Trả lời nhanh: Hình tứ giác là đa giác phẳng có 4 đỉnh, 4 cạnh, trong đó không có hai cạnh nào cùng nằm trên một đường thẳng. Tứ giác có 2 đường chéo và tổng bốn góc trong luôn bằng 360°. Chu vi bằng tổng độ dài bốn cạnh.
1. Hình tứ giác là gì?
Tứ giác ABCD là hình gồm bốn đoạn thẳng AB, BC, CD, DA nối tiếp nhau, trong đó không có hai đoạn nào cùng nằm trên một đường thẳng. Bạn làm quen hình này từ lớp 2, còn phần lý thuyết đầy đủ nằm ở chương trình Toán lớp 8.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu
Với hình tứ giác ABCD, bốn điểm A, B, C, D là các đỉnh, còn bốn đoạn thẳng AB, BC, CD, DA là các cạnh. Nếu hai đoạn liên tiếp thẳng hàng thì hình đó chỉ là một đường gấp khúc, không phải tứ giác.
Bốn góc ABC, BCD, CDA, DAB gọi là các góc của tứ giác. Ta viết gọn là góc B, C, D, A.
Một tứ giác có nhiều cách gọi tên, miễn là đọc các đỉnh liên tục theo vòng quanh hình. Chẳng hạn tứ giác ABCD cũng gọi được là BCDA, CDAB, DABC, ADCB, DCBA, CBAD hay BADC. Đừng đọc nhảy cóc kiểu ACBD, vì như vậy bạn đã nối qua đỉnh đối.
Khi đề chỉ nói "tứ giác" hoặc yêu cầu vẽ hình tứ giác mà không thêm gì, ta hiểu đó là tứ giác lồi.
1.2 Đỉnh, cạnh, góc, đường chéo
Một tứ giác có 4 đỉnh, 4 cạnh, 4 góc và 2 đường chéo. Hãy xem tứ giác MNPQ:
- Hai đỉnh không cùng nằm trên một cạnh gọi là hai đỉnh đối nhau: M với P, N với Q.
- Đoạn thẳng nối hai đỉnh đối nhau là đường chéo: MP và NQ.
- Các cặp cạnh đối: MN và PQ, MQ và NP.
- Các cặp góc đối: góc M và góc P, góc N và góc Q.
2. Tứ giác lồi và tứ giác lõm
Tứ giác lồi là tứ giác nằm trọn về một phía của đường thẳng chứa mỗi cạnh của nó. Nói cách khác, với một cạnh bất kỳ, hai đỉnh còn lại luôn ở cùng một phía của đường thẳng đi qua cạnh đó. Tứ giác lồi có mọi góc nhỏ hơn 180°.
Tứ giác lõm có một góc lớn hơn 180°, nên hình như bị "móp" vào trong. Với tứ giác lồi, hai đường chéo nằm hoàn toàn trong hình và cắt nhau tại một điểm bên trong.
2.1 Cách nhận biết tứ giác lồi
Mẹo nhỏ: hãy hình dung mỗi cạnh là một bờ đường thẳng kéo dài vô tận. Nếu cả hình luôn nằm về một bên bờ, dù bạn chọn cạnh nào, đó là tứ giác lồi. Nếu có một cạnh mà hình "nằm vắt" sang cả hai bên, đó là tứ giác lõm.
3. Tổng các góc của tứ giác bằng 360°
Định lí: tổng bốn góc trong của một tứ giác bằng 360°, tức là góc A + góc B + góc C + góc D = 360°. Điều này đúng với mọi tứ giác lồi, không riêng hình vuông hay hình chữ nhật.
3.1 Chứng minh bằng hai tam giác
Kẻ một đường chéo, chẳng hạn AC. Tứ giác ABCD được chia thành hai tam giác ABC và ACD. Mỗi tam giác có tổng ba góc là 180°. Các góc của hai tam giác ghép lại đúng bằng bốn góc của tứ giác, nên tổng là 180° + 180° = 360°.
Khi gặp góc ngoài hoặc góc kề bù, hãy lấy 180° trừ đi trước để ra góc trong, rồi mới dùng tổng 360°.
4. Phân loại hình tứ giác
Các loại tứ giác thường gặp gồm hình thang, hình thang cân, hình bình hành, hình chữ nhật, hình thoi, hình vuông và hình diều. Hình chữ nhật là dạng quen thuộc nhất với học sinh tiểu học.
