Trả lời nhanh: Ước của một số tự nhiên a là số tự nhiên x mà a chia hết cho x (divisor), ký hiệu Ư(a). Ví dụ Ư(12) = {1; 2; 3; 4; 6; 12}. Mỗi số lớn hơn 1 đều có ít nhất hai ước là 1 và chính nó. Trong tiếng Việt, "ước" còn có nghĩa là mong muốn hoặc hẹn ước.
❓ Làm sao tìm tất cả các ước của một số nhanh và không sót?
❓ Ước khác bội ở điểm nào?
❓ Ước chung lớn nhất là gì và tìm thế nào?
1. Ước là gì trong toán học?
Nhiều bạn lớp 6 hỏi ước là gì khi mới học chương chia hết. Hiểu đơn giản, ước là những số mà một số đã cho chia hết được. Dưới đây là cách hiểu ước là gì trong toán học qua định nghĩa ngắn và ví dụ cụ thể.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu Ư(a)
Vậy ước của một số là gì? Nếu số tự nhiên a chia hết cho số tự nhiên x thì x được gọi là ước của a. Trong tiếng Anh, ước gọi là divisor.
Tập hợp tất cả các ước của a được ký hiệu là Ư(a). Ví dụ, 12 chia hết cho 1, 2, 3, 4, 6 và 12, nên:
Ư(12) = {1; 2; 3; 4; 6; 12}
Ngược lại, 12 chia 5 dư 2, nên 5 không phải ước của 12. Muốn biết x có phải ước của một số hay không, bạn chỉ cần kiểm tra phép chia có hết hay không.
1.2 Tính chất cơ bản của ước
Một vài tính chất giúp bạn làm bài nhanh và tránh sai:
- Số 1 là ước của mọi số tự nhiên, vì số nào chia cho 1 cũng hết.
- Mọi số a khác 0 đều là ước của chính nó, vì a : a = 1.
- Số nguyên tố là số lớn hơn 1 có đúng hai ước dương: 1 và chính nó. Ví dụ Ư(7) = {1; 7}.
- Số lớn hơn 1 có nhiều hơn hai ước gọi là hợp số, ví dụ 12.
- Ước thực sự là ước nhỏ hơn chính số đó. Ước thực sự của 12 là 1, 2, 3, 4, 6.
Bạn cũng sẽ gặp khái niệm ước nguyên tố: đó là ước đồng thời là số nguyên tố. Ước nguyên tố của 12 chỉ có 2 và 3.
2. Cách tìm ước của một số
Ghép cặp ước của 30 — Mỗi lần tìm được một ước, bạn có ngay ước thứ hai trong cặp.
2.1 Cách tìm ước của một số
Cách cơ bản nhất là thử chia lần lượt a cho các số từ 1 đến a. Số nào chia hết thì đó là ước. Cách này đúng nhưng mất thời gian khi a lớn.
Mẹo nhanh hơn là ghép cặp ước. Mỗi khi tìm được ước x, bạn có ngay ước thứ hai là a : x. Bạn chỉ cần thử đến khi x vượt quá căn bậc hai của a là dừng.
Ví dụ tìm Ư(30), vì 5 × 5 = 25 < 30 < 36 nên chỉ cần thử từ 1 đến 5:
| Số thử |
30 chia hết? |
Cặp ước |
| 1 |
Có |
1 và 30 |
| 2 |
Có |
2 và 15 |
| 3 |
Có |
3 và 10 |
| 4 |
Không |
— |
| 5 |
Có |
5 và 6 |
Kết quả: Ư(30) = {1; 2; 3; 5; 6; 10; 15; 30}. Với 12, các cặp là 1 và 12, 2 và 6, 3 và 4, cho ra đúng Ư(12) ở trên.
Mẹo này cũng giúp kiểm tra số nguyên tố. Với 47, vì 7 × 7 = 49 > 47 nên chỉ cần thử 2, 3, 4, 5, 6. Không số nào chia hết, nên Ư(47) = {1; 47} và 47 là số nguyên tố.
