Trả lời nhanh: Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy và truyền qua các thế hệ, gồm ngôn ngữ, phong tục, niềm tin, tri thức, nghệ thuật và lối sống. Nhờ văn hóa, một cộng đồng có bản sắc riêng và cách ứng xử chung.
1. Khái niệm văn hóa theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp
Nhắc đến văn hóa, nhiều người nghĩ ngay đến văn nghệ hay bằng cấp. Thực ra, câu hỏi văn hóa là gì có câu trả lời rộng hơn nhiều. Văn hóa có trong lời chào, bữa cơm gia đình và cả cách bạn nhắn tin mỗi ngày.
Định nghĩa văn hóa theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp
Theo nghĩa rộng, văn hóa là mọi giá trị vật chất và tinh thần con người tạo ra trong quá trình sống. Từ cái nồi, ngôi nhà đến câu ca dao, lễ cưới đều thuộc văn hóa.
Theo nghĩa hẹp, văn hóa chỉ học vấn, hiểu biết và cách ứng xử, như trong cụm "trình độ văn hóa lớp 12" hay "ăn nói có văn hóa". Nghĩa hẹp chỉ là một phần nhỏ của nghĩa rộng, nên không thể coi văn hóa chỉ là nghệ thuật hay học vấn.
Nguồn gốc từ "văn hóa" và "culture"
Trong Hán Việt, văn hóa (文化) ghép từ 文 (văn) là cái đẹp và 化 (hóa) là biến đổi, giáo hóa. Gộp lại, văn hóa hàm ý dùng cái đẹp để giáo hóa con người.
Từ culture bắt nguồn từ tiếng Latin cultus, nghĩa gốc là gieo trồng, canh tác. Về sau, nghĩa này mở rộng thành "vun trồng tâm hồn". Cả Đông và Tây đều gắn văn hóa với ý chăm bồi con người qua thời gian dài.
Một số định nghĩa tiêu biểu (Tylor, UNESCO)
Nghĩa hẹp của văn hóa chỉ là một phần nằm trong nghĩa rộng.
Văn hóa có rất nhiều cách hiểu. Hai nhà nhân học Kroeber và Kluckhohn từng thống kê 164 định nghĩa khác nhau, nên khó có một định nghĩa duy nhất.
Năm 1871, trong sách Primitive Culture, nhà nhân học Edward B. Tylor xem văn hóa là tổng thể phức hợp gồm tri thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và mọi thói quen con người có được với tư cách thành viên xã hội.
Năm 2002, Tuyên bố toàn cầu về Đa dạng văn hóa của UNESCO coi văn hóa là tổng thể đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội, bao gồm cả lối sống, hệ giá trị, truyền thống và đức tin. Một số nhà nghiên cứu còn xem văn hóa là hệ thống biểu trưng và ý nghĩa: cùng màu trắng, nơi này gắn với tang lễ, nơi khác gắn với váy cưới.
2. Văn hóa vật chất và phi vật chất là hai thành phần chính
Các nhà nghiên cứu thường chia văn hóa thành phần hữu hình và vô hình. Hai phần này luôn đan xen, nâng đỡ nhau.
Văn hóa vật chất
Văn hóa vật chất là những gì nhìn thấy, chạm vào được do con người làm ra: công cụ, nhà cửa, trang phục, món ăn, kiến trúc. Áo dài, nhà sàn, bánh chưng là ví dụ quen thuộc; chiếc điện thoại, laptop hay máy tính để bàn cũng là sản phẩm văn hóa vật chất thời nay. Phần lớn di sản văn hóa hữu hình như đền chùa, cố đô cũng thuộc nhóm này.
Văn hóa phi vật chất
Văn hóa phi vật chất, hay văn hóa tinh thần, gồm tư tưởng, giá trị, phong tục, đạo đức, tín ngưỡng và tri thức. Tục thờ cúng tổ tiên, lời ru hay quan họ không nằm ở đồ vật mà sống trong ký ức, hành vi cộng đồng. Một ngôi đình là vật chất, còn nghi lễ trong đó là tinh thần.
Ngôn ngữ, niềm tin, giá trị và chuẩn mực
Văn hóa vật chất và phi vật chất luôn đan xen trong cùng một hiện tượng.
- Ngôn ngữ: phương tiện lưu giữ và truyền văn hóa. Quan hệ ngôn ngữ và văn hóa thể hiện rõ qua cách xưng hô "anh, chị, cô, chú" của người Việt.
- Niềm tin, tôn giáo: nền tảng cho lễ hội, luật lệ, đạo đức.
- Giá trị: điều cộng đồng trân trọng, như hiếu thảo, cần cù; đó cũng là cách hiểu ngắn gọn giá trị văn hóa là gì.
- Chuẩn mực: quy tắc ứng xử được mong đợi, như chào người lớn, không nói to nơi công cộng.
3. Đặc trưng của văn hóa và chức năng trong đời sống
Hiểu đặc trưng của văn hóa giúp ta thấy vì sao văn hóa vừa bền vững vừa luôn thay đổi.
Văn hóa được học và truyền qua các thế hệ
Văn hóa hình thành qua học hỏi, không truyền qua gen.
Văn hóa không di truyền qua gen. Một em bé gốc Việt lớn lên ở Nhật sẽ nói tiếng Nhật và quen phong tục Nhật, vì văn hóa được học từ gia đình, nhà trường và xã hội.
Qua quá trình lâu dài, văn hóa thay thế dần bản năng trong dẫn dắt hành vi. Ngay cả việc ăn, ngủ cũng bị văn hóa định hình: ăn bằng đũa hay dĩa, có ngủ trưa hay không. Điểm mạnh là thích ứng văn hóa nhanh hơn di truyền: thay vì chờ cơ thể tiến hóa để chịu lạnh, con người may áo ấm và dựng nhà.
Văn hóa định hình hành vi và bản sắc cộng đồng
Vai trò của văn hóa thể hiện ở ba chức năng: tạo bản sắc, gắn kết và điều chỉnh ứng xử. Bản sắc văn hóa là những nét riêng giúp nhận ra một cộng đồng, như cách người Việt đón Tết. Văn hóa dân tộc là tổng thể giá trị riêng cho mỗi người cảm giác thuộc về, còn văn hóa ứng xử là cách cư xử được chấp nhận giữa người với người.
Văn hóa cũng luôn biến đổi: chúc Tết qua video call là ví dụ cho thấy truyền thống vẫn thích nghi với công nghệ.
4. Phân biệt văn hóa và văn minh, truyền thống
Văn hóa và văn minh
Văn hóa thiên về bản sắc và giá trị, văn minh thiên về trình độ phát triển.
Khi phân biệt văn hóa và văn minh, có thể hiểu đơn giản: văn minh thiên về trình độ vật chất, kỹ thuật, tổ chức xã hội; văn hóa thiên về giá trị tinh thần, bản sắc. Theo TGP Sài Gòn, không phải truyền thống học thuật nào cũng tách bạch hai khái niệm; có nơi dùng gần nghĩa, có nơi phân biệt rõ.
|
Tiêu chí
|
Văn hóa
|
Văn minh
|
|
Thiên về
|
Giá trị tinh thần, bản sắc
|
Vật chất, kỹ thuật
|
|
Tính chất
|
Dấu ấn riêng từng cộng đồng
|
Dễ lan tỏa, phổ quát
|
4.2 Văn hóa, truyền thống và "có văn hóa"
Văn hóa truyền thống là phần văn hóa được kế thừa qua nhiều thế hệ, nên truyền thống văn hóa chỉ là một bộ phận của văn hóa. Trình độ văn hóa chỉ mức học vấn, còn "có văn hóa" nói về ứng xử lịch sự. Một người ít học vẫn thuộc về một nền văn hóa đầy đủ.
