Trả lời nhanh: Veto là gì? Veto là quyền phủ quyết: quyền chính thức của một người hoặc cơ quan để từ chối, ngăn chặn một dự luật, quyết định hay đề xuất có hiệu lực. Từ này gốc Latin vetō nghĩa là "tôi cấm". Veto có thể là danh từ (quyền, hành động phủ quyết) hoặc động từ (phủ quyết, bác bỏ).
❓ Ai có quyền veto và quyền này hoạt động ra sao trong chính trị?
❓ Quyền veto của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc là gì?
❓ Pocket veto và line-item veto khác gì veto thông thường?
1. Veto là gì?
Nếu hay đọc tin quốc tế, bạn hẳn từng gặp những câu như "Nga veto nghị quyết" hay "Tổng thống veto dự luật". Phần này giúp bạn hiểu veto nghĩa là gì và dùng đúng từ này.
Định nghĩa veto
Veto là quyền phủ quyết: quyền chính thức để từ chối hoặc ngăn chặn một quyết định, dự luật hay đề xuất có hiệu lực. Đây cũng là câu trả lời cho phủ quyết là gì: dùng thẩm quyền được trao để chặn một việc, dù nhiều người khác đã đồng ý.
Điểm mấu chốt là phải có thẩm quyền chính thức. Người bình thường nói "không" thì chỉ là ý kiến. Người có right of veto nói "không" thì quyết định bị chặn lại theo quy tắc của tổ chức đó.
Tuy vậy, veto không phải lúc nào cũng là dấu chấm hết. Ở một số hệ thống, như Quốc hội Mỹ, phủ quyết có thể bị vượt qua nếu đủ số phiếu cần thiết. Ở nơi khác, như Hội đồng Bảo an, phủ quyết gần như chặn đứng đề xuất đó. Mức độ "cuối cùng" của veto phụ thuộc vào quy định của từng nơi.

Veto là quyền phủ quyết
Nguồn gốc và cách phát âm
Veto xuất phát từ tiếng Latin vetō, nghĩa là "tôi cấm". Từ này xuất hiện trong tiếng Anh vào đầu thế kỷ 17.
Phiên âm Anh-Mỹ là /ˈviːtoʊ/, đọc gần như "vi-tô", nhấn âm đầu. Số nhiều viết là vetoes.
Veto là danh từ hay động từ?
Khi tìm veto là gì trong tiếng Anh, bạn sẽ thấy từ này đảm nhiệm cả hai vai:
- Động từ: veto, vetoed, vetoing. Ví dụ: The president vetoed the bill (Tổng thống đã phủ quyết dự luật).
- Danh từ: chỉ quyền hoặc hành động phủ quyết, có thể đếm được hoặc không đếm được. Ví dụ: The council has the power of veto (Hội đồng có quyền phủ quyết), hay The president issued three vetoes (Tổng thống đã đưa ra ba lần phủ quyết).
Trong đời thường, "My parents vetoed the trip" nghĩa là bố mẹ không cho đi chuyến đó. Cách dùng này mang tính nói vui, mượn nghĩa từ chính trị.
2. Veto trong chính trị hoạt động như thế nào?
Veto trong chính trị là cơ chế cân bằng quyền lực: một bên có thể chặn quyết định của bên khác để tránh quyền lực tập trung quá mức.
Quyền phủ quyết của Tổng thống Mỹ
Quyền phủ quyết của tổng thống Mỹ bắt nguồn từ Điều I, Mục 7 Hiến pháp Hoa Kỳ. Khi Quốc hội thông qua một dự luật, dự luật được chuyển tới Tổng thống. Nếu đồng ý, Tổng thống ký và dự luật thành luật. Nếu không, Tổng thống có thể dùng presidential veto để trả dự luật lại Quốc hội.
Cơ chế này thể hiện rõ nhất khi Nhà Trắng và Quốc hội thuộc hai đảng khác nhau. Lúc đó veto giống cái phanh: giúp chặn dự luật mình không đồng tình, nhưng cũng dễ khiến hai bên rơi vào thế bế tắc. Muốn tiến lên, họ buộc phải thương lượng và điều chỉnh nội dung dự luật.
Những thuật ngữ về quyền lực và cơ chế ra quyết định như thế này còn xuất hiện ở nhiều lĩnh vực khác, nên bạn có thể tra thêm các thuật ngữ liên quan ngay bên dưới.
Quốc hội có thể bác bỏ veto không?
Có. Veto của Tổng thống không phải quyết định cuối cùng tuyệt đối. Để override a veto (vượt qua phủ quyết), Quốc hội Mỹ cần đa số hai phần ba ở cả Hạ viện và Thượng viện.
Ngưỡng này khá cao, nên veto thường đứng vững. Dù vậy, đây là cách để Quốc hội giữ lại tiếng nói cuối cùng khi có sự đồng thuận đủ rộng giữa hai đảng.
Quyền veto tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc
Đây là nơi veto được nhắc nhiều nhất trên báo chí quốc tế. UN Security Council veto thuộc về năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an. Các thành viên khác của Liên Hợp Quốc không có quyền này.
Quyền veto áp dụng với các quyết định về vấn đề thực chất, không phải mọi nghị quyết hay vấn đề thủ tục. Với những quyết định thực chất, nếu một thành viên thường trực bỏ phiếu chống thì nghị quyết không được thông qua, dù những nước còn lại ủng hộ.
Còn nếu một thành viên thường trực bỏ phiếu trắng (abstain), nghị quyết vẫn có thể được thông qua khi đủ số phiếu thuận. Vì vậy, bỏ phiếu trắng không được tính là veto. Nhiều người hiểu lầm rằng mọi thành viên LHQ đều có veto, trong khi thực tế không phải vậy.
3. Các dạng veto thường gặp
Veto không chỉ có một kiểu. Tùy hệ thống pháp luật, quyền này được thiết kế khác nhau.
Presidential veto và pocket veto
Với presidential veto, Tổng thống bác dự luật và có thể gửi kèm thông điệp nêu lý do. Dự luật quay lại Quốc hội để xem xét lại hoặc vượt qua phủ quyết.
Tổng thống Mỹ có 10 ngày (không tính Chủ nhật) để xử lý dự luật. Nếu không ký cũng không trả lại, và Quốc hội vẫn đang họp, dự luật tự thành luật. Đây không phải veto.
Pocket veto xảy ra ở tình huống khác. Khi Quốc hội kết thúc kỳ họp trong thời hạn đó, dự luật không thể được trả lại cho Quốc hội. Nếu Tổng thống không ký, dự luật coi như bị phủ quyết gián tiếp và không có hiệu lực. Điểm khác biệt nằm ở việc Quốc hội còn họp hay không.

Presidential veto và pocket veto
Line-item veto và veto của thống đốc
Line-item veto cho phép bác từng khoản trong dự luật thay vì bác cả bản. Quyền này hay gặp ở các dự luật ngân sách, khi người có quyền muốn cắt một khoản chi nhưng vẫn giữ phần còn lại.
Quyền này khác nhau theo từng bang. Một số thống đốc có line-item veto đối với dự luật chi tiêu, một số khác thì không hoặc bị giới hạn. Tổng thống liên bang Mỹ thì không có quyền line-item veto thông thường, nên chỉ có thể ký hoặc bác cả dự luật.
Như vậy veto không phải đặc quyền riêng của Tổng thống. Ngoài ra còn có absolute veto (phủ quyết tuyệt đối), tức quyết định phủ quyết không thể bị bác bỏ.

Line-item veto và veto của thống đốc
4. Veto trong đời sống, kinh doanh và những điều dễ nhầm
Veto trong kinh doanh và đời thường
Trong doanh nghiệp, cổ đông có thể được trao quyền veto đối với quyết định của hội đồng quản trị, ví dụ các thay đổi lớn về cấu trúc công ty. Quyền này thường được ghi rõ trong thỏa thuận cổ đông.
Trong đời thường, bố mẹ hay nhóm bạn bác bỏ kế hoạch chung cũng có thể gọi vui là "veto". Đó là cách dùng mở rộng, không mang giá trị pháp lý.
Phân biệt veto với ban, reject và các từ gần nghĩa
Veto vs reject: veto cần thẩm quyền chính thức, còn reject (từ chối) hay ban (cấm) rộng hơn, ai cũng có thể dùng. Ban là lệnh cấm nói chung, còn veto là hành động dùng quyền để chặn một đề xuất cụ thể.
Ví dụ veto nổi tiếng trong lịch sử
Năm 1963, Tổng thống Pháp De Gaulle dùng quyền veto ngăn Anh gia nhập Thị trường chung châu Âu, khi Anh đang xin gia nhập khối này. Ví dụ này cho thấy veto cũng tồn tại trong quan hệ giữa các quốc gia, không chỉ trong nội bộ một nước.
Ngoài ra, Veto còn là tên một đặc vụ trong game Valorant, đừng nhầm với nghĩa chính trị.
5. Câu hỏi thường gặp
Veto khác gì với ban?
Ban là lệnh cấm nói chung, ai có thẩm quyền cũng có thể ban hành, ví dụ nhà trường cấm mang điện thoại vào phòng thi. Veto là việc dùng quyền chính thức để chặn một đề xuất cụ thể đang chờ quyết định, như dự luật chưa có hiệu lực.
Bao nhiêu phiếu để bác bỏ veto của Tổng thống Mỹ?
Cần đa số hai phần ba ở cả Hạ viện và Thượng viện. Ngưỡng này được tính riêng ở từng viện, nên chỉ một viện đạt chưa đủ. Nếu một viện không đủ phiếu, veto vẫn giữ nguyên và dự luật không thành luật.
Pocket veto là gì?
Đó là phủ quyết gián tiếp bằng cách không ký dự luật, trong chính trị Mỹ. Nó chỉ xảy ra khi Quốc hội kết thúc kỳ họp trước hết thời hạn 10 ngày (không tính Chủ nhật), khiến dự luật không thể được trả lại. Nếu Quốc hội vẫn họp, dự luật không ký sẽ tự thành luật.
Từ trái nghĩa của veto là gì?
Từ trái nghĩa (antonym) của veto gồm approve (chấp thuận), endorse (ủng hộ công khai), ratify (phê chuẩn chính thức) và sanction. Lưu ý sanction có hai nghĩa trái ngược nhau: trong ngữ cảnh này nó là "cho phép chính thức", còn khi nói về quan hệ quốc tế, sanction thường là "lệnh trừng phạt".
Nếu bạn thích tra cứu thêm các khái niệm tiếng Anh thường gặp khi đọc tin và tài liệu, những định nghĩa dưới đây có thể hữu ích.
Xem thêm các định nghĩa thuật ngữ khác:
Veto là quyền phủ quyết để chặn một quyết định, từ Hội đồng Bảo an đến phòng họp công ty hay bữa cơm gia đình. Khi đọc tin, hãy xem ai nắm quyền veto và có cách nào vượt qua nó không, bạn sẽ hiểu rõ vì sao một quyết định bị chặn hoặc vẫn đi tiếp.
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không