Trả lời nhanh: Thể tích khối chóp bằng một phần ba tích của diện tích đáy và chiều cao: V = (1/3)·S·h. Trong đó S là diện tích đa giác đáy, h là khoảng cách vuông góc từ đỉnh đến mặt phẳng đáy. Công thức đúng cho mọi khối chóp, kể cả chóp xiên.
1. Khối chóp là gì?
Khối chóp là phần không gian giới hạn bởi một đa giác đáy và các mặt bên là tam giác có chung một đỉnh. Bạn sẽ gặp nó thường xuyên trong chương trình hình học từ lớp 8 đến thể tích khối chóp lớp 12. Phần này giúp bạn nắm khái niệm, công thức, cách tìm chiều cao và luyện bài có lời giải.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu
Thể tích của một vật là lượng không gian mà vật đó chiếm chỗ, đo bằng đơn vị lập phương của độ dài như cm³ hay m³. Với khối chóp, ta dùng các ký hiệu sau:
- V là thể tích.
- S là diện tích đáy.
- h là chiều cao, tức khoảng cách từ đỉnh đến mặt phẳng đáy.
Chóp có đáy n cạnh thì có n + 1 mặt, 2n cạnh và n + 1 đỉnh. Chóp tam giác còn gọi là tứ diện. Tên gọi S.ABCD nghĩa là đỉnh S, đáy là tứ giác ABCD.
1.2 Phân loại khối chóp theo đáy
Ta phân loại theo hình dạng đa giác đáy: chóp tam giác, chóp tứ giác, chóp ngũ giác, chóp lục giác… Khối chóp đều có đáy là đa giác đều và chân đường cao trùng tâm đáy. Chóp tứ giác đều vì thế có đáy là hình vuông, không phải tứ giác tuỳ ý.
Khối chóp S.ABC với đường cao SH và công thức tính thể tích
2. Công thức tính thể tích khối chóp
Thể tích hình chóp được tính bằng một công thức duy nhất, áp dụng cho cả chóp đều lẫn chóp xiên. Phần này giải thích ký hiệu, bảng diện tích đáy và lý do có hệ số 1/3.
2.1 Công thức V = 1/3·S·h và ý nghĩa ký hiệu
Công thức tính thể tích khối chóp:
V = (1/3) · S · h
Công thức tính thể tích khối chóp
Trong đó S là diện tích đáy (cm², m²), h là chiều cao (cm, m) và V là thể tích (cm³, m³). Hai đại lượng S và h phải cùng hệ đơn vị. Đừng nghĩ công thức chỉ đúng cho chóp đều: chóp xiên cũng dùng y hệt.
Với chóp tam giác S.ABC, nếu A', B', C' lần lượt nằm trên các cạnh SA, SB, SC thì tỉ số thể tích khối chóp S.A'B'C' so với S.ABC bằng tích ba tỉ số SA'/SA · SB'/SB · SC'/SC.
Tỉ số thể tích hai khối chóp tam giác chung đỉnh S
2.2 Bảng diện tích đáy thường gặp
| Đáy |
Diện tích S |
| Hình vuông cạnh a |
a² |
| Hình chữ nhật a, b |
a·b |
| Tam giác |
(1/2)·đáy·đường cao |
| Tam giác đều cạnh a |
a²√3/4 |
| Lục giác đều cạnh a |
3a²√3/2 |
Lỗi hay gặp là nhầm diện tích với chu vi, hoặc quên chia đôi ở tam giác.
2.3 Vì sao thể tích khối chóp có hệ số 1/3?
Hãy hình dung khối lập phương cạnh a. Nối một đỉnh với các mặt không chứa nó, ta chia khối thành 3 khối chóp bằng nhau. Mỗi chóp có đáy là một mặt của hình lập phương (diện tích a²) và chiều cao a. Thể tích mỗi chóp là a³/3 = (1/3)·a²·a. Nói cách khác, chóp bằng 1/3 lăng trụ cùng đáy, cùng chiều cao.
Còn với chóp xiên thì sao? Nếu trượt đỉnh song song với mặt đáy, mọi mặt cắt song song đáy vẫn giữ nguyên diện tích, nên thể tích không đổi. Đó là nguyên lý Cavalieri. Vì vậy công thức đúng với mọi khối chóp.
3. Cách xác định chiều cao khối chóp theo từng dạng
Khâu khó nhất của bài toán thường là tìm chiều cao khối chóp. Dưới đây là các dạng hay gặp.
3.1 Cạnh bên vuông góc với đáy
Khi cạnh bên vuông góc với đáy, cạnh đó chính là đường cao, nên h bằng độ dài cạnh bên. Ví dụ chóp S.ABC có SA vuông góc đáy và SA = 4 thì h = 4. Dạng này dễ nhất, chỉ cần tính S.
3.2 Mặt bên vuông góc với đáy
Khi mặt bên vuông góc với đáy, hãy kẻ từ đỉnh một đường vuông góc với giao tuyến của mặt bên và đáy. Chân đường vuông góc H chính là chân đường cao. Mẹo: vẽ mặt bên hướng ra ngoài đáy, rồi nhìn dạng tam giác mặt bên (đều, cân hay vuông) để xác định H.
3.3 Hai mặt bên cùng vuông góc với đáy
Nếu hai mặt bên cùng vuông góc với đáy, đường cao là giao tuyến của hai mặt bên đó. Cạnh chung của hai mặt thường chính là cạnh bên cần tìm.
3.4 Chóp đều và chóp có các cạnh bên bằng nhau
Với chóp đều, chân đường cao là tâm của đáy. Nếu chỉ biết các cạnh bên bằng nhau, chân đường cao là tâm đường tròn ngoại tiếp đáy. Khi chỉ biết cạnh bên, hãy dùng định lý Pythagore. Chẳng hạn chóp đáy vuông có cạnh bên 6 cm, nửa đường chéo đáy là d thì h = √(36 − d²).
3.5 Phân biệt chiều cao với cạnh bên và trung đoạn
- Chiều cao h: đoạn vuông góc từ đỉnh xuống mặt đáy.
- Cạnh bên: đoạn nối đỉnh với đỉnh đáy, chỉ trùng h khi vuông góc đáy.
- Trung đoạn: đường cao của một mặt bên của chóp đều, không phải h.
Lỗi hay gặp là lấy cạnh bên hoặc trung đoạn làm h. Hãy luôn kiểm tra tính vuông góc với mặt đáy.
Khi tính S cho đáy là hình thang hay các hình khác, bạn cần ôn lại diện tích đáy. Bài sau sẽ hữu ích.
Xem thêm cách tính diện tích đáy và các công thức hình học liên quan:
4. Các bước tính thể tích khối chóp và mẹo ghi nhớ
4.1 Quy trình 4 bước
- Viết sẵn công thức V = (1/3)·S·h ra nháp.
- Xác định đáy và tính S.
- Tìm chiều cao h theo dạng chóp.
- Thay số, tính V và ghi đúng đơn vị.
Thiếu S hay h thì tập trung tính phần đó trước. Mẹo: tam giác vuông cân có đường cao hạ xuống cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền.
4.2 Mẹo nhớ và lỗi thường gặp
- Quên hệ số 1/3.
- Nhầm với thể tích khối lăng trụ V = B·h (không có 1/3).
- Nhầm đơn vị giữa cm và m.
- Nhầm S với chu vi.
- Gọi "khối chóp lập phương" hay "lăng trụ" như một loại chóp; đó là các khối khác, công thức khác.
5. Ví dụ tính thể tích khối chóp có lời giải
Mỗi ví dụ dưới đây theo ba việc: xác định S, xác định h, thay vào công thức.
5.1 Ví dụ 1: chóp đáy vuông biết cạnh đáy và chiều cao
Chóp có đáy hình vuông cạnh 5 cm, cao 10 cm.
- S = 5² = 25 cm².
- h = 10 cm.
- V = (1/3)·25·10 = 250/3 cm³ (≈ 83,3 cm³).
5.2 Ví dụ 2: chóp S.ABC có SA vuông góc đáy
Cho SA = 4, tam giác ABC có các cạnh AB = 6, CA = 8, BC = 10. Vì 6² + 8² = 10² nên ABC vuông tại A.
- S = (1/2)·6·8 = 24.
- h = SA = 4.
- V = (1/3)·24·4 = 32.
Vậy đáp án trắc nghiệm là:
A. V= 40B. V= 96C. V= 32D. V= 64
Đáp án đúng là C.
Tính thể tích khối chóp S.ABC có đáy là tam giác vuông tại A
5.3 Ví dụ 3: chóp có mặt bên vuông góc với đáy
Chóp S.ABC có ABC vuông tại B, BA = 3a, BC = 4a, mặt (SBC) vuông góc (ABC), SB = 2a√3, góc SBC = 30°.
- Kẻ SH vuông góc BC. Vì (SBC) vuông góc (ABC) theo giao tuyến BC nên SH vuông góc (ABC).
- Trong tam giác SHB vuông tại H: SH = SB·sin30° = 2a√3·(1/2) = a√3.
- S = (1/2)·3a·4a = 6a².
- V = (1/3)·a√3·6a² = 2a³√3.
6. Các trường hợp đặc biệt và công thức tính nhanh
6.1 Tứ diện có ba cạnh đôi một vuông góc
Với tứ diện có ba cạnh đôi một vuông góc a, b, c, thể tích là V = abc/6. Chứng minh: SA vuông góc cả SB và SC nên SA vuông góc (SBC), h = a, S = bc/2. Do đó V = (1/3)·(bc/2)·a = abc/6. Hãy tự chứng minh để không học vẹt.
Ví dụ SA = 3a, SB = 4a, SC = 5a: V = 3a·4a·5a/6 = 10a³.
6.2 Chóp tam giác đều và tứ giác đều
Chóp tam giác đều cạnh đáy a: S = a²√3/4 nên V = (1/3)·(a²√3/4)·h = a²h√3/12.
Thể tích khối chóp tứ giác đều cạnh đáy a: V = (1/3)·a²·h, đường cao đi qua tâm hình vuông. Với a = 5 cm, h = 8 cm: V = (1/3)·25·8 = 200/3 cm³.
Khối chóp lục giác đều cạnh a, góc giữa cạnh bên và đáy 30°: S = 3a²√3/2, SO = a·tan30° = a√3/3, V = a³/2.
6.3 Tỉ số thể tích và khối chóp cụt
Hai chóp đồng dạng tỉ số k có tỉ số thể tích k³. Hai chóp cùng chiều cao thì tỉ số thể tích bằng tỉ số diện tích đáy.
Thể tích khối chóp cụt: V = h/3·(S + S' + √(SS')), với S, S' là diện tích hai đáy, h là khoảng cách giữa hai đáy. Từ công thức gốc ta còn có h = 3V/S, dùng để tính khoảng cách từ một điểm đến mặt phẳng.
Khối nón có công thức tương tự: V = (1/3)·πr²·h.
Nhớ rằng với học sinh dùng máy tính hay điện thoại để kiểm tra kết quả, một chiếc máy bấm có chức năng căn bậc hai là đủ. Nếu thích khám phá hình học trực quan, bạn có thể thử dạng khối ghép như beyond3 để nhìn các khối trong không gian rõ hơn.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
7.1 Bài tập 1 đến 4
Bài 1. Chóp có đáy hình vuông cạnh 6 cm, cao 9 cm. Tính V.
Bài 2. Chóp đáy tam giác đều cạnh 6 cm, cao 10 cm. Tính V.
Bài 3. Chóp có diện tích đáy 36 cm², thể tích 108 cm³. Tìm h.
Bài 4. Tứ diện S.ABC có SA, SB, SC đôi một vuông góc, lần lượt 3a, 4a, 5a. Tính V.
Đáp án:
- Bài 1: V = (1/3)·36·9 = 108 cm³.
- Bài 2: S = 36√3/4 = 9√3; V = (1/3)·9√3·10 = 30√3 cm³.
- Bài 3: h = 3V/S = 324/36 = 9 cm.
- Bài 4: V = 3a·4a·5a/6 = 10a³.
Tóm lại, mọi bài toán đều quy về hai việc: tính đúng diện tích đáy và tìm đúng chiều cao. Nhớ hệ số 1/3 và kiểm tra đơn vị trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính thể tích khối chóp là gì?
V = (1/3)·S·h, với S là diện tích đáy và h là chiều cao hạ từ đỉnh xuống mặt đáy.
Thể tích khối chóp tứ giác đều tính như thế nào?
Đáy là hình vuông cạnh a nên S = a². Thể tích V = (1/3)·a²·h, với h là đường cao đi qua tâm đáy.
Thể tích khối chóp đáy tam giác đều tính ra sao?
Đáy cạnh a có S = a²√3/4, nên V = (1/3)·(a²√3/4)·h = a²h√3/12.
Chiều cao khối chóp có phải là cạnh bên không?
Chỉ khi cạnh bên vuông góc với đáy. Còn lại, h là khoảng cách vuông góc từ đỉnh đến mặt đáy. Ở chương trình lớp 8, bạn sẽ gặp chủ yếu chóp đều nên chỉ cần nhớ h đi qua tâm đáy.
Thể tích khối chóp cụt tính bằng công thức nào?
V = h/3·(S + S' + √(SS')), với S, S' là diện tích hai đáy và h là khoảng cách giữa hai đáy.
Làm sao tìm chiều cao khi biết thể tích và diện tích đáy?
Biến đổi công thức thành h = 3V/S. Chú ý đơn vị của V và S phải thống nhất.
Xem thêm các bài công thức hình học khác:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không