4.1 Bảng tóm tắt các tứ giác đặc biệt
| Loại tứ giác |
Cạnh song song |
Cạnh bằng nhau |
Góc |
Đường chéo |
| Hình thang |
Ít nhất một cặp cạnh đối |
Không bắt buộc |
Không bắt buộc |
Không đặc biệt |
| Hình thang cân |
Một cặp cạnh đáy |
Hai cạnh bên |
Hai góc kề một đáy bằng nhau |
Bằng nhau |
| Hình bình hành |
Hai cặp cạnh đối |
Cạnh đối bằng nhau |
Góc đối bằng nhau |
Cắt nhau tại trung điểm |
| Hình chữ nhật |
Hai cặp cạnh đối |
Cạnh đối bằng nhau |
Bốn góc vuông |
Bằng nhau |
| Hình thoi |
Hai cặp cạnh đối |
Bốn cạnh bằng nhau |
Góc đối bằng nhau |
Vuông góc với nhau |
| Hình vuông |
Hai cặp cạnh đối |
Bốn cạnh bằng nhau |
Bốn góc vuông |
Bằng nhau, vuông góc |
| Hình diều |
Không |
Hai cặp cạnh kề bằng nhau |
Một cặp góc đối bằng nhau |
Vuông góc với nhau |
4.2 Quan hệ giữa các loại tứ giác
- Hình vuông vừa là hình chữ nhật, vừa là hình thoi.
- Hình chữ nhật và hình thoi đều là hình bình hành.
- Hình bình hành là một hình thang, nếu theo định nghĩa hình thang có ít nhất một cặp cạnh song song.
- Hình thoi không phải lúc nào cũng là hình vuông, vì các góc của nó chưa chắc vuông.
Cách gọi hình thang ở Anh và Mỹ khác nhau: một bên hiểu là "ít nhất một cặp song song", bên kia là "đúng một cặp". Khi làm bài, bạn cứ theo định nghĩa trong sách giáo khoa của mình.
5. Công thức chu vi và diện tích hình tứ giác
5.1 Chu vi
Chu vi tứ giác bằng tổng độ dài bốn cạnh, và dùng được cho mọi tứ giác:
P = a + b + c + d
Trong đó a, b, c, d là độ dài bốn cạnh, cùng một đơn vị đo (cm, m…). Ví dụ tứ giác có các cạnh 3 cm, 4 cm, 5 cm, 6 cm thì P = 3 + 4 + 5 + 6 = 18 cm.
5.2 Diện tích các tứ giác thường gặp
- Hình chữ nhật: S = dài × rộng.
- Hình vuông: S = cạnh × cạnh.
- Hình bình hành: S = đáy × chiều cao.
- Hình thoi, hoặc tứ giác có hai đường chéo vuông góc: S = ½ × d₁ × d₂, với d₁, d₂ là độ dài hai đường chéo.
- Hình thang: S = ½ × (đáy lớn + đáy bé) × chiều cao.
5.3 Diện tích tứ giác bất kỳ
Với một tứ giác bất kỳ, cách dễ nhất là kẻ một đường chéo để chia thành hai tam giác. Tính diện tích từng tam giác rồi cộng lại. Ở bậc cao hơn còn có công thức Bretschneider, nhưng chương trình phổ thông hiếm khi cần đến.
Xem thêm cách tính diện tích các hình quen thuộc:
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: Tính góc M khi biết ba góc
Cho tứ giác MNPQ có MN ⊥ NP và MQ ⊥ QP, nên góc N = góc Q = 90°. Biết góc P = 120°.
- Áp dụng tổng bốn góc: M + N + P + Q = 360°.
- Suy ra M = 360° − (90° + 120° + 90°) = 360° − 300° = 60°.
Vậy góc M bằng 60°.
6.2 Ví dụ 2: Tính góc có góc kề bù
Cho tứ giác MNPQ, góc M = 130°. Góc ngoài tại N là 85°, góc ngoài tại P là 100°.
- Góc trong tại N: 180° − 85° = 95°.
- Góc trong tại P: 180° − 100° = 80°.
- Góc Q = 360° − (130° + 95° + 80°) = 55°.
Một dạng khác: tứ giác có ba góc vuông thì góc còn lại là 360° − 270° = 90°. Lại có dạng cho I + K = 180° và K = 60°, nên I = 120°. Khi L = 135°, ta được M = 360° − (120° + 60° + 135°) = 45°.
Nếu đề cho tổng và hiệu của hai góc, hãy lập hai biểu thức rồi giải như bài toán tìm hai số.
6.3 Ví dụ 3: Hình cái diều
Tứ giác MNEF có MN = MF và NE = FE (hình cái diều). Cho M = 100°, N = 105°.
a) Chứng minh ME là đường trung trực của NF.
- Hai tam giác MNE và MFE có MN = MF, NE = FE, cạnh ME chung nên bằng nhau (c.c.c). Suy ra góc NME = góc FME.
- Gọi H là giao điểm của ME và NF. Hai tam giác MNH và MFH có MN = MF, góc NMH = góc FMH, cạnh MH chung nên bằng nhau (c.g.c).
- Suy ra NH = HF, và hai góc MHN, MHF bằng nhau, cộng lại 180° nên mỗi góc 90°. Vậy ME ⊥ NF tại trung điểm H, tức ME là đường trung trực của NF.
b) Tính góc E.
Vì hai tam giác bằng nhau nên góc F = góc N = 105°. Do đó E = 360° − (100° + 105° + 105°) = 50°.
7. Lỗi thường gặp và mẹo ghi nhớ
- Nhầm hình có hai đoạn cùng nằm trên một đường thẳng là tứ giác. Thực tế bốn đoạn nối nhau chưa chắc là tứ giác.
- Nhầm tứ giác lõm hoặc tứ giác tự cắt với tứ giác lồi.
- Đọc tên nhảy cóc đỉnh, ví dụ gọi ACBD thay vì ABCD.
- Tin rằng hình thoi luôn là hình vuông, hoặc 360° chỉ đúng với hình vuông và hình chữ nhật. Cả hai đều sai.
- Dạng đếm hình ở lớp 2: hãy đánh số từng mảnh rồi đếm hình gồm 1, 2, 3 mảnh ghép. Hình ghép từ 3 mảnh thường có 5 đến 7 cạnh, không phải lúc nào cũng 4.
Mẹo nhớ quan hệ: vuông ⊂ chữ nhật, vuông ⊂ thoi, chữ nhật và thoi ⊂ bình hành ⊂ hình thang (theo định nghĩa có ít nhất một cặp cạnh song song).
8. Bài tập tự luyện
- Tứ giác có ba góc 85°, 100°, 95°. Tìm góc thứ tư.
- Tứ giác có ba góc vuông. Tìm góc còn lại.
- Hình thoi có hai đường chéo 6 cm và 8 cm. Tính diện tích.
- Hình bình hành có một góc 65°. Tìm ba góc còn lại.
Đáp án:
- 360° − (85° + 100° + 95°) = 80°.
- 360° − 270° = 90°.
- S = ½ × 6 × 8 = 24 cm².
- Góc đối bằng 65°, hai góc kề bù với nó là 115° và 115°.
Tóm lại, hãy nhớ định nghĩa với bốn đỉnh, bốn cạnh, tổng bốn góc bằng 360° và sơ đồ phân loại các hình đặc biệt. Nắm chắc ba điều này là bạn xử lý được hầu hết bài tính góc cơ bản.
Câu hỏi thường gặp
Hình tứ giác có mấy cạnh?
Hình tứ giác có 4 cạnh, 4 đỉnh, 4 góc và 2 đường chéo.
Hình vuông có phải là hình tứ giác không?
Có. Hình vuông là tứ giác đặc biệt, vừa là hình chữ nhật vừa là hình thoi.
Tứ giác lồi là gì?
Là tứ giác luôn nằm về một phía của đường thẳng chứa bất kỳ cạnh nào của nó.
Hình tứ giác học ở lớp mấy?
Học sinh làm quen từ lớp 2 ở mức nhận biết hình, còn lý thuyết tứ giác được học ở Toán lớp 8.
Tứ giác có tính chất gì?
Tổng bốn góc bằng 360°. Hai đường chéo của tứ giác lồi cắt nhau tại một điểm nằm trong hình.
Cách tính chu vi hình tứ giác?
Cộng độ dài bốn cạnh với cùng đơn vị đo. Cách này áp dụng cho mọi tứ giác.
Sau khi nắm tính chất và cách nhận biết tứ giác, bạn có thể luyện vẽ và phân loại các hình bằng thực hành trực quan cho nhớ lâu.
Muốn thực hành vẽ hình, bạn có thể tham khảo bảng vẽ điện tử:
Nếu muốn ôn thêm các hình đặc biệt thuộc nhóm tứ giác, bạn có thể đọc tiếp những bài hình học dưới đây.
Xem thêm các bài học về hình học: