Trả lời nhanh: Thể tích hình hộp chữ nhật bằng chiều dài nhân chiều rộng nhân chiều cao: V = a × b × c, với ba kích thước cùng một đơn vị đo. Đơn vị thể tích là đơn vị khối như cm³, dm³, m³. Ví dụ hộp 5 cm × 4 cm × 3 cm có V = 60 cm³.
1. Hình hộp chữ nhật và thể tích là gì?
Hình hộp chữ nhật là hình khối có 6 mặt đều là hình chữ nhật, cùng với 8 đỉnh và 12 cạnh. Thể tích của nó cho biết vật chiếm bao nhiêu không gian. Nội dung này nằm trong chương trình Toán lớp 5, và sang lớp 8 các em sẽ gặp lại trong hình lăng trụ đứng.
1.1 Hình hộp chữ nhật
Hãy nhìn một viên gạch, hộp bút hay thân của chiếc hộp đựng điện thoại. Chúng đều là hình hộp chữ nhật.
Mỗi hình có ba kích thước: chiều dài a, chiều rộng b và chiều cao c. Hai mặt đối diện luôn bằng nhau. Hai mặt đáy là hai hình chữ nhật có kích thước a và b.
1.2 Thể tích và đơn vị đo thể tích
Thể tích là lượng không gian mà một vật chiếm chỗ. Các em đã biết diện tích đo "mặt phẳng", còn thể tích đo cả "khối".
Đơn vị thể tích là đơn vị khối: xăng-ti-mét khối (cm³), đề-xi-mét khối (dm³), mét khối (m³). Đơn vị này luôn tương ứng với đơn vị đo độ dài ta dùng. Đo cạnh bằng cm thì thể tích tính bằng cm³.
2. Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật
Muốn tính thể tích hình hộp chữ nhật, ta lấy chiều dài nhân chiều rộng rồi nhân chiều cao, cả ba đo cùng đơn vị.
2.1 Công thức V = a × b × c
V = a × b × c
Trong đó:
- V là thể tích (đơn vị khối như cm³, dm³, m³).
- a là chiều dài, b là chiều rộng, c là chiều cao (cùng một đơn vị đo).
Thứ tự nhân không làm kết quả đổi, vì phép nhân có tính chất giao hoán. Đặt hộp nằm hay dựng đứng thì thể tích vẫn y nguyên, chỉ là ta gọi tên các cạnh khác đi.
Ví dụ: hộp 4 × 3 × 5 cm có V = 4 × 3 × 5 = 60 cm³.
2.2 Vì sao V = a × b × c? Hình dung bằng khối lập phương
Hãy lấy các khối lập phương nhỏ, mỗi khối cạnh 1 cm, nên thể tích mỗi khối là 1 cm³. Ta xếp đầy một hộp dài 20 cm, rộng 16 cm, cao 10 cm.
- Lớp dưới cùng xếp được 20 × 16 = 320 khối.
- Hộp cao 10 cm nên có 10 lớp như vậy.
- Tổng số khối là 320 × 10 = 3.200 khối.
Vậy thể tích hộp là 3.200 cm³. Như thế, "dài nhân rộng" cho số khối của một lớp, còn "nhân cao" cho biết có bao nhiêu lớp. Thể tích chính là số khối 1 cm³ xếp vừa đầy hộp.
2.3 Công thức V = S đáy × h
Số khối của một lớp cũng chính là diện tích đáy (tính bằng cm²). Số lớp là chiều cao h. Vì vậy:
V = S đáy × h
Với S đáy = a × b, ta quay lại V = a × b × c. Công thức này tiện khi đề cho sẵn diện tích đáy.
Có một trường hợp đặc biệt: khi ba kích thước bằng nhau, ta có hình lập phương với V = a × a × a.
Hộp 20 × 16 × 10 cm có S đáy = 320 cm², h = 10 cm nên V = 320 × 10 = 3.200 cm³.
Xem thêm cách tính diện tích và chu vi các hình liên quan:
3. Cách vận dụng công thức
Chỉ cần nhớ công thức là chưa đủ. Các em cần làm đúng các bước và tránh những lỗi quen thuộc.
3.1 Các bước tính và lỗi thường gặp
- Xác định ba kích thước: dài, rộng, cao.
- Đổi tất cả về cùng một đơn vị đo.
- Nhân ba số với nhau.
- Ghi kết quả kèm đơn vị khối.
Những lỗi hay gặp:
- Cộng ba kích thước, hoặc cộng diện tích các mặt, thay vì nhân.
