Trả lời nhanh: So sánh là gì? Đó là việc đặt hai hay nhiều đối tượng cạnh nhau để tìm điểm giống và khác. Trong tiếng Việt, so sánh còn là biện pháp tu từ đối chiếu sự vật có nét tương đồng nhằm làm câu văn gợi hình, gợi cảm. Phép so sánh thường gồm vế A, phương diện, từ so sánh và vế B.
❓ Phép so sánh gồm những thành phần nào?
❓ Có những kiểu so sánh nào và tác dụng ra sao?
❓ So sánh khác ẩn dụ chỗ nào?
1. So sánh là gì?
1.1 So sánh theo nghĩa thông thường
So sánh nghĩa là gì? Đó là đối chiếu hai hay nhiều đối tượng để tìm ra điểm giống và điểm khác nhau. Đây là từ Hán Việt, vừa là động từ trong đời sống, vừa là thuật ngữ trong tu từ học.
Ta so sánh mỗi ngày mà không để ý. Chọn điện thoại, bạn đặt hai mẫu cạnh nhau xem máy nào pin trâu hơn, camera đẹp hơn. Chọn quán ăn, bạn cân nhắc giá, vị và khoảng cách. Mục đích chung là có cơ sở để lựa chọn hoặc hiểu rõ hơn về đối tượng.
Vì vậy, so sánh không chỉ là kiến thức Ngữ văn. Nó là cách tư duy giúp ta ra quyết định.
Khi chuyển sang bài văn, so sánh trở thành một biện pháp tu từ có cách nêu tác dụng riêng. Bài đọc dưới đây hướng dẫn cách trình bày tác dụng đó khi làm bài.
Xem thêm về tác dụng của so sánh khi làm bài:
1.2 So sánh là biện pháp tu từ
Biện pháp tu từ so sánh là gì? Đó là cách đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng. Người viết thường dùng hình ảnh quen thuộc để diễn tả điều trừu tượng, khiến câu văn dễ hình dung hơn.
Ví dụ: "Mẹ hiền như nắng ấm". Sự hiền dịu của mẹ khó đo đếm, nhưng hơi ấm của nắng thì ai cũng cảm nhận được. Nhờ vậy, người đọc hiểu ngay và thấy xúc động.
Với học sinh, câu hỏi so sánh là gì lớp 3 thường được hiểu đơn giản: so sánh là gọi tên hai sự vật có nét giống nhau và nối chúng bằng một từ như "như", "là".
2. Cấu tạo của phép so sánh
2.1 Bốn thành phần của phép so sánh
Phép so sánh là gì về mặt cấu tạo? Một phép so sánh đầy đủ gồm 4 thành phần:
- Vế A: sự vật cần miêu tả, tức đối tượng được đem ra so sánh.
- Phương diện so sánh: nét tương đồng giữa hai vế, trả lời câu hỏi "giống nhau ở điểm nào?".
- Từ so sánh: từ nối hai vế như "như", "tựa", "là", "hơn".
- Vế B: sự vật dùng làm chuẩn để so sánh.
Lấy câu "Trẻ em như búp trên cành". Vế A là "trẻ em", từ so sánh là "như", vế B là "búp trên cành". Câu này lược phương diện, người đọc tự hiểu là sự non tơ, đầy sức sống.
Nếu bạn thắc mắc phương diện so sánh là gì, hãy nhớ đó là điểm chung khiến hai vế đặt cạnh nhau được. Còn từ so sánh là gì: đó là cầu nối thể hiện quan hệ giữa hai vế.
2.2 Khi nào được lược bỏ thành phần
Không phải câu nào cũng đủ 4 thành phần. Phương diện và từ so sánh đều có thể lược mà câu vẫn được hiểu là so sánh, miễn là người đọc nhận ra hai vế khác loại đang được đặt cạnh nhau.
Ví dụ đủ ý: "Cô giáo hiền như mẹ". Phương diện là "hiền", đã nêu rõ. Ví dụ lược phương diện: "Cô giáo như mẹ". Người đọc vẫn hiểu nhưng phải tự suy ra điểm giống.
Từ so sánh cũng có thể lược, nhất là trong thơ và tục ngữ. Câu "Công cha như núi Thái Sơn" có đủ từ nối. Khi viết gọn thành "Công cha núi Thái Sơn", ta không còn từ so sánh nhưng quan hệ so sánh vẫn rõ qua ngữ cảnh và nhịp câu. Cách lược này rất hay gặp ở vế đối của ca dao.
Với từ "là", cần xét theo ngữ cảnh. Trong "Trăng là chiếc đĩa bạc", "là" đóng vai trò nối hai vế, có thể xem là so sánh ngang bằng. Nhưng khi câu gọi thẳng sự vật này bằng tên sự vật kia để tạo hình ảnh mới, như "Mẹ là ngọn lửa của gia đình", nhiều người xếp vào ẩn dụ. Vì thế, đừng chỉ nhìn một từ rồi kết luận, hãy đọc cả câu và đoạn văn.
3. Các kiểu so sánh trong tiếng Việt
3.1 So sánh ngang bằng
So sánh ngang bằng nêu sự tương đồng giữa hai vế. Các từ thường gặp: như, tựa, giống như, là, y như.
- "Gió thổi nhẹ như tiếng thì thầm."
- "Đôi mắt em tựa hồ thu."
Hai từ "như" và "tựa" cùng chỉ sự ngang bằng. Tuy nhiên "tựa" mềm mại, văn vẻ hơn, hay gặp trong thơ.
3.2 So sánh không ngang bằng
So sánh không ngang bằng nêu sự hơn hoặc kém giữa hai vế. Từ so sánh thường là: hơn, kém, chẳng bằng, không bằng.
- "Con đê dài hơn nỗi nhớ của người đi xa."
- "Ngàn lời hứa chẳng bằng một bàn tay nắm chặt."
Ở câu thứ nhất, con đê là hình ảnh cụ thể, nỗi nhớ là điều vô hình. Khi nói đê "dài hơn" nỗi nhớ, người viết khiến nỗi nhớ như kéo dài vô tận. Ở câu thứ hai, cách nói "chẳng bằng" đặt lời hứa suông bên cạnh hành động thật để đề cao sự chân thành.
Đừng nhầm với so sánh hơn là gì và so sánh nhất là gì trong ngữ pháp tiếng Anh, vì đó là các dạng của tính từ, trạng từ.
3.3 Tác dụng của biện pháp so sánh
Tác dụng của biện pháp so sánh là gì? Có ba tác dụng chính:
- Gợi hình: giúp người đọc hình dung rõ sự vật.
- Gợi cảm: tạo cảm xúc, khiến câu văn có chiều sâu.
- Nhấn mạnh đặc điểm: làm nổi bật tính chất của đối tượng.
Hãy phân tích trên câu "Mẹ hiền như nắng ấm". Hình ảnh nắng ấm gợi cảm giác dễ chịu, che chở. Nét tương đồng là sự dịu dàng, sưởi ấm của mẹ và của nắng. Nhờ đó, tình mẹ vốn trừu tượng trở nên gần gũi, người đọc thấy ấm áp và biết ơn.
Khi làm bài, bạn nên nêu rõ hai sự vật được so sánh, nét giống nhau, rồi chỉ ra hiệu quả diễn đạt như trên.
4. Phân biệt so sánh và ẩn dụ
4.1 Điểm khác nhau cốt lõi
So sánh và ẩn dụ hay bị nhầm vì cùng dựa trên nét tương đồng. Điểm khác nằm ở cách diễn đạt.
| Tiêu chí |
So sánh |
Ẩn dụ |
| Từ so sánh |
Thường có (như, tựa…), đôi khi lược nhưng quan hệ hai vế vẫn lộ rõ |
Không dùng từ so sánh |
| Hai vế |
Nhận ra được cả hai vế được đặt cạnh nhau |
Gọi thẳng sự vật này bằng tên sự vật kia |
| Ví dụ |
"Người cha như ngọn núi" |
"Cha là ngọn núi lớn che chở con" (nói thẳng cha chính là núi) |
Cặp ví dụ trên cùng một ý. Câu đầu cho thấy hai vế đang được đối chiếu. Câu sau coi cha và ngọn núi là một, người đọc tự cảm nhận nét giống.
Lưu ý: thiếu từ so sánh không mặc nhiên là ẩn dụ. "Công cha núi Thái Sơn" lược từ nối nhưng vẫn là so sánh lược từ, vì ngữ cảnh ca dao cho thấy hai vế đang được đặt ngang nhau. Hãy hỏi: người viết đang đối chiếu hai thứ, hay gọi thẳng thứ này thành thứ kia?
5. So sánh trong đời sống và tiếng Anh
5.1 Cách so sánh hai đối tượng một cách hợp lý
Muốn so sánh tốt, hãy chọn tiêu chí trước rồi mới đối chiếu. Cách đơn giản là lập bảng tiêu chí: mỗi cột là một đối tượng, mỗi hàng là một tiêu chí như hiệu năng, độ tiện dụng, độ bền.
Bạn cũng có thể dùng biểu đồ Venn: hai vòng tròn giao nhau, phần giữa ghi điểm chung, hai phần ngoài ghi điểm riêng. Cách này hợp khi so sánh hai laptop hay hai mẫu điện thoại cùng tầm. Với các nội dung đòi hỏi tổng hợp thông tin, nhiều người còn thử ai hay để gợi ý cách sắp xếp ý, nhưng tiêu chí vẫn do bạn quyết định.
5.2 Comparison trong tiếng Anh và ngữ pháp
So sánh tiếng Anh là gì? Đó là comparison, một danh từ chỉ việc so sánh. Từ này có từ thế kỷ 14, gốc Latinh comparatio.
Trong ngữ pháp, comparison còn chỉ các dạng so sánh của tính từ, trạng từ: so sánh hơn (taller) và so sánh nhất (tallest). Ngoài ra còn có cấu trúc "càng… càng…" (the more… the better), thường gọi là so sánh kép. Vì vậy, comparison không chỉ là so sánh hơn hay nhất.
Hai cụm hay gặp là in comparison with (so với) và by comparison (khi so sánh thì).
5.3 Lỗi thường gặp khi so sánh
Lỗi phổ biến nhất là so sánh khập khiễng: đặt hai đối tượng không cùng tiêu chí hay bản chất cạnh nhau, khiến kết luận thiếu công bằng. Ví dụ so pin của điện thoại tầm thấp với máy cao cấp rồi kết luận hãng nào tốt hơn.
Một lỗi khác là chọn tiêu chí nghiêng về một bên. Hãy đặt tiêu chí trước khi nhìn đối tượng nào thắng.
Câu hỏi thường gặp
So sánh khập khiễng là gì?
Đó là kiểu so sánh đặt hai đối tượng khác tiêu chí hoặc khác bản chất cạnh nhau nên kết luận thiếu công bằng. Chẳng hạn, lấy thời lượng pin của chiếc máy cũ đã dùng nhiều năm đem so với máy mới rồi chê hãng sản xuất. Muốn tránh, hãy bảo đảm các đối tượng cùng điều kiện, cùng thước đo.
Từ 'như' và 'tựa' khác nhau thế nào?
Cả hai đều biểu thị so sánh ngang bằng, nhưng khác nhau ở sắc thái. "Như" dùng được trong cả lời nói hằng ngày lẫn văn viết. "Tựa" nghe mềm mại, trang trọng hơn nên hay xuất hiện trong thơ, văn miêu tả. Thử nói "Cô ấy tựa tiên nữ" và "Cô ấy như tiên nữ" sẽ thấy rõ.
Comparison trong tiếng Anh nghĩa là gì?
Comparison là danh từ chỉ việc so sánh, ví dụ "make a comparison" nghĩa là thực hiện một phép so sánh. Từ này cũng dùng trong ngữ pháp để chỉ hệ thống dạng so sánh của tính từ, trạng từ. Khi dịch, hãy xem ngữ cảnh là đời sống hay ngữ pháp để chọn nghĩa cho đúng.
Có thể lược từ so sánh không?
Có thể, nhất là trong thơ, ca dao và thành ngữ. Câu "Công cha núi Thái Sơn" bỏ từ nối mà vẫn hiểu là so sánh. Tuy nhiên, khi câu gọi thẳng sự vật này là sự vật kia, nó có thể chuyển sang ẩn dụ. Bạn nên đọc cả đoạn để xác định ý người viết trước khi gọi tên biện pháp.
Thực tế, so sánh còn xuất hiện trong các bài đánh giá sản phẩm, nơi tiêu chí được nêu rõ và đối chiếu từng mục. Những bài dưới đây là ví dụ cụ thể về cách đặt hai đối tượng lên bàn cân.
Xem thêm cách so sánh hai đối tượng trong thực tế:
Tóm lại, so sánh vừa là cách đối chiếu trong đời sống, vừa là biện pháp tu từ với bốn thành phần và hai kiểu chính. Hãy nhớ phân biệt với ẩn dụ bằng cách đọc theo ngữ cảnh, đồng thời chọn tiêu chí công bằng, bạn sẽ dùng so sánh chính xác hơn khi viết lẫn khi cân nhắc lựa chọn.
Nguồn tham khảo
Metadata SEO
- Meta title: So sánh là gì? Cấu tạo, các kiểu và ví dụ dễ hiểu
- Meta description: So sánh là gì? Tìm hiểu nghĩa thông thường, biện pháp tu từ, 4 thành phần, các kiểu so sánh, cách phân biệt với ẩn dụ và nghĩa trong tiếng Anh.
- Slug: so-sanh-la-gi