Trả lời nhanh: IPO là gì? IPO (Initial Public Offering) là lần đầu một doanh nghiệp chào bán cổ phiếu ra công chúng. Đợt bán có thể gồm cổ phiếu phát hành mới để huy động vốn, cổ phiếu của cổ đông hiện hữu, hoặc cả hai. Sau đó, doanh nghiệp trở thành công ty đại chúng, phải công bố thông tin minh bạch và thường tiến tới niêm yết hoặc đăng ký giao dịch.
❓ Vì sao doanh nghiệp lại muốn IPO?
❓ Quy trình IPO diễn ra như thế nào?
❓ Nhà đầu tư cá nhân mua cổ phiếu IPO có rủi ro gì?
1. IPO là gì?
Hiểu đơn giản, IPO giống như việc một quán ăn gia đình mở cửa cho nhiều người cùng góp vốn và cùng sở hữu. Ai mua sẽ nhận cổ phiếu, tức một phần sở hữu nhỏ trong doanh nghiệp.
1.1 IPO viết tắt của từ gì?
IPO viết tắt của Initial Public Offering, nghĩa là chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng. Chữ "lần đầu" rất quan trọng: các đợt bán cổ phiếu về sau không gọi là IPO.
Sau đợt này, một công ty tư nhân trở thành công ty đại chúng. Doanh nghiệp có thể bán cổ phiếu mới, bán cổ phiếu của cổ đông cũ, hoặc kết hợp cả hai. Nếu là cổ phiếu phát hành mới, tiền thu về thuộc doanh nghiệp; nếu là cổ phiếu của cổ đông cũ, tiền thuộc về người bán.
1.2 Thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp
Đợt chào bán lần đầu diễn ra ở thị trường sơ cấp: nhà đầu tư mua cổ phiếu trực tiếp từ bên phát hành hoặc cổ đông bán ra qua đợt chào bán.
Khi cổ phiếu được niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, nhà đầu tư mua bán với nhau ở thị trường thứ cấp. Doanh nghiệp không nhận thêm tiền từ các giao dịch này. Lưu ý rằng cổ phiếu không tự động giao dịch công khai ngay sau IPO; việc này còn tùy thủ tục niêm yết hoặc đăng ký giao dịch.
2. Vì sao doanh nghiệp muốn IPO?
IPO mang lại cả cơ hội lẫn nghĩa vụ cho doanh nghiệp. Dưới đây là hai nhóm lý do chính.
2.1 Huy động vốn và tăng thanh khoản
Thay vì chỉ vay ngân hàng, doanh nghiệp có thể huy động vốn từ nhiều nhà đầu tư khi phát hành cổ phiếu mới. Nguồn vốn thường dùng để mở rộng sản xuất, nghiên cứu phát triển hoặc trả nợ.
Cổ đông cũ cũng dễ thoái vốn hơn khi cổ phiếu có thị trường để mua bán. Đó là lợi ích về thanh khoản, tức khả năng chuyển cổ phiếu thành tiền mặt.
2.2 Nâng cao minh bạch, uy tín và thương hiệu
Công ty đại chúng phải công bố thông tin định kỳ và vận hành quản trị chặt chẽ hơn. Điều này giúp tăng uy tín với đối tác, khách hàng và nhà đầu tư.
Đổi lại, doanh nghiệp mất đi sự kín đáo và chịu áp lực từ cổ đông. Vì thế không phải doanh nghiệp nào cũng cần IPO; nhiều nơi vẫn phát triển tốt khi chưa lên sàn.
3. Điều kiện IPO tại Việt Nam
Phần này giới thiệu một số điều kiện chọn lọc, không phải danh sách đầy đủ. Khi thực hiện, doanh nghiệp cần đối chiếu quy định hiện hành.
3.1 Điều kiện theo Luật Chứng khoán 2019
Một số điều kiện thường được nhắc đến gồm:
- Vốn điều lệ đã góp tối thiểu 30 tỷ đồng tại thời điểm đăng ký chào bán.
- Hoạt động kinh doanh của năm liền trước năm đăng ký có lãi và không có lỗ lũy kế đến năm đó.