- Nhân ngay khi các số khác đơn vị. Ví dụ dài và rộng tính bằng dm, cao 4 cm thì phải đổi 4 cm = 0,4 dm trước khi nhân.
- Viết cm² thay cm³. Thể tích luôn là đơn vị khối.
- Khi nhân phân số, quên rút gọn kết quả. Một giáo viên tiểu học lưu ý: nhiều em để nguyên 6/60 dm³ thay vì 1/10 dm³.
- Áp dụng thẳng công thức cho khối lồi lõm khi chưa chia thành các hình hộp.
3.2 Bảng đổi đơn vị thể tích thường dùng
| Đổi |
Giá trị |
| 1 dm³ |
1000 cm³ |
| 1 m³ |
1000 dm³ |
| 1 lít |
1 dm³ |
Mẹo đổi lít: 1350 lít = 1350 dm³ = 1,35 m³. Cứ đi lên một đơn vị khối lớn hơn thì chia cho 1000, đi xuống thì nhân với 1000.
3.3 Phân biệt thể tích với diện tích xung quanh, diện tích toàn phần
Đề bài thường hỏi thêm diện tích xung quanh hình hộp chữ nhật. Đó là tổng diện tích bốn mặt bên, tức chu vi đáy nhân chiều cao.
Sxq = (a + b) × 2 × h
Diện tích toàn phần là diện tích xung quanh cộng diện tích hai đáy.
Stp = Sxq + 2 × a × b
| Đại lượng |
Công thức |
Đơn vị |
| Thể tích |
a × b × c |
cm³, dm³, m³ |
| Diện tích xung quanh |
(a + b) × 2 × h |
cm², dm², m² |
| Diện tích toàn phần |
Sxq + 2 × a × b |
cm², dm², m² |
Ví dụ: hộp 8 cm × 6 cm × 4 cm.
- Chu vi đáy: (8 + 6) × 2 = 28 cm.
- Sxq = 28 × 4 = 112 cm².
- Diện tích một đáy: 8 × 6 = 48 cm².
- Stp = 112 + 48 × 2 = 208 cm².
Diện tích đo bề mặt (đơn vị vuông), còn thể tích đo không gian chiếm chỗ (đơn vị khối). Đọc đề kỹ để không nhầm diện tích xung quanh với toàn phần. Với hộp có nắp, ta tính toàn phần; hộp không nắp thì chỉ cộng một đáy.
Bài toán sơn tường: phòng dài 6 m, rộng 48 dm, cao 4 m, cần quét vôi tường và trần, trừ cửa 12 m².
- Đổi 48 dm = 4,8 m.
- Sxq = (6 + 4,8) × 2 × 4 = 86,4 m².
- Trần: 6 × 4,8 = 28,8 m².
- Diện tích quét: 86,4 + 28,8 − 12 = 103,2 m².
Mẹo nhớ: thể tích là số khối xếp đầy hộp, còn diện tích là lớp giấy bọc bên ngoài.
4. Tìm chiều cao, diện tích đáy khi biết thể tích
Khi đã biết thể tích, các em tìm kích thước còn thiếu bằng phép chia.
4.1 Công thức tìm cạnh còn thiếu
- Chiều cao: c = V : (a × b)
- Diện tích đáy: a × b = V : c
Hãy coi cạnh cần tìm là thừa số chưa biết: lấy tích chia cho thừa số đã biết. Nếu đề cho thể tích bằng lít, đổi sang dm³ trước khi chia.
Khi đề cho chu vi đáy hoặc nửa chu vi, tính nửa chu vi rồi suy ra chiều rộng. Tương tự, biết Sxq và nửa chu vi đáy 14,5 m, Sxq = 217,5 m²:
- Chu vi đáy: 14,5 × 2 = 29 m.
- Chiều cao: 217,5 : 29 = 7,5 m.
Với hình lập phương, biết thể tích thì cạnh là số nhân với chính nó ba lần cho ra thể tích đó.
5. Ví dụ có lời giải
5.1 Ví dụ 1: Tính thể tích khi biết ba kích thước
Hộp dài 12 cm, rộng 5 cm, cao 8 cm.
V = 12 × 5 × 8 = 480 (cm³)
Đáp số: 480 cm³.
5.2 Ví dụ 2: Tìm chiều cao của bể nước
Bể thể tích 1350 lít, đáy dài 1,5 m, rộng 1,2 m. Tìm chiều cao.
- Đổi: 1350 lít = 1350 dm³ = 1,35 m³.
- Diện tích đáy: 1,5 × 1,2 = 1,8 m².
- Chiều cao: 1,35 : 1,8 = 0,75 m.
Đáp số: 0,75 m.
Thêm một bài tìm cạnh: bể nước 30 dm³, cao 0,4 m, đáy rộng 1,5 dm. Tìm chiều dài.
- Đổi 0,4 m = 4 dm (đây là bẫy đơn vị khi đề trộn m và dm).
- Diện tích đáy: 30 : 4 = 7,5 dm².
- Chiều dài: 7,5 : 1,5 = 5 dm.
5.3 Ví dụ 3: Hòn đá thả vào bể cá
Bể cá dài 90 cm, rộng 50 cm, cao 75 cm. Nước cao 45 cm. Thả hòn đá thể tích 18 dm³. Hỏi nước cao bao nhiêu?
- Đổi 18 dm³ = 18000 cm³.
- Diện tích đáy: 90 × 50 = 4500 cm².
- Nước dâng thêm: 18000 : 4500 = 4 cm.
- Mực nước lúc sau: 45 + 4 = 49 cm.
Đáp số: 49 cm. Cách lấy phần nước dâng nhân diện tích đáy ngắn gọn hơn so với tính hiệu hai thể tích.
6. Hình ghép từ nhiều hình hộp chữ nhật
Không thể áp dụng thẳng công thức cho vật thể phức hợp như khối chữ L hay bậc thang. Một giáo viên tiểu học cũng nhắc điều này.
6.1 Cách chia hoặc ghép thêm hình
- Chia khối thành các hình hộp chữ nhật, tính từng phần rồi cộng lại.
- Có thể chia theo nhiều hướng, hãy chọn cách dễ trình bày nhất.
- Hoặc ghép thêm một khối phụ để thành hình hộp lớn, rồi trừ đi thể tích khối phụ. Hai cách cho cùng kết quả.
Ví dụ: khối chữ L gồm hộp 6 × 2 × 2 cm và hộp 2 × 2 × 2 cm ghép lại. Thể tích là 24 + 8 = 32 cm³.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
7.1 Bài 1 đến bài 4
- Tính thể tích hộp dài 7 cm, rộng 5 cm, cao 4 cm.
- Bể dài 1,5 m, rộng 1,1 m, cao 0,5 m. Tính thể tích.
- Hộp dài 6 cm, rộng 4,5 cm, thể tích 72,9 cm³. Tính chiều cao.
- Hộp dài 2 dm, rộng 3 dm, cao 40 cm. Tính thể tích theo dm³.
Đáp án:
- V = 7 × 5 × 4 = 140 cm³.
- V = 1,5 × 1,1 × 0,5 = 0,825 m³.
- Diện tích đáy 6 × 4,5 = 27 cm²; chiều cao 72,9 : 27 = 2,7 cm.
- Đổi 40 cm = 4 dm; V = 2 × 3 × 4 = 24 dm³.
Tóm lại, thể tích hình hộp chữ nhật là V = a × b × c, tức diện tích đáy nhân chiều cao. Luôn đổi cùng đơn vị trước khi nhân và ghi đơn vị khối ở kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật là gì?
V = a × b × c, với a, b, c là chiều dài, chiều rộng, chiều cao cùng đơn vị đo.
Đơn vị của thể tích hình hộp chữ nhật là gì?
Là đơn vị khối như cm³, dm³, m³, tương ứng với đơn vị đo độ dài đã dùng.
Nếu không biết chiều rộng thì có tính được thể tích không?
Không, trừ khi biết đủ dài, rộng, cao hoặc biết diện tích đáy và chiều cao.
Thể tích hình hộp chữ nhật khác diện tích như thế nào?
Diện tích đo bề mặt, đơn vị vuông. Thể tích đo không gian chiếm chỗ, đơn vị khối. Cách tính thể tích hình chữ nhật (hiểu là hình hộp) cần thêm kích thước thứ ba là chiều cao.
Hình lập phương có phải hình hộp chữ nhật không?
Có, đó là trường hợp đặc biệt có ba kích thước bằng nhau, V = a × a × a.
Sau khi nắm chắc công thức thể tích, việc luyện tập và làm bài trên máy tính sẽ thuận tiện hơn khi máy có cấu hình ổn định.
Nếu thường xuyên tính toán và làm bài tập, bạn có thể tham khảo laptop học tập - văn phòng:
Các bài về khối và hình học không gian dưới đây sẽ giúp các em luyện tập thêm.
Xem thêm các công thức hình học khác để luyện tập: