Trả lời nhanh: Hình bình hành là tứ giác có hai cặp cạnh đối song song. Trong hình bình hành, các cạnh đối bằng nhau, các góc đối bằng nhau và hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Diện tích tính bằng S = a.h, chu vi tính bằng P = 2(a + b).
1. Định nghĩa hình bình hành
Hình bình hành là tứ giác có các cạnh đối song song. Nghĩa là với tứ giác ABCD, ta có AB // CD và AD // BC. Ký hiệu "//" đọc là "song song với".
Bạn làm quen hình bình hành từ lớp 4. Đến lớp 8, bạn học kỹ tính chất và tập chứng minh. Khác với hình thang chỉ cần một cặp cạnh đối song song, hình bình hành đòi hỏi cả hai cặp.
Hình bình hành ABCD có các cặp cạnh đối song song
1.1 Ký hiệu và cách hình dung
Hãy tưởng tượng một chiếc hình chữ nhật bị đẩy nghiêng sang một bên, như màn hình điện thoại bị vẽ lệch trong bản phác thảo. Các cạnh đối vẫn song song, nhưng các góc không còn vuông.
Khi gọi tên, ta viết các đỉnh theo thứ tự đi vòng quanh hình: A, B, C, D. Nhờ vậy AB và CD là một cặp cạnh đối, AD và BC là cặp còn lại.
Điều kiện hai cặp cạnh đối song song của hình bình hành
2. Tính chất của hình bình hành
Tính chất hình bình hành gồm ba ý chính: cạnh đối bằng nhau, góc đối bằng nhau, hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
Hình bình hành ABCD với hai đường chéo cắt nhau tại O
2.1 Tính chất về cạnh và góc
Với hình bình hành ABCD:
- AB = CD và AD = BC.
- Góc A bằng góc C, góc B bằng góc D.
- Hai góc kề một cạnh bù nhau, tổng bằng 180°. Chẳng hạn góc A + góc B = 180°.
Vì tổng bốn góc của tứ giác bằng 360°, hai cặp góc đối bằng nhau cho kết quả khớp: 2 × 180° = 360°.
Các góc đối của hình bình hành bằng nhau
2.2 Tính chất về đường chéo
Gọi O là giao điểm của AC và BD. Khi đó OA = OC và OB = OD. Vậy O là trung điểm của cả hai đường chéo.
Điểm O còn là tâm đối xứng của hình: xoay hình nửa vòng quanh O thì hình trùng với chính nó.
Một giáo viên lưu ý rằng hai đường chéo thường không bằng nhau. Chúng chỉ bằng nhau ở hình chữ nhật (và hình vuông). Đây là hiểu lầm khá phổ biến.
3. Dấu hiệu nhận biết hình bình hành
Muốn biết một tứ giác có phải hình bình hành hay không, bạn đối chiếu với các dấu hiệu dưới đây. Đây cũng là công cụ chính khi làm bài hình bình hành chứng minh.
3.1 Năm dấu hiệu cần nhớ
- Tứ giác có các cạnh đối song song.
- Tứ giác có các cạnh đối bằng nhau.
- Tứ giác có một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau.
- Tứ giác có các góc đối bằng nhau.
- Tứ giác có hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Mẹo ôn: vẽ sơ đồ tư duy với ba nhánh định nghĩa, tính chất, dấu hiệu. Bạn sẽ thấy dấu hiệu 3 và dấu hiệu 5 hay dùng nhất. Bên cạnh đó, một góc học tập gọn gàng cũng giúp ôn bài hiệu quả hơn.
Tham khảo bảng treo đồ Pegboard để trưng bày và học tập gọn gàng hơn:
3.2 Dấu hiệu hay dùng và lỗi thường gặp
Một giáo viên dặn rằng dấu hiệu "một cặp cạnh đối song song và bằng nhau" rất hay xuất hiện trong đề thi vào lớp 10.
Những lỗi hay mắc:
- Chỉ có một cặp cạnh đối song song thì chưa đủ, vì đó có thể là hình thang. Phải thêm điều kiện hai cạnh ấy bằng nhau.
- Chỉ một cặp góc đối bằng nhau cũng chưa đủ. Cả hai cặp phải bằng nhau.
- Cách kiểm tra nhanh: kéo dài hai cạnh đối xem có cắt nhau không. Nếu cạnh đối dài ngắn rõ rệt thì chắc chắn không phải hình bình hành.
4. Công thức tính diện tích và chu vi hình bình hành
Các công thức hình bình hành rất gọn, nhưng cần hiểu đúng đáy và chiều cao.
4.1 Diện tích hình bình hành
Diện tích hình bình hành bằng cạnh đáy nhân với chiều cao tương ứng.
S = a.h
- S: diện tích (đơn vị bình phương, như cm²).
- a: độ dài cạnh đáy.
- h: chiều cao, là khoảng cách vuông góc từ đáy đến cạnh đối diện.
Cho hình bình hành ABCD, kẻ AH vuông góc với CD. Khi đó AH là chiều cao ứng với đáy CD và S = AH.CD.
Hình bình hành ABCD với đáy a và chiều cao h
Lưu ý: chiều cao không phải cạnh bên. Với hình bình hành nghiêng nhiều, chân đường cao có thể nằm ngoài hình, trên phần kéo dài của đáy. Đáy cũng không nhất thiết nằm ngang.
4.2 Chu vi hình bình hành
Chu vi bằng tổng bốn cạnh, hay hai lần tổng hai cạnh kề.
