Trả lời nhanh: Ngôi kể thứ nhất là cách kể mà người kể xưng "tôi", trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến câu chuyện. Tác dụng của ngôi kể thứ nhất là làm câu chuyện chân thực, gần gũi, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc tâm trạng, suy nghĩ của nhân vật. Hạn chế là tầm nhìn hẹp và dễ chủ quan.
1. Ngôi kể thứ nhất là gì?
Ngôi kể thứ nhất là vị trí giao tiếp mà người kể chọn khi kể chuyện: người kể xưng "tôi" hoặc "chúng tôi", trực tiếp kể điều mình thấy, nghe và trải qua. Bài này dành cho học sinh lớp 6 trở lên, giúp bạn nhận diện ngôi kể và biết trả lời câu hỏi về tác dụng.
1.1 Khái niệm và ký hiệu nhận biết
Người kể ở ngôi thứ nhất thường tự xưng "tôi", kể lại những gì mình đã chứng kiến hoặc trải qua. Qua đó, người kể bộc lộ suy nghĩ và tình cảm của chính mình.
Trong văn tự sự, hai ngôi kể phổ biến nhất là ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba. Ngôi thứ nhất dễ nhận ra nhờ đại từ "tôi", "chúng tôi" xuất hiện ngay trong lời kể.
1.2 Hai vai của người kể xưng "tôi"
Người kể xưng "tôi" có thể đóng một trong hai vai:
- Nhân vật chính: "tôi" là người trải qua các sự việc, như cậu học trò trong Tôi đi học.
- Người chứng kiến: "tôi" đứng ngoài, kể về người khác, như ông giáo kể về lão Hạc.
Đừng mặc định cứ xưng "tôi" là nhân vật chính. Hãy xem câu chuyện đang xoay quanh ai.
2. Cách nhận biết ngôi kể thứ nhất
Dấu hiệu nhận biết ngôi kể thứ nhất nằm ở cách người kể xưng hô. Bạn chỉ cần quan sát kỹ đại từ trong phần lời kể.
2.1 Các bước xác định ngôi kể
- Đọc bao quát cả đoạn trích, không đọc ngắt quãng từng câu.
- Tìm đại từ xưng hô của người kể trong phần dẫn truyện.
- Xưng "tôi", "chúng tôi": ngôi thứ nhất.
- Chỉ gọi nhân vật bằng tên hoặc "anh ấy", "cô ấy": ngôi thứ ba.
- Gọi trực tiếp "bạn", "cậu": ngôi thứ hai, rất hiếm gặp.
2.2 Mẹo ghi nhớ và lỗi thường gặp
Mẹo nhỏ: hỏi "ai đang nói?" rồi xem người đó tự gọi mình là gì. Phần lời kể mới quyết định ngôi kể.
- Đừng nhầm lời nhân vật xưng "tôi" trong đối thoại với người kể. Một truyện ngôi thứ ba vẫn có nhân vật nói "tôi" khi trò chuyện.
- Khi viết, lỗi hay gặp là đang xưng "tôi" lại chuyển sang xưng "em" giữa chừng. Hãy giữ nhất quán một cách xưng hô trong cả đoạn.
3. Tác dụng của ngôi kể thứ nhất
Tác dụng của ngôi kể trong văn bản tự sự phụ thuộc vào việc ai đang kể. Với ngôi thứ nhất, người kể trực tiếp tham gia nên câu chuyện sinh động, chân thật và gần gũi hơn.
3.1 Tạo cảm giác chân thực, gần gũi
Người kể nói về điều chính mình thấy và trải qua, nên người đọc có cảm giác đang nghe một người quen tâm sự. Ngôi thứ nhất không tự động gần gũi, vì còn cần giọng riêng và bối cảnh cụ thể. Nếu chỉ kể nội tâm chung chung, truyện vẫn nhạt.
3.2 Bộc lộ trực tiếp nội tâm, cảm xúc nhân vật
Người đọc nắm bắt tâm trạng nhân vật sâu sắc hơn vì suy nghĩ, cảm xúc được nói thẳng từ bên trong. Chẳng hạn, nỗi bỡ ngỡ ngày đầu đi học hiện lên qua từng rung động rất nhỏ của người kể.
3.3 Tạo giọng điệu riêng, bí ẩn và kịch tính
Giọng kể quyết định từ ngữ, nhịp câu và cảm xúc của cả văn bản. Ngoài ra, người kể chỉ biết một phần sự thật, nên thông tin bị giới hạn có thể tạo hồi hộp và bất ngờ.
Có khi người kể còn không đáng tin cậy: họ hiểu sai, giấu bớt hoặc nhìn sự việc qua thiên kiến. Khi đó người đọc phải tự suy luận để tìm ra sự thật.
Trong truyện ngắn Việt Nam viết về chiến tranh sau 1975, ngôi thứ nhất xuất hiện với tần suất lớn, vì nó mở ra cái nhìn mới, riêng tư về chiến tranh.
Nếu thấy phần ngữ pháp này khá quen, bạn có thể đọc thêm về cách dùng các từ chỉ ngôi, tên gọi trong tiếng Anh để thấy sự khác biệt giữa các ngôn ngữ.
Xem thêm các thủ thuật và kiến thức học tập liên quan:
4. Hạn chế của ngôi kể thứ nhất và so sánh với ngôi thứ ba
Khi nói về ưu điểm và hạn chế của ngôi kể thứ nhất, cần nhớ: mỗi ngôi kể phù hợp với một mục đích riêng.
4.1 Những hạn chế chính
- Chỉ kể được điều mình trải qua hoặc chứng kiến, nên khó kể nhiều nơi cùng lúc.
- Không thể kể cảnh nhân vật không có mặt, cũng không biết suy nghĩ thật của người khác.
- Mang tính chủ quan, có thể thiên kiến. Vì vậy ngôi thứ nhất không phải lúc nào cũng khách quan hay đáng tin hơn.
4.2 Bảng so sánh ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba
| Tiêu chí |
Ngôi thứ nhất |
Ngôi thứ ba |
| Cách xưng hô |
"tôi", "chúng tôi" |
Gọi tên hoặc "anh ấy", "cô ấy" |
| Phạm vi |
Hẹp, theo trải nghiệm người kể |
Rộng, bao quát nhiều nơi, nhiều nhân vật |
| Nội tâm |
Bộc lộ trực tiếp, sâu |
Khó diễn tả tinh tế hơn |
| Tính chất |
Chủ quan, gần gũi |
Linh hoạt, khách quan |
Vì vậy, so sánh ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba cho thấy không có ngôi nào hơn hẳn. Hãy chọn tùy mục đích và nội dung câu chuyện. Cũng đừng đổi tùy ý đoạn từ ngôi thứ ba sang ngôi thứ nhất, vì giọng kể sẽ bị rối.
5. Nhân vật xưng "tôi" có phải là tác giả?
Không phải lúc nào cũng vậy. Người kể là vai do nhà văn tạo ra để kể thay mình, nên "tôi" trong truyện không mặc định là tác giả ngoài đời.
5.1 Khi nào tôi gần với tác giả
- Hồi ký, tự truyện: "tôi" có thể chính là tác giả, kể lại đời mình.
- Truyện hư cấu: "tôi" là nhân vật được sáng tạo. Dế Mèn xưng "tôi" nhưng là nhân vật do Tô Hoài tạo ra.
Có tiểu thuyết tự truyện còn luân chuyển nhiều người kể để bổ sung điểm nhìn, khắc phục việc chỉ nhìn qua một người.
6. Ví dụ phân tích tác dụng ngôi kể thứ nhất
Ví dụ về ngôi kể thứ nhất trong văn học giúp bạn thấy rõ cách làm bài. Khi phân tích tác dụng ngôi kể trong một đoạn trích, hãy trả lời theo ba bước: nêu ngôi kể, nêu người kể, rồi nêu tác dụng.
6.1 Ví dụ 1: Tôi đi học
- Ngôi kể: thứ nhất, xưng "tôi".
- Người kể: nhân vật chính, nhớ lại buổi tựu trường đầu tiên.
- Tác dụng: cảm xúc bỡ ngỡ, náo nức được bộc lộ trực tiếp, nên câu chuyện chân thật và gần gũi.
6.2 Ví dụ 2: Bài học đường đời đầu tiên
- Ngôi kể: thứ nhất, Dế Mèn xưng "tôi".
- Người kể: nhân vật chính, nhưng là nhân vật do Tô Hoài sáng tạo, không phải tác giả.
- Tác dụng: Dế Mèn tự kể và tự nhận lỗi, nên giọng điệu hóm hỉnh, và người đọc hiểu rõ sự hối hận của nhân vật.
Với Lão Hạc, "tôi" là ông giáo, người chứng kiến. Ta nhìn lão Hạc qua mắt ông giáo, nên nỗi xót thương rất thật nhưng chỉ thấy điều ông giáo thấy. Tương tự, trong Lặng lẽ Sa Pa, "tôi" là người chứng kiến còn nhân vật chính là người được kể.
7. Bài tập vận dụng có đáp án
Phần bài tập xác định ngôi kể trong đoạn văn dưới đây đi từ dễ đến khó.
7.1 Bài 1: Xác định ngôi kể
Đoạn: "Hôm qua tôi về quê, thấy cánh đồng vàng rực. Tôi chạy ra bờ ruộng, lòng rộn ràng."
Đáp án: ngôi thứ nhất, vì người kể xưng "tôi" và kể điều mình thấy, mình cảm nhận.
7.2 Bài 2: Nêu tác dụng
Hãy nêu tác dụng của ngôi kể ở đoạn trên.
Đáp án: câu chuyện chân thực, gần gũi; cảm xúc rộn ràng của người kể được bộc lộ trực tiếp, giúp người đọc hiểu tâm trạng sâu sắc hơn.
7.3 Bài 3: Nâng cao: tôi là người chứng kiến
Đoạn: "Tôi thấy bác Lan lặng lẽ gánh hàng ra chợ từ tinh mơ. Bác không than một lời."
Người kể có phải nhân vật chính không?
Đáp án: không. "Tôi" kể về bác Lan, nên "tôi" là người chứng kiến, còn nhân vật chính là bác Lan. Ngôi kể vẫn là ngôi thứ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tác dụng chính của ngôi kể thứ nhất trong văn bản tự sự là gì?
Ngôi kể thứ nhất làm câu chuyện chân thực, gần gũi, thể hiện trực tiếp suy nghĩ, cảm xúc của người kể. Người đọc nhờ đó nắm bắt tâm trạng nhân vật sâu hơn.
Khi nào nên dùng ngôi kể thứ nhất khi viết truyện?
Hãy chọn ngôi này khi muốn đi sâu nội tâm, tạo sự thân mật hoặc bí ẩn. Cách lựa chọn ngôi kể khi viết truyện nên tránh ngôi thứ nhất nếu cần kể nhiều sự việc ở nhiều nơi cùng lúc.
Ngôi kể thứ nhất có luôn là góc nhìn chủ quan không?
Thường là chủ quan, vì câu chuyện đi qua cảm xúc và ký ức của người kể. Tuy nhiên, tác giả có thể bổ sung điểm nhìn khác, chẳng hạn bằng nhiều người kể luân phiên.
Có ngôi kể thứ hai không?
Có, nhưng rất hiếm. Người kể gọi trực tiếp nhân vật bằng "bạn", "cậu", "anh", "chị".
Xưng "mình" là ngôi kể thứ mấy?
Nếu người kể tự xưng "mình", "tôi", "tớ", "ta" khi kể chuyện của bản thân thì đó là ngôi thứ nhất. Hãy xét đại từ trong lời kể, đừng chỉ nhìn lời đối thoại.
Ngôi kể thứ nhất giúp truyện chân thực, gần gũi và bộc lộ nội tâm trực tiếp, nhưng bị giới hạn tầm nhìn và dễ chủ quan. Khi làm bài, hãy tìm đại từ xưng hô, xác định "tôi" là nhân vật chính hay người chứng kiến, rồi nêu tác dụng. Nhớ rằng "tôi" chỉ là tác giả trong hồi ký, tự truyện.
Xem thêm kiến thức học tập khác: