Trả lời nhanh: Trầm cảm là một rối loạn tâm trạng nghiêm trọng, gây cảm giác buồn bã kéo dài và mất hứng thú với những điều từng yêu thích. Bệnh ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi, giấc ngủ, ăn uống và sinh hoạt. Đây là bệnh lý có thể điều trị, không phải yếu đuối hay buồn thoáng qua.
❓ Trầm cảm khác gì với buồn bã hay stress thông thường?
❓ Những dấu hiệu nào cho thấy bạn có thể đang bị trầm cảm?
❓ Trầm cảm có chữa được không và khi nào cần đi khám?
1. Trầm cảm là gì?
Hiểu đúng trầm cảm là gì giúp bạn biết lúc nào nỗi buồn chỉ là cảm xúc bình thường và lúc nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn.
1.1 Định nghĩa trầm cảm
Bệnh trầm cảm (còn gọi là rối loạn trầm cảm) là một rối loạn tâm trạng ảnh hưởng cùng lúc đến cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và cả cơ thể. Nói đơn giản, trầm cảm là bệnh gì thì câu trả lời là một bệnh lý thực sự, giống tiểu đường hay cao huyết áp, có cơ chế sinh học và cần được chăm sóc đúng cách.
Trầm cảm không phải yếu đuối hay thiếu ý chí. Người bệnh không thể "tự vượt qua" chỉ bằng cố gắng hay suy nghĩ tích cực. Bệnh cũng không chừa ai: người giàu có, thành đạt, gia đình đủ đầy vẫn có thể mắc. Trên thế giới, rối loạn trầm cảm nặng ảnh hưởng khoảng 163 triệu người (2% dân số) năm 2017.
1.2 Trầm cảm khác buồn bã thông thường như thế nào?
Nỗi buồn thường nhạt dần, còn trầm cảm kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt.
Buồn là cảm xúc bình thường, thường có lý do rõ như thi trượt, chia tay hay mất việc. Nỗi buồn nhạt dần sau vài ngày, bạn vẫn có lúc vui, vẫn ăn ngon, ngủ được. Stress cũng thường giảm khi áp lực qua đi.
| Tiêu chí |
Buồn bã/stress thông thường |
Trầm cảm |
| Nguyên nhân |
Thường rõ ràng |
Có thể không rõ lý do |
| Thời gian |
Vài giờ đến vài ngày |
Gần như mỗi ngày, kéo dài ít nhất hai tuần |
| Niềm vui |
Vẫn còn hứng thú với nhiều việc |
Mất hứng thú với hầu hết mọi thứ |
| Sinh hoạt |
Ít bị ảnh hưởng |
Ảnh hưởng rõ đến học tập, công việc, quan hệ |
2. Dấu hiệu nhận biết trầm cảm
Triệu chứng thường xuất hiện cả "bên trong" lẫn "bên ngoài", và mỗi người có thể có biểu hiện khác nhau.
2.1 Biểu hiện về cảm xúc và suy nghĩ
Nhóm triệu chứng cốt lõi, cũng là câu trả lời cho biểu hiện của trầm cảm là gì, gồm:
- Buồn bã, trống rỗng kéo dài, dễ khóc hoặc thấy vô vọng.
- Mất hứng thú với sở thích cũ, như không còn muốn chơi game, xem phim hay gặp bạn bè.
- Cảm thấy mình vô dụng, tội lỗi, tự trách quá mức.
- Khó tập trung, hay quên, khó đưa ra cả những quyết định nhỏ.
- Suy nghĩ tiêu cực liên tục, thậm chí có ý nghĩ về cái chết hoặc tự hại.
Ở nam giới, trầm cảm đôi khi lộ ra qua sự cáu gắt, khó chịu, dễ nổi nóng thay vì buồn, khiến người xung quanh dễ bỏ sót.
Nếu bạn hay rơi vào vòng suy nghĩ lặp đi lặp lại, việc phân biệt nó với trầm cảm sẽ giúp bạn hiểu rõ mình hơn.
Xem thêm về những cảm xúc tiêu cực thường gặp:
2.2 Biểu hiện về cơ thể và hành vi
Trầm cảm có thể biểu hiện qua giấc ngủ, ăn uống, năng lượng và hành vi.
Trầm cảm không chỉ nằm trong tâm trí, cơ thể cũng "lên tiếng":
- Mệt mỏi, thiếu năng lượng dù không làm việc nặng.
- Rối loạn giấc ngủ: phần lớn người bệnh trầm cảm gặp khó ngủ, một số lại ngủ quá nhiều.
- Thay đổi ăn uống, tăng hoặc sụt cân rõ rệt.
- Đau đầu, đau mỏi người, rối loạn tiêu hóa không rõ nguyên nhân.
Về hành vi, người bệnh thường thu mình, tránh giao tiếp, bỏ bê công việc. Một dấu hiệu dễ thấy là lướt điện thoại đến khuya nhưng không thật sự thấy vui, chỉ để né tránh mọi thứ.
3. Nguyên nhân và ai dễ bị trầm cảm
Không có một nguyên nhân trầm cảm duy nhất, bệnh thường là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng.
3.1 Nguyên nhân gây trầm cảm
Các nguyên nhân gây trầm cảm thường chia thành:
- Sinh học: thay đổi chất dẫn truyền thần kinh, hoạt động của não, biến động nội tiết.
- Di truyền: người có cha mẹ, anh chị em từng bị trầm cảm có nguy cơ cao hơn.
- Tâm lý: tính cách dễ tự ti, hay lo âu, từng trải qua sang chấn thời thơ ấu.
- Xã hội: căng thẳng kéo dài, mất người thân, mâu thuẫn gia đình, áp lực công việc.
Ngoài ra, bệnh mạn tính như ung thư, tim mạch, đau kéo dài cùng việc lạm dụng rượu và chất kích thích cũng làm tăng nguy cơ.
3.2 Nhóm đối tượng có nguy cơ cao
Phụ nữ mắc trầm cảm khoảng gấp đôi nam giới, do nhiều yếu tố, trong đó có thay đổi nội tiết qua kỳ kinh nguyệt, mang thai và mãn kinh. Các nhóm khác cần chú ý:
- Phụ nữ sau sinh.
- Học sinh, sinh viên chịu áp lực thi cử. Trầm cảm tuổi dậy thì thường khó nhận ra vì trẻ hay cáu gắt, thu mình, dễ bị coi là "tuổi nổi loạn".
- Người cao tuổi sống cô đơn hoặc mang nhiều bệnh nền.
- Người thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè.
4. Các dạng và mức độ trầm cảm
4.1 Phân loại theo mức độ nhẹ, vừa, nặng
Mức độ trầm cảm phụ thuộc số triệu chứng và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Bác sĩ đánh giá mức độ dựa trên số lượng triệu chứng và mức ảnh hưởng đến sinh hoạt:
- Trầm cảm nhẹ là khi người bệnh có một số triệu chứng, vẫn đi học, đi làm được nhưng phải gắng sức nhiều hơn.
- Trầm cảm vừa có triệu chứng rõ hơn, công việc và các mối quan hệ bị ảnh hưởng đáng kể.
- Trầm cảm nặng là mức có rất nhiều triệu chứng, người bệnh gần như không thể sinh hoạt bình thường và thường kèm ý nghĩ tự hại.
Trầm cảm nhẹ vẫn cần quan tâm, vì nếu bỏ qua, bệnh có thể nặng dần.
4.2 Một số thể trầm cảm thường gặp
| Thể bệnh |
Đặc điểm chính |
| Rối loạn trầm cảm chủ yếu (MDD) |
Triệu chứng rõ, kéo dài ít nhất hai tuần |
| Rối loạn trầm cảm dai dẳng (PDD) |
Nhẹ hơn nhưng kéo dài từ hai năm trở lên |
| Trầm cảm sau sinh |
Xuất hiện sau khi sinh con, nặng hơn "baby blues" |
| Trầm cảm theo mùa (SAD) |
Thường vào mùa ít ánh nắng |
| Trầm cảm loạn thần |
Kèm ảo giác hoặc hoang tưởng |
Thể dai dẳng chính là dạng trầm cảm mãn tính mà nhiều người hay nhắc. Trầm cảm sau sinh là tình trạng người mẹ buồn bã, lo âu, khó gắn kết với con kéo dài, không phải "tính khí thất thường" sau sinh.
Trầm cảm loạn thần đặc biệt nguy hiểm vì người bệnh có thể nghe thấy tiếng nói không có thật hoặc tin chắc vào điều sai lệch, như nghĩ mình mắc tội lớn. Những niềm tin này khiến họ khó nhận ra mình đang bệnh và làm tăng nguy cơ tự hại, nên cần được điều trị chuyên khoa sớm.
Còn trầm cảm lưỡng cực, đúng tên là rối loạn lưỡng cực, có các giai đoạn trầm cảm xen kẽ với hưng cảm (hưng phấn, nói nhiều, ít ngủ). Dạng này khác trầm cảm đơn cực và cách điều trị cũng khác. Người rối loạn lưỡng cực có nguy cơ tự tử cao gấp 15 lần người bình thường.
5. Khi nào cần đi khám và trầm cảm điều trị thế nào?
5.1 Khi nào nên gặp bác sĩ
Hãy đi khám nếu triệu chứng kéo dài trên hai tuần và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Nếu bạn hoặc người thân có ý định tự tử, tự hại, hãy đến cơ sở cấp cứu gần nhất hoặc gọi 115 ngay, đừng chờ đợi. Đi khám tâm lý không có nghĩa là "bị điên", mà là chủ động chăm sóc sức khỏe như với bao bệnh khác.
5.2 Hướng điều trị và hỗ trợ
Điều trị trầm cảm thường kết hợp trị liệu tâm lý, thuốc và lối sống lành mạnh.
Điều trị thường kết hợp ba hướng:
- Liệu pháp tâm lý, phổ biến là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), giúp nhận ra và thay đổi lối suy nghĩ tiêu cực.
- Thuốc chống trầm cảm, thường dùng nhóm SSRI (ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc) hoặc SNRI. Thuốc thường cần vài tuần mới thấy tác dụng rõ và phải dùng theo chỉ định bác sĩ.
- Thay đổi lối sống: ngủ đủ, vận động nhẹ, phơi nắng, hạn chế rượu bia.
Thiền, tôn giáo hay sự lạc quan chỉ hỗ trợ, không thay thế điều trị y khoa.
5.3 Những sai lầm thường gặp
- Tự ý dùng hoặc ngừng thuốc khi thấy đỡ, dễ khiến bệnh tái phát; luôn hỏi bác sĩ trước.
- Tin hoàn toàn vào bài test online, trong khi test chỉ mang tính sàng lọc.
- Khuyên người bệnh "cố gắng lên", vô tình khiến họ thấy có lỗi hơn.
5.4 Cách hỗ trợ người thân bị trầm cảm
Hãy dành thời gian ở bên, hỏi han nhẹ nhàng thay vì đưa ra lời khuyên vội vàng. Giúp họ những việc cụ thể như đặt lịch khám, đi cùng đến buổi hẹn hay nhắc uống thuốc đúng giờ. Rủ họ cùng đi bộ, ăn uống điều độ cũng có ích. Đồng thời, bạn cũng cần chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình để không kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảm có chữa khỏi được không?
Có. Phần lớn người bệnh cải thiện rõ khi điều trị bằng thuốc, trị liệu tâm lý hoặc kết hợp cả hai. Sau khi triệu chứng giảm, bác sĩ thường khuyên tiếp tục điều trị thêm một thời gian để củng cố. Một số người từng tái phát nhiều lần có thể cần theo dõi dài hạn, giống như kiểm soát một bệnh mạn tính.
Trầm cảm có tự hết không?
Một số trường hợp nhẹ có nguyên nhân rõ, như biến cố vừa qua, có thể cải thiện khi hoàn cảnh ổn định. Tuy vậy, trầm cảm không được điều trị dễ kéo dài và tái phát. Nếu bạn thấy buồn kèm lo lắng, bồn chồn liên tục, đó có thể là trầm cảm lo âu, càng nên được bác sĩ đánh giá sớm.
Trầm cảm có nguy hiểm không?
Có. Bệnh làm giảm khả năng học tập, làm việc, khiến người bệnh dễ lạm dụng rượu bia và làm nặng thêm các bệnh tim mạch, đau mạn tính. Nguy hiểm nhất là ý nghĩ hoặc hành vi tự tử. Các dấu hiệu cần cảnh giác gồm nói về cái chết, cho đi đồ đạc quý, tự dưng bình thản bất thường sau thời gian u uất.
Có nên tự chẩn đoán trầm cảm qua bài test trên mạng không?
Không nên. Bài test chỉ giúp sàng lọc ban đầu, kết quả có thể sai lệch vì phụ thuộc tâm trạng lúc làm. Nhiều bệnh khác như suy giáp, thiếu máu cũng gây mệt mỏi giống trầm cảm. Thuốc trầm cảm là thuốc kê đơn, chỉ bác sĩ chuyên khoa tâm thần mới chẩn đoán và kê sau khi thăm khám trực tiếp.
Nên làm gì khi người thân có dấu hiệu trầm cảm?
Hãy mở lời bằng sự quan tâm, ví dụ "Dạo này mình thấy bạn mệt, bạn ổn không?", rồi lắng nghe mà không phán xét. Tránh so sánh hay bảo họ "cố gắng hơn". Nếu họ nhắc đến cái chết hoặc tự hại, đừng để họ ở một mình, cất các vật nguy hiểm và đưa họ đến cơ sở y tế ngay.
Sức khỏe tinh thần còn gắn với nhiều khái niệm đời sống khác, tìm hiểu thêm sẽ giúp bạn thấu hiểu cảm xúc và cách nghĩ của chính mình.
Xem thêm các khái niệm tâm lý liên quan:
Trầm cảm là bệnh lý thật sự, khác với nỗi buồn thoáng qua và hoàn toàn có thể điều trị. Nhận ra dấu hiệu kéo dài trên hai tuần, hiểu nguyên nhân và chủ động gặp bác sĩ sớm là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và người bạn thương.
Nguồn tham khảo