần trăm trên mỗi đơn chốt được.
Bonus thì mang tính thưởng, thường gắn với thành tích hoặc kết quả chung. Hai khoản này không phải một, dù có thể cùng xuất hiện trong thu nhập của một người.
|
Tiêu chí
|
Bonus
|
Commission
|
|
Cách tính thường gặp
|
Theo thành tích, KPI hoặc kết quả chung
|
Theo tỷ lệ trên doanh số
|
|
Tính chắc chắn
|
Thường thay đổi, tùy điều kiện thưởng
|
Thường có công thức nêu từ đầu
|
|
Bản chất
|
Thưởng
|
Chia phần trên doanh thu
|
Đây là cách tính thường gặp. Điều khoản thực tế có thể khác, nên hãy đọc kỹ hợp đồng hoặc quy chế của công ty.
Bonus, incentive, perk, allowance và lương tháng 13
- Incentive là khái niệm rộng hơn, gồm cả phần thưởng bằng tiền lẫn không bằng tiền.
- Perk là ưu đãi nhỏ như cà phê miễn phí hay giờ làm linh hoạt.
- Benefits là phúc lợi cố định như bảo hiểm, nghỉ phép.
- Allowance là phụ cấp, ví dụ tiền ăn trưa hay đi lại.
Một hiểu lầm hay gặp là coi annual bonus là lương tháng 13. Lương tháng 13 thường được ghi trong hợp đồng hoặc quy chế, còn annual bonus không mặc định là lương tháng 13.
4. Bonus có bắt buộc không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc. Tại Việt Nam, Bộ luật Lao động quy định người sử dụng lao động phải có quy chế thưởng và công bố công khai tại nơi làm việc. Quyền lợi của bạn phụ thuộc nhiều vào hợp đồng và quy chế này. Ở Anh, theo hướng dẫn của Acas, pháp luật cũng không bắt buộc doanh nghiệp có chương trình bonus, và đây chỉ là ví dụ tham khảo, không áp dụng cho Việt Nam.
Bonus theo hợp đồng và bonus tùy nghi
Bonus theo hợp đồng được ghi rõ trong hợp đồng hoặc quy chế. Khi bạn đáp ứng đủ điều kiện, công ty phải trả.
Discretionary bonus là thưởng tùy nghi: công ty quyết định có trả hay không và trả bao nhiêu theo tình hình kinh doanh hoặc đánh giá. Quyền quyết định này vẫn phụ thuộc vào hợp đồng, quy chế đã ban hành và pháp luật áp dụng, nên không có nghĩa là công ty muốn làm gì cũng được. Tuy nhiên, khoản này thường không được đảm bảo.
Cách nhận biết khá đơn giản: đọc hợp đồng xem có điều khoản về mức thưởng, điều kiện và thời điểm trả hay không. Nếu chỉ thấy cụm như "có thể được xem xét thưởng", nhiều khả năng đó là bonus tùy nghi.
Bonus trong tài chính, khuyến mãi và game
Trong chứng khoán, bonus issue (cổ phiếu thưởng) là việc công ty phát hành thêm cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu mà họ không phải trả tiền. Nguồn phát hành phụ thuộc quy định và phương án của từng doanh nghiệp. Đừng nhầm với quyền mua cổ phiếu dành cho nhân viên, vốn là chương trình đãi ngộ riêng.
Ở ứng dụng và dịch vụ trực tuyến, bạn có thể thấy voucher hoặc tài khoản bonus, tức phần giá trị tặng thêm, thường đi kèm điều kiện sử dụng và thời hạn.
Cần cẩn trọng với bonus của sàn forex. Đó không phải tiền miễn phí rút ngay, vì thường có điều kiện rút và thời hạn thu hồi.
Còn bonus trong game là phần thưởng thêm như vòng chơi phụ (bonus round), điểm hay vật phẩm tặng khi hoàn thành điều kiện nhất định. Nếu bạn chơi game, có thể kết nối thêm loa để tận hưởng âm thanh tốt hơn khi nhận thưởng.
5. Câu hỏi thường gặp
Bonus có bị tính thuế không?
Tại Việt Nam, tiền thưởng thường được tính vào thu nhập từ tiền lương, tiền công và chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định. Một số khoản thưởng đặc biệt có thể thuộc diện miễn thuế theo quy định hiện hành. Bạn nên xem phiếu lương và hỏi bộ phận nhân sự hoặc kế toán để biết chính xác.
Bonus có phải là lương không?
Không phải lương cố định. Lương là khoản bạn nhận đều đặn theo hợp đồng, còn bonus là khoản thưởng thêm, mức nhận thay đổi theo kết quả công việc hoặc kinh doanh. Tuy nhiên, nếu hợp đồng quy định rõ mức thưởng và điều kiện, khoản đó có thể trở thành quyền lợi bạn được đòi khi đủ điều kiện.
Signing bonus là gì?
Signing bonus là khoản thưởng công ty trả khi bạn ký nhận việc, thường để thu hút ứng viên giỏi. Khoản này hay đi kèm cam kết làm tối thiểu một thời gian. Nếu nghỉ sớm, bạn có thể phải hoàn trả toàn bộ hoặc một phần, nên hãy đọc kỹ điều khoản trước khi ký.
Bonus issue nghĩa là gì?
Bonus issue là việc doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu thưởng cho cổ đông hiện hữu mà họ không phải bỏ thêm tiền. Số cổ phiếu bạn nắm tăng lên, nhưng giá mỗi cổ phiếu thường được điều chỉnh tương ứng, nên không phải tiền "từ trên trời rơi xuống".
Nếu bạn muốn tra thêm các từ tiếng Anh hay gặp khác trong công việc và đời sống, những bài dưới đây sẽ hữu ích.
Xem thêm các khái niệm và thuật ngữ công nghệ, kinh doanh liên quan:
Tóm lại, bonus là khoản thưởng thêm ngoài mức thông thường, thường gắn với thành tích hoặc kết quả kinh doanh, và còn có nghĩa mở rộng trong tài chính, khuyến mãi, game. Khi nhận hay thương lượng một khoản bonus, hãy đọc kỹ hợp đồng và quy chế thưởng để biết điều kiện, thời điểm trả và nghĩa vụ đi kèm.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không