Trả lời nhanh: Loạn thị là tật khúc xạ do giác mạc (hoặc đôi khi thủy tinh thể) cong không đều, giống quả bóng bầu dục thay vì tròn đều. Ánh sáng vào mắt không hội tụ tại một điểm trên võng mạc nên hình ảnh bị mờ, nhòe hoặc méo ở cả gần lẫn xa. Tình trạng này thường chỉnh được bằng kính hoặc phẫu thuật.
❓ Loạn thị có nguy hiểm không và khi nào cần đeo kính?
❓ Làm sao nhận biết mình bị loạn thị?
❓ Loạn thị khác gì cận thị và viễn thị?
1. Loạn thị là gì và vì sao nhìn bị mờ, méo?
Nếu bạn vừa nghe bác sĩ nói mình "có độ loạn" và đang thắc mắc loạn thị là gì, hãy hình dung mắt như một chiếc máy ảnh. Muốn ảnh nét, ánh sáng phải hội tụ đúng một điểm trên võng mạc, lớp "cảm biến" ở đáy mắt. Loạn thị, tiếng Anh là astigmatism, thuộc nhóm tật khúc xạ. Hiểu đơn giản, tật khúc xạ là gì? Đó là tình trạng mắt không bẻ cong ánh sáng đúng cách để tạo ảnh rõ, gồm cận thị, viễn thị và loạn thị.
1.1 Cơ chế: ánh sáng hội tụ nhiều điểm
Giác mạc cong không đều làm ánh sáng tách thành nhiều điểm hội tụ thay vì một.
Giác mạc là lớp trong suốt phía trước mắt, đảm nhận phần lớn việc bẻ cong ánh sáng. Mắt bình thường có giác mạc cong đều như quả bóng đá. Ở mắt loạn thị, giác mạc cong giống quả bóng bầu dục: một chiều cong nhiều, chiều kia cong ít.
Vì độ cong khác nhau theo từng hướng, ánh sáng tách thành hai điểm hội tụ hoặc nhiều hơn thay vì một. Kết quả là nhìn xa mờ, nhìn gần cũng nhòe. Người bị loạn thị thường thấy chữ nhòe viền, nét dọc rõ nhưng nét ngang mờ (hoặc ngược lại), đèn xe ban đêm tỏa tia.
1.2 Các loại và mức độ loạn thị
Theo vị trí, có hai dạng chính:
- Loạn thị giác mạc: phổ biến hơn, do giác mạc cong không đều.
- Loạn thị thủy tinh thể: do thấu kính bên trong mắt có hình dạng bất thường, ít gặp hơn.
Theo hình dạng, loạn thị đều là khi hai chiều cong vuông góc nhau, như quả bóng bầu dục chuẩn, dễ chỉnh bằng kính. Loạn thị không đều là khi bề mặt lồi lõm không theo quy luật, như quả bóng bị móp, thường gặp sau chấn thương hoặc bệnh giác mạc và khó chỉnh hơn.
Mức độ được đo bằng diop (D), đơn vị thể hiện khả năng bẻ cong ánh sáng. Mắt không loạn thị có độ loạn 0 diop. Nếu bạn băn khoăn loạn thị bao nhiêu là nặng, có thể tham khảo thang sau:
| Mức độ |
Độ loạn |
| Nhẹ |
Dưới 1 diop |
| Vừa |
1–2 diop |
| Nặng |
Từ 2 diop trở lên |
Lưu ý: ngưỡng phân độ khác nhau giữa các nguồn, nên bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên cả triệu chứng và thị lực thực tế.
1.3 Loạn thị khác cận thị và viễn thị như thế nào?
Ba tật khúc xạ khác nhau ở cách ánh sáng hội tụ so với võng mạc.
Loạn thị không phải một dạng cận thị. Ba tật khác nhau ở cơ chế:
| Tật |
Vấn đề |
Biểu hiện chính |
| Cận thị |
Ảnh hội tụ trước võng mạc |
Nhìn xa mờ, gần rõ |
| Viễn thị |
Ảnh hội tụ sau võng mạc |
Nhìn gần mờ, nặng thì xa cũng mờ |
| Loạn thị |
Ảnh hội tụ nhiều điểm |
Mờ, méo ở mọi khoảng cách |
Loạn thị hay đi kèm tật khác. Cận loạn thị là gì thì đơn giản là vừa cận vừa loạn; tương tự, viễn loạn thị là gì là vừa viễn vừa loạn. Cả hai được chỉnh trong cùng một cặp kính.