2.2 Cách đếm số ước bằng phân tích thừa số nguyên tố
Số ước là gì? Đó là số lượng phần tử của Ư(a). Khi chỉ cần đếm mà không cần liệt kê, bạn làm như sau:
- Phân tích a ra thừa số nguyên tố, dạng a = p^m × q^n × …
- Lấy mỗi số mũ cộng thêm 1.
- Nhân các kết quả lại với nhau.
Ví dụ 12 = 2² × 3, số ước là (2 + 1) × (1 + 1) = 6, khớp với 6 phần tử của Ư(12). Với 30 = 2 × 3 × 5, số ước là 2 × 2 × 2 = 8. Đây là cách tự kiểm tra rất tiện: nếu liệt kê được ít hơn con số tính ra, nghĩa là bạn đã bỏ sót ước.
3. Phân biệt ước, bội và số chia
Ước và bội — Ước và bội đi theo hai chiều ngược nhau.
3.1 Phân biệt ước, bội và số chia
Khi học ước và bội là gì, cần nhớ hai khái niệm này ngược chiều nhau. Nếu a chia hết cho b thì b là ước của a, còn a là bội của b.
Bội của b có dạng b × k với k là số tự nhiên. Tập hợp các bội của b gồm 0, b, 2b, 3b…; ví dụ các bội của 6 là 0; 6; 12; 18; 24… Tập bội là vô hạn, còn tập ước của một số khác 0 luôn hữu hạn. Lưu ý số 0 là bội của mọi số khác 0.
Số chia là khái niệm rộng hơn ước. Trong phép 24 ÷ 6 = 4, số 6 là số chia và cũng là ước của 24 vì chia hết. Nhưng trong 25 ÷ 6 = 4 dư 1, số 6 vẫn là số chia, lại không phải ước của 25.
| Khái niệm |
Điều kiện |
Ví dụ với số 24 |
| Ước |
24 chia hết cho số đó |
6 là ước của 24 |
| Bội |
Có dạng số đó × k |
24 là bội của 6 |
| Số chia |
Đứng sau dấu chia, có thể dư |
5 là số chia trong 24 ÷ 5 |
| Ước số |
Cách gọi khác của ước |
6 là ước số của 24 |
Câu chốt để nhớ bội và ước là gì: ước nằm "bên trong" một số, bội "nhân rộng" số đó ra.
4. Ước chung và ước chung lớn nhất (ƯCLN)
4.1 Ước chung của hai hay nhiều số
Ước chung là số đồng thời là ước của tất cả các số cho trước. Một số tài liệu gọi là ước số chung, ý nghĩa như nhau. Ký hiệu là ƯC.
Ví dụ tìm ƯC(12; 18):
- Ư(12) = {1; 2; 3; 4; 6; 12}
- Ư(18) = {1; 2; 3; 6; 9; 18}
- Lấy các số có mặt ở cả hai tập: ƯC(12; 18) = {1; 2; 3; 6}
Số 1 luôn có trong mọi tập ước chung, vì 1 là ước của mọi số.
4.2 Cách tìm ƯCLN
ƯCLN là 6 — Số lớn nhất trong phần giao của hai tập ước chính là ƯCLN.
Ước chung lớn nhất là số lớn nhất trong tập ước chung, ký hiệu ƯCLN, còn gọi là ước số chung lớn nhất. Từ ví dụ trên, ƯCLN(12; 18) = 6.
Có hai cách tìm ƯCLN:
- Liệt kê: viết tập ước của từng số, tìm ước chung rồi chọn số lớn nhất. Hợp với số nhỏ.
- Phân tích thừa số nguyên tố: chọn các thừa số nguyên tố chung, lấy mỗi thừa số với số mũ nhỏ nhất, rồi nhân lại. Với 12 = 2² × 3 và 18 = 2 × 3², ta có ƯCLN = 2 × 3 = 6.
Ứng dụng quen thuộc nhất là rút gọn phân số: chia cả tử và mẫu cho ƯCLN để ra phân số tối giản. Ví dụ 12/18, chia cả hai cho 6 được 2/3. Khi học tiếp ước chung lớn nhất, bội chung nhỏ nhất là gì, bạn sẽ thấy BCNN tìm theo cách tương tự nhưng lấy số mũ lớn nhất.
5. Nghĩa khác của từ 'ước' và lỗi thường gặp
5.1 'Ước' trong đời sống và pháp lý
Ngoài toán học, "ước" trong tiếng Việt mang nghĩa mong muốn: ao ước, mong ước, điều ước. Ước mơ là gì? Đó là điều mình mong đạt được trong tương lai, chẳng hạn ước mơ trở thành lập trình viên.
"Ước" còn có nghĩa hẹn, thỏa thuận: giao ước, hẹn ước. Khế ước là văn bản thỏa thuận giữa các bên, gần nghĩa với hợp đồng. Điều ước quốc tế là thỏa thuận bằng văn bản giữa các quốc gia hoặc tổ chức quốc tế, chữ "điều ước" ở đây không liên quan đến điều mong muốn.
Riêng từ tiếng Anh divisor trong chứng khoán (như Dow divisor) là số chia dùng để tính chỉ số, khác hẳn ước trong toán phổ thông.
5.2 Sai lầm thường gặp khi học về ước
- Nhầm ước với bội: ghi 24 là ước của 6. Nhớ rằng với số khác 0, ước luôn nhỏ hơn hoặc bằng số đó.
- Quên 1 và chính số đó khi liệt kê Ư(a).
- Coi số chia có dư là ước: ví dụ 25 ÷ 6 = 4 dư 1, nên 6 không phải ước của 25.
- Bỏ sót ước: hãy ghép cặp và đếm lại bằng công thức số mũ cộng 1.
Câu hỏi thường gặp
Số 1 có phải là ước của mọi số không?
Có. Mọi số tự nhiên đều chia hết cho 1, nên 1 là ước của mọi số, kể cả số 0. Riêng tập ước của 1 chỉ có một phần tử: Ư(1) = {1}. Chính vì chỉ có một ước, số 1 không phải số nguyên tố (cần đúng hai ước) và cũng không phải hợp số.
Số 0 có ước không?
Có. Số 0 chia hết cho mọi số khác 0, nên mọi số khác 0 đều là ước của 0, tức tập ước của 0 là vô hạn. Ngược lại, 0 không là ước của số nào, vì phép chia cho 0 không được định nghĩa. Đây là lý do định nghĩa ước luôn đi kèm điều kiện số chia khác 0.
Ước số và ước khác nhau thế nào?
Trong toán phổ thông, hai cách gọi cùng chỉ một khái niệm: số mà số đã cho chia hết. Ví dụ, nói "4 là ước của 20" hay "4 là ước số của 20" đều đúng như nhau. Trong tiếng Anh, cả ước và ước số đều được gọi là divisor, đôi khi còn dùng từ factor.
Số nguyên tố có bao nhiêu ước?
Nếu chỉ xét số tự nhiên, số nguyên tố có đúng hai ước dương là 1 và chính nó, ví dụ Ư(13) = {1; 13}. Khi lên lớp trên học ước trong tập số nguyên, số nguyên tố p có 4 ước là ±1 và ±p. Chẳng hạn ước nguyên của 5 gồm −5; −1; 1; 5.
Ước là số mà một số đã cho chia hết, luôn gồm 1 và chính số đó, và có thể tìm nhanh bằng cách ghép cặp đến căn bậc hai. Nắm chắc sự khác nhau giữa ước, bội, số chia cùng cách tìm ƯC và ƯCLN sẽ giúp bạn rút gọn phân số và giải bài chia hết tự tin hơn.
Học xong phần ước, bạn có thể ôn tiếp vài dạng toán quen thuộc khác như tính diện tích hay bấm phần trăm trên máy tính cầm tay.
Xem thêm các kiến thức toán học và khái niệm liên quan:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không