P = a + a + b + b = 2(a + b)
Trong đó a và b là độ dài hai cạnh kề, cùng đơn vị đo. Hãy đổi về cùng đơn vị trước khi tính.
4.3 Vì sao diện tích bằng đáy nhân chiều cao
Hãy cắt một tam giác vuông ở một đầu hình bình hành, rồi ghép sang đầu kia. Bạn được một hình chữ nhật có cùng đáy và cùng chiều cao. Diện tích hình chữ nhật là đáy nhân cao, nên hình bình hành cũng vậy.
Xem thêm các công thức diện tích liên quan:
5. Hình bình hành và các tứ giác đặc biệt
Hình chữ nhật, hình thoi và hình vuông đều là hình bình hành đặc biệt, nên câu trả lời cho câu hỏi hình chữ nhật có phải là hình bình hành là có. Hình chữ nhật là hình bình hành có bốn góc vuông. Hình thoi là hình bình hành có bốn cạnh bằng nhau. Hình vuông vừa có bốn góc vuông vừa có bốn cạnh bằng nhau.
| Hình |
Cạnh đối song song |
Đặc điểm thêm |
Đường chéo |
| Hình thang |
Một cặp |
Không cần bằng nhau |
Không đặc biệt |
| Hình bình hành |
Hai cặp |
Cạnh đối, góc đối bằng nhau |
Cắt nhau tại trung điểm |
| Hình chữ nhật |
Hai cặp |
Bốn góc vuông |
Bằng nhau |
| Hình thoi |
Hai cặp |
Bốn cạnh bằng nhau |
Vuông góc nhau |
| Hình vuông |
Hai cặp |
Bốn góc vuông, bốn cạnh bằng nhau |
Bằng nhau, vuông góc |
5.1 Phân biệt với hình thang và hình thang cân
Hình thang chỉ cần một cặp cạnh đối song song, nên hình bình hành là trường hợp đặc biệt của hình thang. Tuy nhiên hình bình hành không phải hình thang cân. Hình thang cân có hai đường chéo bằng nhau và hai góc kề một đáy bằng nhau, còn hình bình hành thông thường thì không.
6. Ví dụ minh hoạ
6.1 Ví dụ 1: Nhận biết tứ giác
Xét các tứ giác ABCD sau, cái nào là hình bình hành?
a) AB = CD và BC = AD, các cạnh đối bằng nhau nên ABCD là hình bình hành.
b) Tứ giác có các góc đối bằng nhau nên ABCD là hình bình hành.
c) Hai cạnh AB và CD không song song, nên ABCD không phải hình bình hành.
d) AC cắt BD tại O, có OA = OC và OB = OD. Hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm mỗi đường nên ABCD là hình bình hành.
e) AB // CD và AB = CD. Một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau nên ABCD là hình bình hành.
6.2 Ví dụ 2: Tính chu vi và diện tích
Cho hình bình hành có đáy 12 cm, cạnh bên 7 cm, chiều cao 5 cm.
- Chu vi: P = 2(12 + 7) = 38 cm.
- Diện tích: S = a.h = 12.5 = 60 cm².
Chú ý: cạnh bên 7 cm chỉ dùng cho chu vi. Diện tích dùng chiều cao 5 cm.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
- Hình bình hành ABCD có góc A = 70°. Tính các góc còn lại. Đáp án: góc C = 70°, góc B = góc D = 180° − 70° = 110°.
- Hình bình hành có đáy 10 cm, chiều cao 6 cm. Tính diện tích. Đáp án: S = 10.6 = 60 cm².
- Hình bình hành có hai cạnh kề 8 cm và 5 cm. Tính chu vi. Đáp án: P = 2(8 + 5) = 26 cm.
- Tứ giác có hai góc đối bằng nhau, hai góc còn lại khác nhau thì có là hình bình hành không? Đáp án: không, vì phải có cả hai cặp góc đối bằng nhau.
Tóm lại, hình bình hành được xác định bằng hai cặp cạnh đối song song, từ đó suy ra các tính chất về cạnh, góc và đường chéo. Hãy nhớ kỹ năm dấu hiệu nhận biết và luôn lấy chiều cao vuông góc với đáy khi tính diện tích.
Câu hỏi thường gặp
Hình bình hành có bao nhiêu độ?
Tổng bốn góc là 360°. Các góc đối bằng nhau, còn hai góc kề nhau bù nhau, tổng 180°.
Hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau không?
Thông thường là không. Hai đường chéo chỉ bằng nhau khi hình đó là hình chữ nhật hoặc hình vuông.
Tứ giác có hai cạnh đối song song có phải hình bình hành không?
Chưa chắc. Cần thêm điều kiện hai cạnh đó bằng nhau, hoặc cặp cạnh đối còn lại cũng song song.
Hình thoi có phải hình bình hành không?
Có. Hình thoi là hình bình hành có bốn cạnh bằng nhau, và bạn có thể xem thêm về hình thoi để so sánh.
Hình bình hành có tâm đối xứng không?
Có. Tâm đối xứng là giao điểm của hai đường chéo.
Khi học hình học với nhiều hình vẽ và bài tập số, một thiết bị có màn hình và hiệu năng ổn định sẽ thuận tiện hơn.
Nếu bạn thường xuyên vẽ hình và làm bài trên máy tính, tham khảo các mẫu MacBook:
Xem thêm kiến thức hình học cơ bản: