Trả lời nhanh: Lạm phát là hiện tượng mức giá chung của hàng hóa, dịch vụ tăng liên tục trong một thời gian, khiến sức mua của đồng tiền giảm: cùng một số tiền mua được ít thứ hơn trước. Lạm phát thường được đo bằng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và biểu thị bằng phần trăm thay đổi theo năm.
❓ Tỷ lệ lạm phát được tính như thế nào?
❓ Điều gì khiến giá cả tăng liên tục?
❓ Lạm phát ảnh hưởng thế nào đến tiền tiết kiệm của bạn?
Bạn thường để ý tới câu hỏi lạm phát là gì khi tiền chợ, tiền xăng hay giá một chiếc điện thoại thay đổi qua từng năm. Hiểu đúng khái niệm này giúp bạn đọc tin kinh tế dễ hơn và quản lý túi tiền chủ động hơn. Chi phí vật tư văn phòng như mực in cũng chịu tác động khi mặt bằng giá tăng.
Tham khảo các mẫu mực in đang có giá tốt tại Thế Giới Di Động:
1. Lạm phát là gì?
1.1 Định nghĩa lạm phát đơn giản
Theo khái niệm lạm phát phổ biến, đây là tình trạng mức giá chung của nền kinh tế tăng liên tục, khiến sức mua của đồng tiền giảm. Nếu bạn thắc mắc lạm phát tiếng Anh là gì, câu trả lời là inflation.
Điểm quan trọng: lạm phát là tốc độ tăng giá, không phải bản thân mức giá. Giá cao nhưng đứng yên thì không có lạm phát. Một vài món tăng giá cũng chưa đủ để gọi là lạm phát, vì khái niệm này xét giá của cả một rổ hàng hóa.
Muốn hình dung lạm phát là gì qua ví dụ, hãy nghĩ tới bát phở. Giả sử năm 2019 bát phở bò giá 30.000 đồng, năm 2022 lên 50.000 đồng. Con số chỉ để minh họa thế nào là lạm phát: tờ 50.000 đồng vẫn vậy, nhưng mua được ít hơn trước.
1.2 Lạm phát khác gì giảm phát?
Lạm phát và giảm phát là hai chiều ngược nhau của mức giá chung.
Giảm phát (deflation) là chiều ngược lại: mức giá chung giảm kéo dài. Nghe có vẻ có lợi, nhưng khi người dân chờ giá rẻ hơn mới mua, doanh nghiệp bán chậm, phải cắt giảm sản xuất và nhân sự.
| Tiêu chí |
Lạm phát |
Giảm phát |
| Mức giá chung |
Tăng liên tục |
Giảm kéo dài |
| Sức mua của tiền |
Giảm |
Tăng |
| Rủi ro khi kéo dài |
Đời sống khó khăn, bất ổn |
Thất nghiệp, suy thoái |
2. Cách đo và công thức tính tỷ lệ lạm phát
2.1 Các chỉ số đo lạm phát: CPI, PPI, GDP Deflator
Khi hỏi chỉ số lạm phát là gì, người ta thường nhắc tới ba thước đo:
- CPI (chỉ số giá tiêu dùng): đo giá một rổ hàng hóa, dịch vụ hộ gia đình thường mua như thực phẩm, nhà ở, đi lại, giáo dục. Đây là thước đo phổ biến nhất.
- PPI (chỉ số giá sản xuất): phản ánh giá phía nhà sản xuất. Chi phí sản xuất tăng thì giá bán lẻ thường tăng theo sau, nên PPI hay được xem là tín hiệu báo trước cho CPI.
- GDP Deflator (chỉ số giảm phát GDP): đo biến động giá của toàn bộ hàng hóa, dịch vụ sản xuất trong nước, phạm vi rộng hơn CPI.
Ngoài ra còn có lạm phát lõi, tức lạm phát đã loại trừ thực phẩm và năng lượng, hai nhóm lên xuống thất thường.
2.2 Công thức tính lạm phát theo CPI kèm ví dụ
Tỷ lệ lạm phát là phần trăm thay đổi của CPI giữa hai kỳ.
Tỷ lệ lạm phát là gì? Đó là phần trăm thay đổi của mức giá giữa hai kỳ. Công thức phổ biến nhất:
Tỷ lệ lạm phát = (CPI kỳ này − CPI kỳ trước) / CPI kỳ trước × 100%
Ví dụ giả định, chỉ để minh họa: CPI năm trước là 100, năm nay là 104. Tỷ lệ lạm phát = (104 − 100) / 100 × 100% = 4%. Nghĩa là trung bình, rổ hàng tiêu dùng đắt hơn 4% so với năm trước.
Kết quả âm nghĩa là giảm phát. Nếu tỷ lệ dương nhưng nhỏ dần qua các kỳ, giá vẫn tăng, chỉ là tăng chậm lại.
3. Nguyên nhân gây ra lạm phát
3.1 Lạm phát do cầu kéo
Lạm phát cầu kéo xảy ra khi nhu cầu mua sắm vượt khả năng cung ứng. Ví dụ cuối năm ai cũng muốn đổi điện thoại mới nhưng hàng về không kịp, người bán dễ tăng giá. Ở quy mô nền kinh tế, khi thu nhập, tín dụng hay chi tiêu công tăng mạnh, tổng cầu tăng nhanh hơn tổng cung và kéo mặt bằng giá lên.
3.2 Lạm phát do chi phí đẩy
Lạm phát chi phí đẩy xuất phát từ phía sản xuất: giá nguyên liệu, nhân công, điện, xăng dầu tăng khiến doanh nghiệp phải nâng giá bán. Chẳng hạn chi phí linh kiện và vận chuyển tăng thì giá các thiết bị điện tử như máy tính, laptop cũng khó đứng yên.
Đáng lo hơn là vòng xoáy lương – giá. Giá tăng, người lao động đòi tăng lương; lương tăng làm chi phí doanh nghiệp tăng, giá lại tăng tiếp. Vòng lặp này có thể tạo ra lạm phát quán tính, tức giá tăng theo đà của những kỳ trước.
3.3 Cung tiền, tỷ giá và kỳ vọng lạm phát
Lạm phát thường là kết quả của nhiều nguyên nhân tác động cùng lúc.
Khi lượng tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hóa, mỗi đồng tiền mua được ít hơn. Tỷ giá cũng tác động: nội tệ yếu đi khiến hàng nhập khẩu đắt hơn, kéo giá trong nước lên.
Lạm phát kỳ vọng là gì? Đó là mức lạm phát người dân và doanh nghiệp dự đoán sẽ xảy ra. Nếu ai cũng tin giá sắp tăng, người mua tích trữ, người bán tăng giá trước, và dự đoán tự thành hiện thực. Trên thực tế, lạm phát thường là tổ hợp nhiều yếu tố cùng lúc.
4. Các loại lạm phát phổ biến
4.1 Phân loại theo mức độ: vừa phải, phi mã, siêu lạm phát
Cách phân loại lạm phát dễ hiểu nhất là dựa theo tốc độ tăng giá:
- Lạm phát vừa phải: giá tăng chậm, ổn định, đời sống ít xáo trộn. Nhiều ngân hàng trung ương nhắm quanh 2%, coi đây là mức lành mạnh.
- Lạm phát phi mã là gì? Là khi giá tăng nhanh bất thường, đồng tiền mất giá rõ rệt, người dân chuyển sang giữ vàng, ngoại tệ thay cho tiền mặt.
- Siêu lạm phát là gì? Là giai đoạn giá tăng mất kiểm soát, tiền gần như mất chức năng lưu giữ giá trị.
Ranh giới con số giữa các mức chưa thống nhất giữa các tài liệu, vì vậy nên hiểu theo tính chất hơn là ngưỡng cứng. Trong các loại lạm phát còn có lạm phát đình trệ (stagflation): giá tăng cao trong khi kinh tế trì trệ, thất nghiệp tăng. Đây là trạng thái khó xử lý vì biện pháp chữa vấn đề này có thể làm vấn đề kia nặng thêm.
5. Lạm phát ảnh hưởng thế nào đến đời sống và tiền tiết kiệm?
5.1 Tác động với người dân, người vay và doanh nghiệp
Với người làm công ăn lương, nếu thu nhập không tăng kịp giá cả thì sức mua giảm: lương vẫn vậy nhưng giỏ hàng nhẹ đi. Người đi vay lãi suất cố định phần nào có lợi, vì khoản nợ trả sau có giá trị thực thấp hơn.
Doanh nghiệp đối mặt chi phí đầu vào khó lường, khó lập kế hoạch dài hạn. Khi lạm phát quá cao, đầu tư và tiêu dùng chững lại, tăng trưởng kinh tế bị ảnh hưởng. Lúc giá cả biến động, nắm rõ công cụ thanh toán mình đang dùng cũng giúp bạn kiểm soát từng khoản chi tốt hơn.
Xem thêm cách lập ngân sách để đối phó với biến động giá:
5.2 Lãi suất thực và tiền tiết kiệm
Lãi suất thực cho biết tiền tiết kiệm thật sự tăng hay giảm sức mua.
Lãi suất thực ≈ lãi suất danh nghĩa − tỷ lệ lạm phát. Con số này cho biết tiền của bạn thật sự "lớn lên" bao nhiêu.
Ví dụ minh họa: bạn gửi tiết kiệm lãi 3%/năm trong khi lạm phát 4%. Số dư vẫn tăng, nhưng lãi suất thực khoảng −1%, tức sau một năm số tiền đó mua được ít hàng hơn lúc gửi. Khi so sánh các cách giữ tiền, hãy luôn đặt lãi suất cạnh mức lạm phát.
6. Nhà nước kiểm soát lạm phát ra sao và tình hình ở Việt Nam
6.1 Công cụ kiểm soát lạm phát
Công cụ chính là chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương, đặc biệt là lãi suất. Tăng lãi suất khiến vay tiền đắt hơn, chi tiêu giảm, cầu hạ và giá hạ nhiệt. Chính sách tài khóa như điều chỉnh thuế, phí, chi tiêu công cũng góp phần bình ổn giá.
Ngân hàng Anh đặt mục tiêu lạm phát 2%, nhưng lạm phát Anh từng lên đỉnh 11,1% vào tháng 10/2022 (theo UK Parliament), cho thấy cú sốc giá năng lượng có thể đẩy giá vượt xa mục tiêu.
6.2 Lạm phát ở Việt Nam: đặc điểm và mục tiêu
Nhìn vào tình hình lạm phát ở Việt Nam hiện nay, điểm đáng chú ý là lạm phát chủ yếu mang tính chi phí đẩy, chịu ảnh hưởng lớn từ giá xăng dầu, nguyên liệu nhập khẩu và lương thực. Việt Nam thường đặt mục tiêu kiểm soát CPI bình quân quanh 4%, kết hợp điều hành lãi suất, tỷ giá và bình ổn giá mặt hàng thiết yếu.
7. Hiểu lầm thường gặp về lạm phát
7.1 Vì sao cảm nhận giá cả khác con số CPI?
Rổ CPI là mức trung bình của nhiều hộ gia đình. Một sinh viên thuê trọ, đi xe máy chi tiêu rất khác một gia đình có con nhỏ. Nếu khoản bạn tiêu nhiều nhất tăng mạnh, bạn sẽ thấy giá tăng nhanh hơn con số công bố.
Từ đó cũng thấy vì sao vài hiểu lầm phổ biến chưa đúng. "Lạm phát chỉ do in tiền" bỏ qua phần lớn nguyên nhân thực tế ở Việt Nam là chi phí đẩy. "Lạm phát luôn xấu" cũng sai, vì mức thấp, ổn định giúp doanh nghiệp dễ định giá và khuyến khích chi tiêu hợp lý. Còn CPI chỉ là một thước đo, nên chuyên gia thường đối chiếu thêm PPI và lạm phát lõi.
Câu hỏi thường gặp
Lạm phát bao nhiêu là tốt?
Mức thấp và ổn định thường được coi là lành mạnh; Ngân hàng Anh nhắm 2%, Việt Nam thường nhắm quanh 4%. Mục tiêu không đặt ở 0% vì cần một khoảng đệm để tránh rơi vào giảm phát, đồng thời giá tăng nhẹ giúp doanh nghiệp và người lao động điều chỉnh lương, giá linh hoạt hơn.
CPI có phải là lạm phát không?
Không. CPI là chỉ số giá của rổ hàng tiêu dùng, còn lạm phát là tốc độ tăng của chỉ số đó. Khi đọc tin, hãy để ý CPI được so với cùng kỳ năm trước hay tính bình quân cả giai đoạn, vì hai cách so sánh này có thể cho ra con số khác nhau dù cùng một thời điểm.
Lạm phát lõi là gì?
Lạm phát lõi, còn gọi là lạm phát cơ bản, là lạm phát đã loại trừ thực phẩm, năng lượng và đôi khi cả mặt hàng do Nhà nước quản lý giá. Ngân hàng trung ương theo dõi chỉ số này để quyết định lãi suất, tránh phản ứng quá mức với những cú sốc giá ngắn hạn như xăng dầu tăng đột biến.
Giảm phát có tốt cho người tiêu dùng không?
Trước mắt hàng rẻ hơn, nhưng nếu kéo dài thì không. Người mua trì hoãn chi tiêu, doanh nghiệp thu hẹp, thất nghiệp tăng. Người đi vay cũng chịu thiệt vì giá trị thực của khoản nợ tăng lên trong khi thu nhập có thể giảm, khiến nền kinh tế dễ rơi vào suy thoái.
Lạm phát là tốc độ tăng của mức giá chung, được đo chủ yếu qua CPI và hình thành từ nhiều nguyên nhân đan xen như cầu kéo, chi phí đẩy, cung tiền hay kỳ vọng. Nắm được cơ chế này, bạn sẽ biết so lãi suất tiết kiệm với tỷ lệ lạm phát và lập ngân sách sát với biến động giá hơn.
Một số thuật ngữ khác bạn có thể quan tâm:
Xem thêm các thuật ngữ kinh tế và công nghệ liên quan:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không