Trả lời nhanh: Thể tích hình cầu bán kính R được tính bằng công thức V = (4/3)πR³, trong đó π ≈ 3,14 và kết quả có đơn vị khối như cm³, m³. Nếu đề cho đường kính d thì lấy R = d/2 trước khi thay vào công thức, hoặc dùng luôn V = πd³/6.
1. Hình cầu là gì?
Hình cầu là hình sinh ra khi ta quay một nửa hình tròn quanh đường kính cố định của nó. Điểm giữa của đường kính là tâm O, khoảng cách từ tâm đến rìa là bán kính hình cầu R. Phần này thuộc chương trình thể tích hình cầu lớp 9.
1.1 Hình cầu, mặt cầu và khối cầu khác nhau thế nào?
Mặt cầu chỉ là lớp vỏ: mọi điểm trên đó cách tâm O đúng một khoảng R. Hình cầu (hay khối cầu) gồm cả vỏ lẫn phần không gian bên trong. Vì vậy mặt cầu có diện tích, còn khối cầu mới có thể tích. Em cứ hình dung quả bóng bay: lớp cao su là mặt cầu, cả quả bóng căng khí là khối cầu.
1.2 Mặt cắt của hình cầu
Cắt hình cầu bằng một mặt phẳng, ta luôn được một hình tròn. Nhưng chỉ mặt phẳng đi qua tâm mới cho đường tròn lớn có bán kính đúng bằng R và đường kính d = 2R. Các mặt phẳng cắt lệch tâm cho hình tròn nhỏ hơn.
2. Công thức tính thể tích hình cầu
Đây là phần cốt lõi. Ta chỉ cần nhớ công thức theo bán kính, các trường hợp khác biến đổi từ đó.
2.1 Công thức theo bán kính
V = (4/3)πR³
Trong đó V là thể tích, R là bán kính, π ≈ 3,14. Đơn vị của V là đơn vị độ dài lập phương (cm³, dm³, m³).
2.2 Công thức theo đường kính
Vì R = d/2 nên R³ = d³/8. Thay vào ta có:
V = (1/6)πd³ = πd³/6
2.3 Công thức diện tích mặt cầu đi kèm
Diện tích mặt cầu (cũng gọi là diện tích hình cầu theo cách nói thông thường) là:
S = 4πR² = πd²
Giá trị này gấp 4 lần diện tích hình tròn lớn πR². Đơn vị là đơn vị độ dài bình phương.
| Đại lượng |
Ký hiệu |
Công thức |
Đơn vị |
| Bán kính |
R |
R = d/2 |
cm, m |
| Chu vi đường tròn lớn |
C |
C = 2πR |
cm, m |
| Diện tích mặt cầu |
S |
4πR² |
cm², m² |
| Thể tích |
V |
(4/3)πR³ |
cm³, m³ |
Mẹo nhỏ: chỉ cần thuộc công thức theo R, khi có d thì đổi R = d/2 để khỏi nhầm.
3. Các bước tính thể tích hình cầu
3.1 Bước 1–4: xác định R, thay số, ghi đơn vị
- Xác định bán kính R. Nếu đề cho đường kính d thì chia đôi.
- Viết công thức V = (4/3)πR³.
- Thay số, tính R³ trước rồi nhân với 4/3 và π.
- Ghi kết quả kèm đơn vị khối. Có thể giữ nguyên π hoặc lấy π ≈ 3,14 tùy yêu cầu đề.
Ví dụ: R = 3 cm thì V = (4/3)π·27 = 36π ≈ 113,04 cm³.
3.2 Khi đề cho chu vi hoặc diện tích
- Cho chu vi đường tròn lớn C: từ C = 2πR suy ra R = C/(2π).
- Cho diện tích mặt cầu S: từ S = 4πR² tìm R, rồi tính V.
- Cho diện tích hình tròn lớn πR²: tìm R rồi thay vào công thức.
3.3 Tính ngược bán kính từ thể tích
Từ V = (4/3)πR³ suy ra R³ = 3V/(4π), rồi khai căn bậc ba. Khi giải phương trình, nhớ đặt điều kiện và loại nghiệm R ≤ 0, vì bán kính hình học luôn dương.
3.4 Lỗi thường gặp
- Quên chia đôi đường kính, thế thẳng d vào công thức.
- Ghi đơn vị diện tích (cm²) thay vì đơn vị khối (cm³).
- Nhầm R³ với R².
- Nghĩ rằng nhân đôi bán kính thì thể tích chỉ gấp đôi. Thực tế gấp 8 lần vì R được lũy thừa 3.
4. Vì sao thể tích hình cầu có hệ số 4/3?
Chứng minh chặt chẽ cần kiến thức cao hơn, nhưng ta có thể hiểu bằng hai cách trực quan. Người đầu tiên chứng minh kết quả này là Archimedes.
4.1 Cầu bằng 2/3 hình trụ ngoại tiếp
Hình trụ ngoại tiếp cầu có bán kính đáy R và chiều cao 2R, nên thể tích hình trụ là πR²·2R = 2πR³. Thả quả cầu vào cốc trụ đầy nước, lượng nước tràn ra bằng 2/3 thể tích trụ. Vậy V = (2/3)·2πR³ = 4πR³/3.
4.2 Chia cầu thành các hình chóp nhỏ
Hãy chia mặt cầu thành vô số mảnh nhỏ, nối mỗi mảnh với tâm O để tạo thành các chóp nhỏ có chiều cao xấp xỉ R. Tổng diện tích đáy các chóp chính là 4πR². Thể tích mỗi chóp bằng một phần ba tích đáy với chiều cao, nên V = (1/3)·R·4πR² = 4πR³/3.
5. Thể tích nửa hình cầu và hình cầu nội tiếp
5.1 Nửa hình cầu
Cắt hình cầu qua tâm, ta được hai nửa bằng nhau. Vậy thể tích nửa hình cầu là:
V = (2/3)πR³
Công thức này dùng cho bát úp, mái vòm hay bể chứa nửa cầu.
5.2 Cầu nội tiếp hình trụ, hình lập phương
- Cầu nội tiếp hình trụ: trụ có bán kính đáy R và chiều cao 2R.
- Cầu nội tiếp hình lập phương cạnh a: R = a/2, nên V = πa³/6.
Với hình cầu nội tiếp hình trụ, ta nên viết công thức cần tìm ra nháp rồi lần ngược giả thiết. Đời thường, bạn sẽ gặp hình cầu ở bể khí, quả bóng, quả địa cầu. Quả địa cầu đường kính 30 cm có V ≈ 14137,17 cm³. Còn muốn so sánh với thể tích hình trụ thì hãy nhớ trụ ngoại tiếp có V = 2πR³.
6. Ví dụ minh họa có lời giải
6.1 Ví dụ 1: tính S và V theo bán kính, đường kính, chu vi
Tính diện tích mặt cầu và thể tích hình cầu trong các trường hợp sau.
Hình cầu tâm O bán kính R
a) Bán kính 6 dm
S = 4π·6² = 144π (dm²)
V = (4/3)π·6³ = 288π (dm³)
b) Đường kính 50 dam
R = 50 : 2 = 25 (dam)
S = 4π·25² = 2500π (dam²)
V = (4/3)π·25³ = 62500π/3 (dam³)
c) Chu vi đường tròn lớn 24π cm
Ta có 2πR = 24π nên R = 12 cm.
S = 4π·12² = 576π (cm²)
V = (4/3)π·12³ = 2304π (cm³)
6.2 Ví dụ 2: bể cá một phần hình cầu
Bể cá có dạng một phần hình cầu, đường kính 36 cm. Người ta đổ nước bằng 2/3 thể tích bể. (Đề gốc ghi đơn vị mm, ta thống nhất dùng cm để kết quả ra lít hợp lý.)
a) Bán kính R = 36 : 2 = 18 cm. Diện tích đường tròn lớn: S = π·18² = 324π (cm²).
b) Thể tích bể: V = (4/3)π·18³ = 7776π (cm³).
c) Thể tích nước: (2/3)·7776π = 5184π ≈ 16286 cm³ = 16,286 dm³ = 16,286 lít.
Vậy người ta đã đổ khoảng 16,286 lít nước vào bể.
Nếu muốn luyện thêm các dạng tính diện tích và thể tích khác, bạn có thể xem tiếp mấy bài cùng nhóm công thức hình học dưới đây.
Xem thêm công thức tính diện tích và thể tích các hình khác:
7. Bài tập tự luyện có đáp án
Dưới đây là các bài bài tập thể tích hình cầu từ dễ đến khó.
7.1 Bài 1–2: cơ bản
Bài 1. Tính thể tích hình cầu bán kính 5 cm.
Lời giải: V = (4/3)π·5³ = 500π/3 ≈ 523,3 (cm³).
Bài 2. Tính thể tích hình cầu đường kính 10 cm.
Lời giải: R = 5 cm nên V = 500π/3 cm³, giống bài 1 vì đây là cùng một quả cầu.
7.2 Bài 3–4: nâng cao
Bài 3. Hình tròn lớn của một hình cầu có diện tích 441π m². Tính thể tích hình cầu.
Mặt cầu nội tiếp hình trụ có chiều cao bằng đường kính
Lời giải: πR² = 441π nên R = 21 m. V = (4/3)π·21³ = 12348π (m³).
Bài 4. Quả cầu nội tiếp hình trụ bán kính đáy 3 cm. Tính thể tích phần rỗng giữa trụ và cầu.
Bốn hình tròn bằng nhau xếp khít trong hình chữ nhật
Lời giải: Trụ cao 2R = 6 cm nên V trụ = π·9·6 = 54π cm³. V cầu = (4/3)π·27 = 36π cm³. Phần rỗng = 54π − 36π = 18π (cm³), đúng bằng (2/3)πR³·… tức 1/3 thể tích trụ.
7.3 Bài tập mở rộng (tự giải)
- Hình tròn (O; R) diện tích 4π quay quanh đường kính. Tính R, S, V, và xem diện tích mặt cầu đổi thế nào khi diện tích hình tròn giảm một nửa.
- Hình chữ nhật ABCD (AB > AD) có chu vi 6 dm, diện tích 2 dm², quay quanh AB tạo hình trụ chứa vừa khít một quả cầu. Tính thể tích, diện tích xung quanh, diện tích toàn phần của trụ, bán kính R và phần thể tích giữa trụ và cầu.
- Hộp trụ chứa vừa khít 4 quả tennis, diện tích toàn phần 597 cm². Tính đường kính, diện tích bề mặt, thể tích mỗi quả, thể tích hộp và phần trống trong hộp.
- Hình nón có đỉnh ở tâm cầu, đáy là hình tròn do mặt phẳng cắt cầu, diện tích đáy 144π cm², diện tích xung quanh 180π cm². Tính bán kính đáy, bán kính cầu, thể tích cầu và phần nằm trong cầu, ngoài nón.
Tóm lại, chỉ cần nhớ V = (4/3)πR³ và S = 4πR², các dạng còn lại đều biến đổi từ hai công thức này. Hãy luôn kiểm tra R trước khi thay số và ghi đúng đơn vị khối.
Câu hỏi thường gặp
Thể tích hình cầu học ở lớp mấy?
Em học ở lớp 9, trong bài hình cầu, diện tích mặt cầu và thể tích hình cầu.
Thể tích hình cầu khi biết đường kính tính thế nào?
Lấy R = d/2 rồi thay vào V = (4/3)πR³. Hoặc dùng thẳng V = πd³/6.
Công thức tính diện tích mặt cầu là gì?
S = 4πR² = πd², gấp 4 lần diện tích hình tròn lớn.
Thể tích nửa hình cầu tính như thế nào?
Bằng một nửa thể tích cả quả cầu: V = (2/3)πR³.
Thể tích hình tròn có tính được không?
Không. Hình tròn là hình phẳng nên chỉ có diện tích; khối cầu mới có thể tích.
Mặt cầu khác hình cầu như thế nào?
Mặt cầu chỉ là phần vỏ, còn hình cầu gồm cả vỏ và phần không gian bên trong.
Khi ôn xong phần này, bạn có thể đọc thêm vài bài hình học khác để hệ thống lại kiến thức về hình phẳng và hình khối.
Xem thêm các bài học hình học khác:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không