2. Nguyên nhân gây loạn thị
Nhiều người tự hỏi tại sao bị loạn thị dù không làm gì "sai". Thực tế, nguyên nhân loạn thị phần lớn không liên quan thói quen sinh hoạt.
2.1 Di truyền và bẩm sinh
Đa số loạn thị có từ khi sinh ra. Loạn thị bẩm sinh là gì? Là khi giác mạc vốn có hình dạng không đều từ lúc chào đời, thường có yếu tố di truyền. Bố mẹ bị loạn thị thì con có khả năng cao hơn. Độ loạn có thể ổn định hoặc thay đổi theo tuổi.
Nhiều trường hợp không xác định được nguyên nhân rõ ràng. Điều này bình thường, không có nghĩa bạn chăm sóc mắt kém.
2.2 Chấn thương, bệnh và phẫu thuật mắt
Một số trường hợp loạn thị xuất hiện về sau do:
- Giác mạc hình chóp (keratoconus): giác mạc mỏng dần, phồng thành hình nón, gây loạn thị không đều và tăng dần.
- Sẹo giác mạc sau chấn thương, viêm loét.
- Sau phẫu thuật mắt, chẳng hạn mổ đục thủy tinh thể.
Cần đính chính một hiểu lầm: đọc sách thiếu sáng hay ngồi gần tivi không gây loạn thị. Các thói quen này có thể làm mỏi mắt, nhưng không thay đổi hình dạng giác mạc.
3. Dấu hiệu nhận biết loạn thị
Các dấu hiệu của loạn thị dễ bị nhầm với mỏi mắt thông thường, nên nhiều người sống chung khá lâu mới phát hiện.
3.1 Triệu chứng thường gặp ở người lớn
Nhìn bình thường|Nhìn khi loạn thị — Người loạn thị thường thấy chữ nhòe, bóng đôi và quầng sáng quanh đèn ban đêm.
- Nhìn mờ hoặc méo ở cả xa lẫn gần.
- Nhìn đôi, chữ có bóng mờ hai lớp.
- Thấy quầng sáng, tia tỏa quanh đèn, nhất là ban đêm.
- Hay nheo mắt để nhìn rõ.
- Mỏi mắt, đau đầu sau khi đọc, làm việc với máy tính hay điện thoại.
- Khó nhìn khi lái xe ban đêm.
Loạn thị nhẹ có thể không có triệu chứng vì mắt tự điều tiết bù trừ. Cái giá là mắt phải làm việc nhiều hơn, dễ mỏi về cuối ngày.
3.2 Dấu hiệu ở trẻ em
Trẻ nhỏ thường không biết mình nhìn mờ vì nghĩ ai cũng thấy như vậy. Bố mẹ nên để ý nếu con:
- Hay dụi mắt, nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn.
- Ngại đọc sách, mất tập trung khi học.
- Than đau đầu hoặc mỏi mắt.
Khi thấy các dấu hiệu này, nên đưa trẻ đi khám mắt sớm, đừng chờ trẻ tự nói.
4. Loạn thị có nguy hiểm không?
Loạn thị có nguy hiểm không là thắc mắc của nhiều người. Câu trả lời: loạn thị không đe dọa tính mạng, nhưng không nên xem nhẹ, đặc biệt ở trẻ em.
4.1 Biến chứng nhược thị và ảnh hưởng sinh hoạt
Ở trẻ đang phát triển thị giác, loạn thị trên 2D hoặc loạn thị chỉ ở một mắt có nguy cơ gây nhược thị (mắt lười). Não quen nhận ảnh mờ từ mắt đó và dần "bỏ qua" nó, khiến thị lực kém đi dù sau này đeo kính. Phát hiện và chỉnh sớm là cách phòng ngừa hiệu quả.
Với người lớn, loạn thị chưa chỉnh làm đọc lâu dễ mệt, giảm hiệu quả học tập, làm việc và khiến lái xe ban đêm kém an toàn do lóa đèn. Ngược lại, loạn thị dưới 1D thường không gây ảnh hưởng đáng kể và nhiều khi chưa cần điều trị, tùy đánh giá của bác sĩ.
5. Chẩn đoán và cách chỉnh loạn thị
5.1 Khám mắt để biết độ loạn và trục
Trục AXIS|Độ trụ CYL — Độ trụ cho biết mức loạn, còn trục cho biết hướng lệch của chiều cong giác mạc.
Bác sĩ sẽ đo thị lực bằng bảng chữ, đo khúc xạ và đo độ cong giác mạc. Đơn kính có độ trụ (CYL) thể hiện mức loạn và trục (AXIS), từ 0 đến 180 độ, cho biết hướng của chiều cong lệch. Lệch trục một chút đã có thể gây khó chịu, nên cần đo chính xác. Bạn nên khám định kỳ theo lịch bác sĩ; trẻ em và người có độ loạn thay đổi nên khám thường xuyên hơn.
