Trả lời nhanh: Từ đồng nghĩa là những từ có nghĩa giống nhau hoặc gần giống nhau, ví dụ chăm chỉ, siêng năng, cần cù. Có hai loại: đồng nghĩa hoàn toàn (thay thế được cho nhau, như xe lửa - tàu hỏa) và đồng nghĩa không hoàn toàn (khác sắc thái, như chết - hi sinh).
1. Từ đồng nghĩa là gì?
Từ đồng nghĩa là những từ có nghĩa giống nhau hoặc gần giống nhau. Bài này giúp học sinh lớp 5 nắm khái niệm, cách phân loại, các ví dụ thường gặp và làm được bài tập.
1.1 Khái niệm từ đồng nghĩa
Trong từ đồng nghĩa tiếng Việt, nhiều từ khác hình thức nhưng cùng nói về một sự vật, hoạt động hay đặc điểm. Chẳng hạn huyền, mun, đen, mực đều chỉ màu đen. Bạn có thể hiểu đơn giản: đồng nghĩa là gì? Là "cùng nghĩa", dù cách viết và cách đọc khác nhau.
Từ "synonym" trong tiếng Anh có gốc Hy Lạp: sun- (cùng với) và onoma (tên). Nghĩa gốc cũng là "cùng một tên gọi".
Trong Tiếng Việt lớp 5, phân môn Luyện từ và câu, sách giáo khoa tập 1 dạy từ đồng nghĩa ở tuần 1-3, rồi đến từ trái nghĩa ở tuần 4.
1.2 Phân biệt với từ trái nghĩa
Từ trái nghĩa có nghĩa đối lập nhau, như cao - thấp, nhanh - chậm. Khi so sánh từ trái nghĩa và từ đồng nghĩa, hãy nhớ:
- Đồng nghĩa: nghĩa giống nhau (chăm chỉ - siêng năng).
- Trái nghĩa: nghĩa ngược nhau (chăm chỉ - lười biếng).
Ngoài ra còn từ gần nghĩa hoặc từ cùng nhóm chủ đề. Chúng liên quan đến nhau nhưng chưa chắc cùng nghĩa. Ví dụ "bàn" và "ghế" cùng nói về đồ dùng, nhưng không đồng nghĩa. Đồng nghĩa cũng khác đồng âm: từ đồng âm chỉ đọc giống nhau, nghĩa hoàn toàn khác.
2. Các loại từ đồng nghĩa
Việc phân loại từ đồng nghĩa dựa vào việc các từ có thay được cho nhau hay không. Có hai loại.
2.1 Từ đồng nghĩa hoàn toàn
Từ đồng nghĩa hoàn toàn là những từ có nghĩa giống hệt nhau, thay cho nhau được trong lời nói mà câu không đổi nghĩa. Ví dụ: xe lửa - tàu hỏa, con lợn - con heo.
2.2 Từ đồng nghĩa không hoàn toàn
Từ đồng nghĩa không hoàn toàn là những từ cùng nghĩa nhưng khác nhau phần nào về thái độ, tình cảm hoặc cách thức hành động. Ví dụ: chết, hi sinh, toi mạng, ra đi. "Hi sinh" mang sắc thái trang trọng, kính trọng. "Toi mạng" lại mang sắc thái coi thường. "Ra đi" nhẹ nhàng, tránh nói thẳng.
Một giáo viên tiểu học lưu ý rằng các cặp như ăn/xơi/chén hay mang/vác/khiêng cần cân nhắc đối tượng nói chuyện và cách thức thực hiện hành động.
2.3 Bảng so sánh hai loại
| Tiêu chí |
Đồng nghĩa hoàn toàn |
Đồng nghĩa không hoàn toàn |
| Nghĩa |
Giống hệt nhau |
Giống nhưng khác sắc thái |
| Thay thế |
Thay được trong mọi câu |
Phải chọn theo ngữ cảnh |
| Ví dụ |
xe lửa - tàu hỏa, con lợn - con heo |
chết, hi sinh, toi mạng, ra đi |
3. Bảng ví dụ từ đồng nghĩa thông dụng
Phần ví dụ từ đồng nghĩa dưới đây gom theo nhóm để bạn dễ nhớ. Một số cặp lệch nghĩa như bảo vệ - ngăn cản, biết ơn - lễ phép đã được lược bỏ vì không thật sự đồng nghĩa.
3.1 Từ chỉ phẩm chất, tính cách
- Chăm chỉ: siêng năng, cần cù, chuyên cần, chịu khó, tần tảo.
- Dũng cảm (can đảm): gan dạ, anh dũng, quả cảm, gan góc, can trường.
- Anh hùng: anh dũng, can trường, dũng cảm, gan dạ, gan lì.
- Trung thực: thẳng thắn, ngay thẳng, thật thà, thành thật, bộc trực, chính trực.
- Hiền lành: ngoan hiền, hiền từ, hiền hậu, nhân hậu.
- Nhân hậu: nhân từ, khoan dung, bao dung, nhân đức, tốt bụng.
- Lười biếng: lười nhác, lười, biếng nhác.
- Giản dị: đơn sơ, mộc mạc, đơn giản.
- Thông minh: sáng dạ, khôn ngoan.
- Nhanh nhẹn: tháo vát, mau lẹ, nhanh chóng.
- Ân cần: đon đả, nhiệt tình, niềm nở, quan tâm, vồn vã.
- Ác: ác độc, hung ác, tàn nhẫn.
- Quyết tâm: kiên quyết, quyết liệt, nhất quyết, quyết chí.
3.2 Từ chỉ trạng thái, cảnh vật
- Mênh mông: bao la, bát ngát, mênh mang, thênh thang, rộng lớn.
- Hòa bình: yên bình, thanh bình, thái bình, yên ổn, bình yên.
- Xanh tươi: xanh biếc, xanh ngắt, xanh rờn, xanh rì.
- Vắng vẻ: vắng teo, vắng ngắt, hiu quạnh, hiu hắt.
- Im lặng: tĩnh lặng, lặng im, yên ắng.
- Êm ả: yên ả, êm đềm, dịu dàng.
- Rực rỡ: rạng rỡ, tươi sáng, sáng chói.
- Um tùm: rậm rạp, dày đặc.
- Vàng hoe: vàng tươi, vàng ối, vàng úa, vàng chanh.
- Hạnh phúc: sung sướng, vui sướng, mãn nguyện, toại nguyện.
- Háo hức: náo nức, nô nức, nao nức.
- Khó khăn: cơ cực, khốn khó, khổ cực, cực khổ.
3.3 Từ chỉ hoạt động và tên gọi
- Ăn: xơi, chén (hốc là cách nói thô, nên tránh khi lịch sự).
- Xây dựng: dựng xây, kiến thiết.
- Giữ gìn: bảo vệ, bảo quản, che chở, che chắn.
- Phá hoại: tàn phá, phá hủy, phá phách.
- Ước mơ: ước muốn, ước ao, mong ước, mong muốn.
- Yêu thương: thương yêu, quý mến, yêu dấu, thương mến.
- Ba: cha, bố, tía.
- Nhà thơ: thi sĩ, thi nhân.
- Béo: mập, bự, đầy đặn.
- Gọn gàng: gọn ghẽ, gọn, gọn nhẹ.
4. Cách chọn từ đồng nghĩa đúng ngữ cảnh
Không phải cặp từ đồng nghĩa nào cũng thay được cho nhau. Nhiều từ có nhiều nghĩa nên nghĩa đồng nghĩa phụ thuộc vào câu đang dùng.
4.1 Ba bước tìm và thay từ đồng nghĩa
- Xác định nghĩa của từ trong câu đang xét.
- Thử thay lần lượt từng từ đồng nghĩa vào câu.
- Kiểm tra sắc thái và đối tượng giao tiếp: trang trọng, trung tính, thân mật hay thô tục.
Ví dụ, nói với ông bà ta nói "mời ông xơi cơm", không nói "mời ông hốc cơm".
4.2 Lỗi thường gặp và mẹo ghi nhớ
- Nhầm yêu cầu đồng nghĩa với trái nghĩa vì đọc lướt. Hãy gạch chân yêu cầu trước khi làm.
- Nghĩ mọi từ đồng nghĩa đều thay được mọi câu, hoặc phải giống nhau 100%.
- Nhầm từ đồng nghĩa với từ đồng âm hay từ cùng chủ đề.
Mẹo nhớ: vẽ sơ đồ tư duy, đặt một từ ở giữa rồi nhánh ra các từ đồng nghĩa. Ghi vào vở theo cách hiểu của mình và tra từ điển trực tuyến khi chưa chắc, ví dụ dùng ứng dụng từ điển trên điện thoại hoặc laptop.
5. Vì sao cần học từ đồng nghĩa?
5.1 Vai trò với vốn từ và diễn đạt
Biết nhiều từ đồng nghĩa giúp vốn từ phong phú và tránh lặp từ khi viết văn. Bạn cũng diễn đạt chính xác, tinh tế hơn, chẳng hạn chọn "hi sinh" thay "chết" khi nói về người anh hùng. Vì từ nhiều nghĩa nên cần dựa vào ngữ cảnh để chọn từ phù hợp.
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: tìm từ đồng nghĩa
Đề: Tìm từ đồng nghĩa với "chăm chỉ".
- Nghĩa: luôn làm việc, học tập đều đặn, không lười.
- Tìm từ cùng nghĩa: siêng năng, cần cù, chuyên cần, chịu khó.
- Thử thay: "Bạn Lan rất siêng năng" vẫn đúng nghĩa.
Đáp án: siêng năng, cần cù, chuyên cần, chịu khó.
6.2 Ví dụ 2: thay từ trong câu
Đề: Thay "ăn" trong câu "Mời bà ăn cơm" bằng từ phù hợp.
- Nghĩa: "ăn" là đưa thức ăn vào miệng.
- Thử thay: xơi, chén, hốc.
- Kiểm tra sắc thái: nói với bà cần lịch sự, nên chọn "xơi".
Đáp án: "Mời bà xơi cơm." Còn "chén" hợp với bạn bè thân mật.
7. Bài tập từ đồng nghĩa có đáp án
Các dạng bài tập từ đồng nghĩa thường gặp có năm kiểu: điền từ, tìm từ, nối từ, thay thế và viết câu.
7.1 Bài 1: xếp nhóm từ
Xếp các từ sau thành hai nhóm đồng nghĩa: bao la, lung linh, vắng vẻ, mênh mông, hiu quạnh.
Đáp án: Nhóm 1 (rộng lớn): bao la, mênh mông. Nhóm 2 (không có người): vắng vẻ, hiu quạnh. Từ "lung linh" không thuộc nhóm nào vì chỉ ánh sáng lấp lánh.
7.2 Bài 2: điền từ thích hợp
Chọn từ phù hợp (xơi, chén, ăn) điền vào chỗ trống: "Cả nhà … cơm rồi. Con mời ông … nước ạ. Hai anh em … hết đĩa bánh."
Đáp án: ăn / xơi / chén. Từ "xơi" dùng với người lớn tuổi, "chén" mang sắc thái thân mật.
7.3 Bài 3: đặt câu
Đặt một câu với từ "dũng cảm" và một câu với từ đồng nghĩa của nó.
Đáp án gợi ý: "Chú bộ đội rất dũng cảm." / "Chú bộ đội rất gan dạ khi cứu dân."
Câu hỏi thường gặp
Từ đồng nghĩa là gì?
Là những từ có nghĩa giống hoặc gần giống nhau, như siêng năng và chăm chỉ.
Có mấy loại từ đồng nghĩa trong tiếng Việt?
Có hai loại: đồng nghĩa hoàn toàn và đồng nghĩa không hoàn toàn.
Từ đồng nghĩa hoàn toàn là gì?
Là những từ thay thế được cho nhau trong lời nói mà nghĩa không đổi, như xe lửa - tàu hỏa.
Từ đồng nghĩa không hoàn toàn là gì?
Là những từ cùng nghĩa nhưng khác sắc thái, thái độ hoặc cách thức hành động, như chết - hi sinh.
Làm sao phân biệt từ đồng nghĩa và từ trái nghĩa?
Đồng nghĩa có nghĩa giống nhau, trái nghĩa có nghĩa đối lập. Hãy đọc kỹ yêu cầu bài để không nhầm.
Từ đồng nghĩa có bắt buộc thay thế được cho nhau không?
Không. Từ đồng nghĩa không hoàn toàn khác sắc thái nên phải chọn theo ngữ cảnh và người nghe.
Từ đồng nghĩa là những từ cùng hoặc gần cùng nghĩa, chia thành hoàn toàn và không hoàn toàn. Khi dùng, em cần xác định nghĩa trong câu, thử thay và kiểm tra sắc thái. Luyện tập đều với bảng ví dụ và bài tập sẽ giúp vốn từ phong phú hơn.