- Có phương án phát hành và phương án sử dụng vốn được thông qua theo quy định.
Ngoài ra còn nhiều yêu cầu khác về quản trị và hồ sơ. Bộ hồ sơ thường gồm giấy tờ pháp lý, báo cáo tài chính và bản cáo bạch.
3.2 Cơ quan quản lý và sàn niêm yết sau IPO
Doanh nghiệp đăng ký chào bán với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN). Sau đợt bán, bước tiếp theo phụ thuộc điều kiện và thủ tục áp dụng.
Cổ phiếu có thể được niêm yết trên HOSE hoặc HNX. Với UPCoM, cổ phiếu là đăng ký giao dịch, không phải niêm yết. Mỗi nơi có tiêu chuẩn riêng, nên nhà đầu tư cần biết cổ phiếu thuộc thị trường nào để hiểu mức độ quản lý.
4. Quy trình IPO gồm những bước nào?
Một kế hoạch IPO thường kéo dài nhiều tháng vì cần chuẩn bị kỹ.
4.1 Các bước chính của một đợt IPO
Các bước phổ biến, thứ tự và mức độ có thể khác nhau tùy phương án:
- Chuẩn bị hồ sơ và báo cáo tài chính được kiểm toán.
- Chọn tổ chức bảo lãnh phát hành (nếu phương án chào bán có sử dụng).
- Nộp hồ sơ cho cơ quan quản lý và công bố bản cáo bạch.
- Định giá và chốt giá bán.
- Phân phối cổ phiếu cho nhà đầu tư.
- Làm thủ tục niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, nếu đáp ứng điều kiện và có kế hoạch giao dịch.
Quy trình IPO tại Mỹ, theo mô tả của Vanguard, gồm 7 bước và về cơ bản cũng tương tự.
4.2 Vai trò của tổ chức bảo lãnh và cách xác định giá
Tổ chức bảo lãnh phát hành (thường là công ty chứng khoán hoặc ngân hàng đầu tư) tư vấn, định giá và hỗ trợ bán cổ phiếu. Tại Mỹ, phí bảo lãnh thường khoảng 7% số tiền thu được.
Giá bán lần đầu được xác định bằng bookbuilding (thu thập mức giá và nhu cầu đặt mua của nhà đầu tư lớn để chốt giá) hoặc đấu giá (nhà đầu tư đặt giá, giá chốt theo kết quả). Giá này chưa chắc phản ánh giá trị thực của doanh nghiệp.
5. Rủi ro khi đầu tư cổ phiếu IPO
Cổ phiếu IPO là cổ phiếu được bán ở đợt chào bán đầu tiên, và việc mua không đảm bảo sinh lời.
5.1 Nhà đầu tư cá nhân tham gia IPO bằng cách nào?
Cá nhân thường tham gia qua đấu giá theo quy định của đợt chào bán. Cách khác là chờ cổ phiếu giao dịch rồi mua ở thị trường thứ cấp.
Giá ngày đầu có thể biến động rất mạnh. Trước khi mua, bạn nên đọc kỹ bản cáo bạch; cơ quan quản lý không bảo đảm khoản đầu tư là tốt.
Bạn cũng nên biết về lock-up, tức hạn chế chuyển nhượng cổ phiếu của cổ đông lớn sau IPO. Thời hạn phụ thuộc điều kiện áp dụng: có thể do thỏa thuận với tổ chức bảo lãnh, hoặc do quy định yêu cầu cổ đông lớn cùng nắm giữ ít nhất 20% vốn điều lệ trong tối thiểu một năm. Khi hạn chế hết hiệu lực, lượng cổ phiếu bán ra có thể tăng và ảnh hưởng đến giá.
5.2 Hiểu lầm thường gặp về cổ phiếu IPO
- Cổ phiếu IPO luôn tăng giá: sai, giá có thể giảm sau khi giao dịch.
- Giá IPO thấp thì chắc chắn có lãi: sai, giá chịu tác động của cung cầu.
- Giá 10.000 đồng/cổ phần là giá trị thực: sai, đó chỉ là mệnh giá, không đồng nghĩa giá trị doanh nghiệp.
Hãy đánh giá doanh nghiệp trước khi mua, đừng chạy theo đám đông.
6. IPO khác gì phát hành thêm, niêm yết trực tiếp và ICO?
6.1 So sánh nhanh các hình thức huy động vốn
| Hình thức |
Điểm chính |
| IPO |
Lần đầu chào bán cổ phiếu ra công chúng |
| Phát hành thêm |
Doanh nghiệp bán thêm cổ phiếu; thường là các đợt sau khi đã là công ty đại chúng |
| Direct listing |
Đưa cổ phiếu lên sàn mà không qua đợt IPO truyền thống; chủ yếu cổ phiếu hiện hữu được bán, cách làm phụ thuộc quy định từng thị trường |
| ICO |
Phát hành token tiền mã hóa; rủi ro và khung pháp lý khác nhau theo khu vực |
IPO và ICO là hai thứ khác nhau, nên đừng coi mức an toàn của chúng như nhau.
6.2 Ví dụ Vinamilk niêm yết năm 2006
Vinamilk (VNM) niêm yết trên HOSE năm 2006. Đây là mốc niêm yết, còn thời điểm IPO cần căn cứ riêng nên không suy ra từ mốc này. Ví dụ cho thấy chào bán và niêm yết là hai sự kiện có thể tách biệt.
Câu hỏi thường gặp
Có phải doanh nghiệp nào cũng cần IPO?
Không. Nhiều doanh nghiệp vẫn phát triển tốt bằng vốn tự có hoặc vay ngân hàng. IPO phù hợp khi cần vốn lớn và sẵn sàng chấp nhận minh bạch, chịu giám sát của cổ đông.
IPO khác gì với niêm yết?
IPO là chào bán lần đầu ra công chúng; niêm yết là đưa cổ phiếu lên sàn giao dịch. Hai việc thường gần nhau nhưng không đồng nghĩa: có thể chào bán trước rồi mới làm thủ tục giao dịch sau.
Cổ phiếu IPO có luôn tăng giá sau khi lên sàn không?
Không. Giá phụ thuộc cung cầu và có thể tăng hoặc giảm mạnh trong những phiên đầu. Giá mua thấp hơn thị trường cũng không đảm bảo có lãi.
Lock-up trong IPO là gì?
Là hạn chế chuyển nhượng cổ phiếu của cổ đông lớn sau IPO. Thời hạn tùy trường hợp: có thể theo thỏa thuận riêng, hoặc theo quy định yêu cầu cổ đông lớn cùng nắm giữ ít nhất 20% vốn tối thiểu một năm. Hãy tìm thông tin này trong bản cáo bạch.
Pre IPO là gì?
Pre IPO là giai đoạn trước IPO, khi doanh nghiệp huy động vốn từ một nhóm nhà đầu tư hạn chế. Cổ phiếu giai đoạn này thường khó mua bán và thiếu thông tin hơn, nên rủi ro cao hơn.
Đọc bản cáo bạch như thế nào?
Hãy xem trước các phần: hoạt động kinh doanh, báo cáo tài chính, mục đích sử dụng vốn, rủi ro và cổ đông lớn. Đối chiếu doanh thu, lợi nhuận qua các năm và xem vốn thu được dùng vào đâu.
Nếu bạn đang làm quen với các thuật ngữ viết tắt khác, các bài dưới đây sẽ giúp bạn mở rộng thêm kiến thức.
Xem thêm các thuật ngữ công nghệ và tài chính liên quan:
IPO là lần đầu doanh nghiệp chào bán cổ phiếu ra công chúng, có thể gồm cổ phiếu mới hoặc cổ phiếu của cổ đông cũ. Trước khi tham gia, bạn nên đọc kỹ bản cáo bạch, hiểu điều kiện lock-up và chấp nhận giá có thể biến động mạnh. Đánh giá doanh nghiệp cẩn thận quan trọng hơn việc chạy theo mức giá chào bán.
Nguồn tham khảo