Trả lời nhanh: Công thức hạ bậc đưa bình phương của sin, cos, tan về biểu thức bậc một theo cos2α: cos²α = (1 + cos2α)/2, sin²α = (1 − cos2α)/2, tan²α = (1 − cos2α)/(1 + cos2α). Các công thức này suy ra trực tiếp từ công thức nhân đôi của cos, nên bạn không cần học vẹt.
1. Công thức hạ bậc là gì?
Công thức hạ bậc là nhóm đẳng thức biến sin², cos², tan² của góc α thành biểu thức bậc một theo cos2α. Bậc giảm từ 2 xuống 1, còn góc tăng gấp đôi. Đây là phần quan trọng của công thức hạ bậc lớp 11, dùng nhiều khi rút gọn, giải phương trình và tính tích phân.
1.1 Định nghĩa và hình dung đơn giản
Hãy hình dung bạn có một biểu thức "cồng kềnh" chứa bình phương. Hạ bậc giống việc nén nó thành dạng gọn hơn, đổi lại góc phải nhân đôi. Từ khoá cần nhớ là cos2α: mọi công thức hạ bậc đều xoay quanh nó.
Lưu ý: hạ bậc trong lượng giác khác hoàn toàn với "hạ bậc" khi dùng định lí Vi-ét ở lớp 9. Hai khái niệm chỉ trùng tên.
1.2 Các công thức hạ bậc cơ bản
Với mọi α thích hợp, ta có:
- cos²α = (1 + cos2α)/2
- sin²α = (1 − cos2α)/2
- tan²α = (1 − cos2α)/(1 + cos2α), điều kiện cos2α ≠ −1, tức tanα có nghĩa.
Thay α bằng x, bạn có công thức hạ bậc cos2x và công thức hạ bậc sin2x theo cách gọi quen thuộc (hiểu là cos²x và sin²x). Để dễ hình dung vị trí của chúng trong công thức lượng giác cơ bản, hãy xem bảng tóm tắt:
| Nhóm |
Công thức |
| Cộng |
cos(a ± b) = cosa cosb ∓ sina sinb; sin(a ± b) = sina cosb ± cosa sinb; tan(a ± b) = (tana ± tanb)/(1 ∓ tana tanb) |
| Nhân đôi |
sin2α = 2sinα cosα; cos2α = cos²α − sin²α = 2cos²α − 1 = 1 − 2sin²α; tan2α = 2tanα/(1 − tan²α) |
| Hạ bậc |
cos²α = (1 + cos2α)/2; sin²α = (1 − cos2α)/2; tan²α = (1 − cos2α)/(1 + cos2α) |
Các biểu thức ở bảng đều giả thiết có nghĩa.
2. Cách suy ra và mẹo nhớ công thức hạ bậc
Hạ bậc không phải kiến thức tách rời. Nó chỉ là công thức nhân đôi của cos được "chuyển vế". Hiểu điều này, bạn sẽ có một cách nhớ công thức lượng giác gọn và khó quên.
2.1 Suy ra từ công thức nhân đôi cos2α
- Từ cos2α = 2cos²α − 1, chuyển vế được 2cos²α = 1 + cos2α, suy ra cos²α = (1 + cos2α)/2.
- Từ cos2α = 1 − 2sin²α, chuyển vế được 2sin²α = 1 − cos2α, suy ra sin²α = (1 − cos2α)/2.
- Vì tan²α = sin²α / cos²α, chia hai kết quả trên, mẫu 2 triệt tiêu và ra tan²α = (1 − cos2α)/(1 + cos2α).
Đừng bỏ qua bước thứ 3: tan²α = sin²α/cos²α là đúng, nhưng muốn đưa về góc 2α thì vẫn phải đổi theo cách trên.
2.2 Phân biệt hạ bậc và nhân đôi
Một giáo viên Toán lưu ý rằng công thức nhân đôi tính hàm của góc 2α theo góc α, còn hạ bậc đưa bình phương của α về hàm bậc một của 2α. Nói ngắn gọn, nhân đôi "chia đôi" góc ở vế phải, hạ bậc "nhân đôi" góc ở vế phải.
Phân biệt với công thức nửa góc: công thức này tính sin(α/2), cos(α/2) và thường có dấu ± trước căn.
Mẹo nhớ:
- Cos thì cộng 1, sin thì trừ từ 1, mẫu luôn là 2.