5. Văn hóa trong đời sống hiện đại
Ví dụ văn hóa trong đời sống hằng ngày
Lời chào "cháu chào bác", bát phở sáng, lễ hội chùa Hương hay áo dài ngày khai giảng đều là biểu hiện văn hóa. Chúng là văn hóa vì do con người tạo ra, được cả cộng đồng chia sẻ và học từ thế hệ trước. Mỗi thói quen còn mang ý nghĩa riêng, như lời chào thể hiện sự kính trên nhường dưới.
Văn hóa doanh nghiệp, văn hóa số và quyền lực mềm
Văn hóa doanh nghiệp là hệ giá trị, hành vi chung của tổ chức, không chỉ là lương thưởng hay lãnh đạo. Văn hóa số là cách con người ứng xử trong môi trường mạng, như bình luận lịch sự, kiểm chứng trước khi chia sẻ thông tin.
Quyền lực mềm là khả năng thu hút người khác bằng sức hấp dẫn văn hóa thay vì ép buộc. Anime hay K-pop là ví dụ văn hóa đại chúng làm nhiều người yêu Nhật, Hàn. Công nghiệp văn hóa biến sáng tạo thành giá trị kinh tế; Quyết định 1755/QĐ-TTg (2016) xác định 12 lĩnh vực công nghiệp văn hóa.
6. Câu hỏi thường gặp
Người không đi học có văn hóa không?
Có. Người không đi học vẫn nói tiếng mẹ đẻ, biết phong tục cưới hỏi, lễ Tết và chuẩn mực ứng xử của cộng đồng. Đó đều là văn hóa theo nghĩa rộng. Thiếu học vấn chỉ ảnh hưởng đến "trình độ văn hóa" theo nghĩa hẹp, không làm một người đứng ngoài nền văn hóa nào.
Văn hóa tiếng Anh là gì?
Văn hóa tiếng Anh là culture, phát âm /ˈkʌltʃə/. Từ này còn có nghĩa nuôi cấy vi sinh trong sinh học và trồng trọt. Tính từ liên quan là cultural (thuộc về văn hóa), ví dụ cultural heritage là di sản văn hóa. Còn văn minh là civilization, không nên dùng lẫn với culture.
Văn hóa khác văn minh thế nào?
Văn hóa trả lời câu hỏi "cộng đồng sống và trân trọng điều gì", còn văn minh cho biết "cộng đồng phát triển đến đâu". Ví dụ, tàu điện ngầm thể hiện trình độ văn minh, nhưng thói quen xếp hàng, nhường ghế trên tàu lại là văn hóa. Một xã hội có thể văn minh cao nhưng bản sắc văn hóa vẫn rất riêng.
Văn hóa vật chất và phi vật chất khác nhau ra sao?
Văn hóa vật chất là thứ hữu hình như nhà cửa, trang phục, món ăn. Phi vật chất là ngôn ngữ, niềm tin, giá trị. Ví dụ, chiếc bánh chưng là vật chất, còn tích Lang Liêu và ý nghĩa biết ơn trời đất gửi gắm trong bánh là phi vật chất. Hai phần thường đi cùng nhau trong một hiện tượng.
Một người có thể thuộc nhiều nền văn hóa không?
Có. Nhiều người Việt ở Mỹ vẫn nói tiếng Việt, ăn Tết, thờ cúng tổ tiên ở nhà, nhưng ra ngoài lại làm việc và giao tiếp theo chuẩn mực Mỹ. Con cái họ thường lớn lên song ngữ, chuyển đổi linh hoạt giữa hai hệ giá trị. Người sống ở môi trường đa văn hóa cũng có trải nghiệm tương tự.
Văn hóa là tổng thể giá trị vật chất và tinh thần mà ai cũng mang theo, được học, truyền lại và không ngừng thay đổi. Phân biệt rõ văn hóa với văn minh, truyền thống hay học vấn giúp bạn nhìn bản thân và người khác cởi mở hơn. Nếu tò mò về các ngày lễ, phong tục gần gũi, bạn có thể đọc tiếp những bài dưới đây.
Xem thêm các kiến thức đời sống, văn hoá liên quan:
Nguồn tham khảo