5.2 Kính gọng, kính áp tròng, Ortho-K và phẫu thuật
- Kính gọng có độ trụ: đơn giản, phổ biến nhất.
- Kính áp tròng toric: thiết kế riêng cho loạn thị, cần vệ sinh đúng cách.
- Ortho-K: kính áp tròng đeo ban đêm để định hình tạm thời giác mạc.
- Phẫu thuật laser: thay đổi hình dạng giác mạc, nhưng không phải ai cũng phù hợp và vẫn có khả năng tái loạn.
Hiện chưa có bằng chứng bài tập mắt, thuốc hay thực phẩm chức năng chữa khỏi loạn thị. Nếu thấy thú vị với phép so sánh mắt như máy ảnh, bạn có thể tìm hiểu thêm cách ống kính máy ảnh điều chỉnh ánh sáng để lấy nét.
Xem thêm về cách chọn kính và thiết bị quang học:
6. Lưu ý thực tế khi sống chung với loạn thị
6.1 Có cần đeo kính khi loạn nhẹ?
Thị lực 10/10 chưa chắc là mắt không cần chỉnh, vì mắt có thể đang gồng điều tiết để bù độ loạn. Nếu hay mỏi mắt, đau đầu, bạn vẫn nên khám. Khi mới đeo kính có độ loạn, hơi nhức hay chóng mặt vài ngày đầu là thường gặp do não cần làm quen.
6.2 Hiểu lầm hay gặp
Đừng tự cắt kính theo số cũ hay kính của người khác. Quầng sáng ban đêm cũng không chắc chắn là loạn thị, có thể do khô mắt hoặc đục thủy tinh thể, nên cần khám để phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Loạn thị có tự khỏi không?
Loạn thị thường kéo dài và không tự hết, vì hình dạng giác mạc không tự trở về tròn đều. Kính gọng, kính áp tròng giúp nhìn rõ khi đeo; Ortho-K chỉ có tác dụng tạm thời; phẫu thuật laser thay đổi giác mạc lâu dài hơn nhưng vẫn có thể tái loạn. Vì vậy, khám theo dõi định kỳ vẫn cần thiết.
Loạn thị bao nhiêu độ thì phải đeo kính?
Không có con số áp dụng cho mọi người. Loạn thị nhẹ dưới 1D thường ít ảnh hưởng, nhưng nếu bạn mỏi mắt, đau đầu hay lái xe đêm khó khăn thì vẫn có thể cần kính. Với trẻ em, kể cả độ loạn không cao, bác sĩ có thể chỉ định đeo sớm để phòng nhược thị.
Loạn thị có tăng độ theo thời gian không?
Có thể. Ở trẻ đang lớn, mắt còn phát triển nên độ loạn dễ thay đổi, cần đo lại thường xuyên hơn người lớn. Ở người lớn, độ loạn thường khá ổn định; nếu tăng nhanh, mờ dần dù đã thay kính, cần khám kỹ vì có thể liên quan giác mạc hình chóp.
Xem điện thoại nhiều có gây loạn thị không?
Chưa có bằng chứng việc xem điện thoại gây loạn thị, nhưng nhìn màn hình lâu dễ gây mỏi và khô mắt do ít chớp mắt. Bạn có thể áp dụng quy tắc 20-20-20: cứ 20 phút, nhìn vật cách khoảng 20 feet (khoảng 6 mét) trong 20 giây, đồng thời chủ động chớp mắt đều.
Loạn thị chủ yếu do giác mạc cong không đều, thường có từ khi sinh và gây mờ, méo ở mọi khoảng cách. Tật này không nguy hiểm đến tính mạng nhưng cần phát hiện sớm, nhất là ở trẻ em, để tránh nhược thị. Khám mắt định kỳ và đeo kính đúng đơn là cách đơn giản nhất để mắt nhìn rõ, đỡ mỏi.
Nếu bạn cần thêm kính hỗ trợ khi làm việc hay di chuyển hằng ngày, có thể tham khảo các mẫu kính dưới đây, nhưng tròng kính vẫn cần đúng đơn của bác sĩ để chỉnh đúng độ loạn.
Tham khảo thêm các mẫu kính thông minh đang bán tại Thế Giới Di Động:
Nếu bạn dùng màn hình nhiều, vài kiến thức về kính và công nghệ hiển thị sau có thể giúp bạn chăm sóc mắt tốt hơn.
Xem thêm về kiến thức liên quan đến thị lực và thiết bị:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không