- Nhớ ba dạng của cos2α, rồi chọn dạng triệt tiêu số 1 hoặc đúng bậc cần đổi.
- Khi quên, hãy viết lại cos2α = 2cos²α − 1 và chuyển vế, mất chưa đến 10 giây.
3. Khi nào dùng công thức hạ bậc?
Bạn nên nghĩ đến hạ bậc khi gặp sin², cos², lũy thừa chẵn của chúng, tích phân hoặc phương trình lượng giác chứa bình phương. Dạng này còn gọi là biến đổi hạ bậc lượng giác.
3.1 Các bước vận dụng
- Xác định bậc của biểu thức cần xử lý.
- Chọn công thức hạ bậc phù hợp (sin², cos² hay tan²).
- Thay vào và quy đồng.
- Rút gọn, rồi kiểm tra lại góc xuất hiện (thường là 2α).
3.2 Lỗi thường gặp khi hạ bậc
- Khai căn luôn lấy dấu dương. Sai. Phải xét góc thuộc góc phần tư nào, nên phác nhanh đường tròn lượng giác rồi mới chọn dấu.
- Nhầm sin²x + cos²x với (sin x + cos x)². Cái đầu bằng 1, cái sau bằng 1 + sin2x.
- Quên chia 2 ở vế phải.
- Cho rằng hạ bậc chỉ dùng cho bậc hai. Thực tế có thể hạ bậc liên tiếp, như phần dưới.
- Cho rằng sin(π + π/7) = sin(π/7). Sai, vì sin(π + t) = −sin t.
4. Ví dụ minh họa có lời giải
4.1 Ví dụ 1: tính sin(π/8) và cos(π/8)
Ta có sin²(π/8) = (1 − cos(π/4))/2 = (1 − √2/2)/2 = (2 − √2)/4.
Vì π/8 thuộc góc phần tư thứ nhất nên sin(π/8) > 0, do đó sin(π/8) = √(2 − √2)/2.
Tương tự, cos²(π/8) = (1 + cos(π/4))/2 = (2 + √2)/4. Góc này cũng ở góc phần tư thứ nhất nên cos(π/8) = √(2 + √2)/2.
4.2 Ví dụ 2: rút gọn sin⁴x + cos⁴x
- sin⁴x + cos⁴x = (sin²x + cos²x)² − 2sin²x cos²x = 1 − 2sin²x cos²x.
- Vì sin2x = 2sinx cosx nên sin²x cos²x = sin²2x/4, suy ra biểu thức bằng 1 − sin²2x/2.
- Hạ bậc sin²2x = (1 − cos4x)/2, ta được 1 − (1 − cos4x)/4 = (1/4)cos4x + 3/4.
4.3 Ví dụ 3: tính cos795° và tan(7π/12) bằng công thức cộng
Vì 795° = 75° + 2·360° nên cos795° = cos75° = cos(30° + 45°) = cos30°cos45° − sin30°sin45° = (√6 − √2)/4.
Với tan(7π/12), viết 7π/12 = π/3 + π/4:
tan(π/3 + π/4) = (√3 + 1)/(1 − √3) = −2 − √3.
4.4 Ví dụ 4: phân tích A = sin2x − sinx + 2cosx − 1 thành tích
Thay sin2x = 2sinx cosx:
A = 2sinx cosx − sinx + 2cosx − 1 = sinx(2cosx − 1) + (2cosx − 1) = (2cosx − 1)(sinx + 1).
5. Hạ bậc cho lũy thừa cao hơn và ứng dụng tích phân
5.1 Hạ bậc liên tiếp: ví dụ cos⁴x
Hạ bậc không dừng ở bậc hai. Với cos⁴x, ta viết cos⁴x = ((1 + cos2x)/2)² = (1 + 2cos2x + cos²2x)/4. Sau đó hạ bậc tiếp cos²2x = (1 + cos4x)/2.
Gộp lại: cos⁴x = 3/8 + (1/2)cos2x + (1/8)cos4x. Với bậc cao hơn, hệ số theo nhị thức và mẫu là lũy thừa của 4.
5.2 Ứng dụng trong tích phân lượng giác
Trong tích phân lượng giác, lũy thừa chẵn của sin hoặc cos được hạ bậc để có biểu thức dễ tìm nguyên hàm. Với lũy thừa lẻ, ta tách một thừa số ra và dùng sin²x + cos²x = 1.
Ví dụ, ∫cos²x dx = ∫(1 + cos2x)/2 dx = x/2 + (sin2x)/4 + C.
6. Bài tập tự luyện có đáp án
Đây là phần bài tập hạ bậc lượng giác kèm công thức nhân đôi và công thức cộng, xếp từ dễ đến khó.
Bài 1. Biết cos(π/6) = √3/2, tính cos(π/12).
Đáp án: cos²(π/12) = (1 + cos(π/6))/2 = (2 + √3)/4. Góc ở góc phần tư thứ nhất nên cos(π/12) = √(2 + √3)/2.
Bài 2. Cho sinα + cosα = 1/2. Tính sin2α và cos4α.
Đáp án: bình phương hai vế được 1 + sin2α = 1/4 nên sin2α = −3/4. Khi đó cos4α = 1 − 2sin²2α = 1 − 2·9/16 = −1/8.
Bài 3. Cho cosα = 5/13 với 0 < α < π/2. Tính sin2α, cos2α, tan2α.
Đáp án: sinα = 12/13, nên sin2α = 2·(12/13)·(5/13) = 120/169. cos2α = 2·25/169 − 1 = −119/169. tan2α = −120/119. Các giá trị sin(2α + π/3) và tan(2α − π/6) tính tiếp bằng công thức cộng với số liệu trên.
Bài 4. Tính sin2α, cos2α, tan2α biết:
- a) sinα = 1/2 và π/2 < α < π. Đáp án: α = 5π/6 nên cosα = −√3/2; sin2α = −√3/2, cos2α = 1/2, tan2α = −√3.
- b) sinα + cosα = 1/2 và π/2 < α < 3π/4. Đáp án: sin2α = −3/4, cos2α = −√7/4 (vì 2α ∈ (π, 3π/2), cos2α âm), tan2α = 3/√7.
Bài 5. Chứng minh:
- a) sin⁴α + cos⁴α = (1/4)cos4α + 3/4. Gợi ý: làm như Ví dụ 2.
- b) sin⁶α + cos⁶α = (3/8)cos4α + 5/8. Gợi ý: sin⁶α + cos⁶α = 1 − 3sin²α cos²α = 1 − (3/4)sin²2α, rồi hạ bậc sin²2α = (1 − cos4α)/2.
Câu hỏi thường gặp
Công thức hạ bậc lượng giác là gì?
Đó là các công thức đưa sin², cos², tan² về bậc một theo cos2α. Chúng được suy ra từ công thức nhân đôi của cos.
Công thức hạ bậc của sin2x, cos2x, tan2x là gì?
Với bình phương của x: sin²x = (1 − cos2x)/2, cos²x = (1 + cos2x)/2, tan²x = (1 − cos2x)/(1 + cos2x). Đây là đầy đủ bộ công thức hạ bậc lượng giác thường dùng.
Phân biệt công thức hạ bậc và công thức nhân đôi như thế nào?
Nhân đôi tính hàm của 2α theo α. Hạ bậc đưa bình phương của α về hàm bậc một của 2α.
Làm sao nhớ nhanh các công thức hạ bậc lượng giác?
Nhớ cos2α = 2cos²α − 1 = 1 − 2sin²α rồi chuyển vế. Cos có dấu cộng, sin có dấu trừ, mẫu là 2.
Công thức hạ bậc của tan²x là gì?
tan²x = (1 − cos2x)/(1 + cos2x). Lấy sin²x chia cos²x, mẫu 2 ở hai vế triệt tiêu nhau.
Hạ bậc thực chất là công thức nhân đôi của cos được viết theo chiều ngược lại, nên chỉ cần nhớ cos2α là đủ. Khi làm bài, hãy chọn công thức theo bậc cần giảm và xét kỹ góc phần tư trước khi chọn dấu. Luyện đều các ví dụ và bài tập trên, bạn sẽ dùng hạ bậc thành thạo trong rút gọn, chứng minh và tích phân.
Khi giải các bài hạ bậc phức tạp, nhiều bạn cần thêm công cụ hỗ trợ tính toán để kiểm tra lại kết quả.
Nếu bạn hay làm bài toán lượng giác bằng máy tính hoặc phần mềm, tham khảo thêm các lựa chọn phần mềm đang có giá tốt:
Nếu muốn luyện thêm kỹ năng bấm máy với các hàm lượng giác, các bài hướng dẫn dưới đây sẽ giúp ích.
Xem thêm các bài học tập liên quan đến lượng giác và tính toán:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không