Trả lời nhanh: Bài văn phân tích đặc điểm nhân vật làm rõ tính cách, phẩm chất và số phận của một nhân vật qua lai lịch, ngoại hình, lời nói, hành động, nội tâm. Mỗi nhận định cần có dẫn chứng từ tác phẩm, theo bố cục mở bài, thân bài, kết bài, không chỉ kể lại truyện.
1. Nhân vật văn học và kiểu bài phân tích đặc điểm nhân vật
Muốn viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật trong một tác phẩm văn học cho thật chắc tay, em cần hiểu nhân vật là gì và vì sao thầy cô hay chọn kiểu bài này. Đây là dạng đề quen thuộc từ lớp 7 đến lớp 9. Nó cũng là nền móng cho những bài phân tích tác phẩm văn học dài hơn sau này. Phần dưới đây giúp em nắm khái niệm, vị trí của kiểu bài và những nhân vật thường xuất hiện trong đề.
1.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học là gì
Nhân vật trong tác phẩm văn học là con người, con vật hoặc sự vật được nhà văn tạo ra để kể chuyện và gửi gắm suy nghĩ. Có thể hình dung nhân vật như "trái tim" của câu chuyện. Mọi sự việc, xung đột và cảm xúc đều xoay quanh nhân vật mà diễn ra. Qua số phận của từng người, tác giả kín đáo nói với người đọc điều mình trăn trở về cuộc đời.
Nhà văn không dựng nhân vật bằng một câu giới thiệu khô khan. Họ khắc họa dần qua dáng vẻ bên ngoài, việc làm, lời ăn tiếng nói và những biến chuyển trong lòng. Nhờ vậy, nhân vật hiện lên có da có thịt, gần gũi như một người em từng gặp ngoài đời. Khi phân tích nhân vật trong truyện, em chính là người lần theo những dấu vết ấy để hiểu nhân vật sâu hơn.
Để chọn nhân vật cho dễ viết, em nên biết vài cách phân loại cơ bản:
- Nhân vật chính diện: mang phẩm chất tốt đẹp, được tác giả ngợi ca, như lão Hạc, chị Dậu, cô Tấm.
- Nhân vật phản diện: đại diện cho cái xấu, cái ác, như mẹ con Cám hay tên hồn ma tướng giặc trong truyện về Ngô Tử Văn.
- Nhân vật động: có sự thay đổi rõ rệt về suy nghĩ hoặc tính cách qua câu chuyện. Dế Mèn từ kiêu căng trở nên biết hối lỗi là ví dụ tiêu biểu.
- Nhân vật tĩnh: gần như giữ nguyên tính cách từ đầu đến cuối. Mụ dì ghẻ trong truyện cổ tích độc ác thế nào lúc mở đầu thì vẫn độc ác như thế khi kết thúc.
Lời khuyên nhỏ: nếu được tự chọn, em nên ưu tiên nhân vật động. Những thay đổi bên trong nhân vật cho em nhiều chất liệu để phân tích hình tượng nhân vật có chiều sâu, tránh bài viết đơn điệu.
1.2 Kiểu bài này nằm ở đâu trong chương trình Ngữ văn 7
Trong sách Ngữ văn 7 bộ Kết nối tri thức, kiểu bài viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật lớp 7 được học như một nội dung viết riêng. Yêu cầu chung là chọn một nhân vật, thường là nhân vật chính, rồi làm sáng tỏ một hoặc vài đặc điểm nổi bật. Đặc điểm ấy có thể là tính cách, phẩm chất hoặc số phận của nhân vật. Các phương diện để tìm hiểu được sách nêu khá rõ, gồm lai lịch, ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm và hành động.
Vậy vì sao thầy cô coi trọng dạng bài này? Có ít nhất bốn lý do mà em nên biết:
- Rèn cảm thụ văn học: Muốn phân tích, em buộc phải đọc kỹ, hiểu kỹ tác phẩm. Dần dần, em sẽ nhạy hơn với từng chi tiết nhỏ mà nhà văn cài vào.
- Rèn tư duy logic: Em phải biết chọn dẫn chứng, xếp ý theo trình tự và lập luận mạch lạc. Kỹ năng này hữu ích cả khi học môn khác lẫn khi trình bày ý kiến trong cuộc sống.
- Bồi dưỡng nhân cách: Lòng dũng cảm, sự trung thực, tình yêu thương được thể hiện qua nhân vật sẽ thấm dần vào em. Mỗi nhân vật là một bài học sống không cần thuyết giảng.
- Nâng khả năng diễn đạt: Viết thường xuyên giúp em dùng từ linh hoạt, câu văn giàu cảm xúc hơn. Đây là nền tảng để học tốt môn Văn và tự tin giao tiếp về sau.
Về bố cục, bài viết luôn đi theo ba phần quen thuộc. Mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật và nêu nhận định khái quát về đặc điểm nổi bật. Thân bài khái quát hoàn cảnh sống, vị trí của nhân vật, rồi phân tích tính cách, phẩm chất, hành động, lời nói, diễn biến tâm lý kèm dẫn chứng. Sau đó, em nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật như cách miêu tả trực tiếp hay gián tiếp, tình huống truyện, ngôn ngữ và chi tiết đặc sắc. Phần đánh giá nêu ý nghĩa nhân vật và thông điệp tác giả gửi gắm. Kết bài khẳng định lại đặc điểm nổi bật và nêu cảm nhận hoặc bài học rút ra. Dàn ý chi tiết từng phần sẽ được trình bày kỹ ở mục dàn ý và bài mẫu bên dưới.
Nếu đề yêu cầu viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật ngắn gọn, em vẫn giữ đủ ba phần này. Em chỉ cần rút gọn số luận điểm, thường còn hai đặc điểm chính, mỗi đặc điểm một đoạn.
1.3 Các tác phẩm thường được chọn làm đề
Đề bài thường xoay quanh những nhân vật quen mặt trong sách giáo khoa và các tác phẩm kinh điển. Em có thể chia theo nhóm để ôn cho gọn:
- Truyện hiện thực trước Cách mạng: lão Hạc trong Lão Hạc của Nam Cao, chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Chí Phèo trong Chí Phèo của Nam Cao.
- Truyện về người miền núi và nông thôn: Mị, A Phủ trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, Tràng trong Vợ nhặt của Kim Lân.
- Truyện thời kháng chiến và xây dựng đất nước: ông Hai trong Làng của Kim Lân, bé Thu trong Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng, anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long, người lái đò trong tùy bút về sông Đà của Nguyễn Tuân.
- Truyện thiếu nhi và truyện đồng thoại: Dế Mèn trong Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, Mon trong Bầy chim chìa vôi của Nguyễn Quang Thiều.
- Truyện dân gian và truyện nước ngoài: cô Tấm, em bé thông minh, cô bé bán diêm của An-đéc-xen, thầy Đuy-sen trong Người thầy đầu tiên của Ai-ma-tốp, chú chiên con trong truyện ngụ ngôn của La Phông-ten.
- Truyện trung đại: Ngô Tử Văn trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ.
Mỗi nhân vật trên đều có một đặc điểm của nhân vật rất nổi bật, dễ tìm dẫn chứng. Lão Hạc gắn với lòng tự trọng, chị Dậu gắn với sức phản kháng, ông Hai gắn với tình yêu làng gắn liền tình yêu nước. Khi ôn, em nên ghi sẵn cho mỗi nhân vật một nhận định về nhân vật kèm hai, ba chi tiết then chốt. Cách này giúp em vào phòng thi không bị lúng túng, dù đề hỏi nhân vật nào.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng đặc điểm nhân vật trong truyện ngắn thường được bộc lộ qua một tình huống đặc biệt. Ông Hai nghe tin làng theo giặc, Mị đứng trước cảnh A Phủ bị trói là những ví dụ như vậy. Nhận ra tình huống ấy, em đã nắm được chiếc chìa khóa để mở cửa tâm hồn nhân vật.
2. Bình giảng nhanh các nhân vật tiêu biểu qua chi tiết dẫn chứng
Lý thuyết chỉ thật sự "ngấm" khi em thấy nó vận hành trên những trang văn cụ thể. Ở phần này, mỗi nhân vật sẽ được bình giảng theo đúng khung đã học: nêu phẩm chất cốt lõi, đưa chi tiết then chốt, phân tích tác dụng, rồi rút ra thông điệp tác giả gửi gắm. Em hãy đọc như đang xem một bạn học giỏi làm bài mẫu, để học cách nghĩ hơn là học thuộc câu chữ.
Một lưu ý nhỏ trước khi đọc: những câu đặt trong ngoặc kép là lời văn trích từ tác phẩm. Chỗ nào chỉ thuật lại ý, bài sẽ diễn đạt bằng lời của người phân tích và không dùng ngoặc kép. Đây cũng là thói quen em nên giữ khi tự viết, vì trích sai một chữ cũng có thể bị trừ điểm.
2.1 Lão Hạc, chị Dậu: lòng tự trọng và sức phản kháng
Bài mẫu: Phân tích nhân vật lão Hạc
Nam Cao là cây bút hiện thực tiêu biểu, dành nhiều trang viết cho thân phận người nông dân nghèo trước Cách mạng. Trong truyện ngắn "Lão Hạc", ông đã khắc họa một ông lão sống trong cảnh túng quẫn nhưng giữ trọn lòng tự trọng và tình thương con sâu nặng. Đặc điểm nổi bật nhất của nhân vật chính là sự giằng co giữa cái nghèo đói và nhân cách trong sạch.
Hoàn cảnh của lão Hạc gợi lên nhiều xót thương. Vợ mất sớm, đứa con trai duy nhất vì không đủ tiền cưới vợ nên phẫn chí bỏ đi làm phu đồn điền cao su. Lão ở lại một mình, bạn bầu duy nhất là con chó Vàng mà con trai để lại. Chi tiết này giúp người đọc hiểu vì sao con chó với lão không chỉ là con vật nuôi, mà là kỷ vật, là hình bóng của đứa con xa nhà.
Tình thương con là phẩm chất sáng rõ nhất ở lão. Lão chắt chiu từng đồng, quyết giữ mảnh vườn cho con dù bản thân đói rách. Khi buộc phải bán cậu Vàng, lão đau đớn như vừa phạm tội. Nam Cao tả rất kỹ khoảnh khắc lão kể chuyện với ông giáo: "mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra". Hình ảnh khuôn mặt già nua "ép" nước mắt cho thấy lão đã cạn kiệt, nỗi đau dồn nén đến mức phải trào ra.
Lòng tự trọng của lão còn thể hiện qua cách lão từ chối mọi sự giúp đỡ. Lão gửi ông giáo tiền lo ma chay để khỏi phiền lụy hàng xóm, rồi chọn cái chết bằng bả chó. Cái chết vật vã, đau đớn ấy vừa là bi kịch vừa là lời khẳng định: lão thà chết chứ không tiêu vào tiền của con, không làm điều trái lương tâm. Đây chính là bước ngoặt khiến ông giáo, và cả người đọc, phải nghĩ lại về con người lão.
Về nghệ thuật, Nam Cao dùng ngôi kể thứ nhất qua nhân vật ông giáo, kết hợp miêu tả ngoại hình, hành động và lời độc thoại. Cách kể ấy tạo khoảng cách vừa đủ để người đọc tự phát hiện vẻ đẹp ẩn sau vẻ ngoài lam lũ. Qua lão Hạc, nhà văn bày tỏ niềm cảm thông sâu sắc với người nông dân và trân trọng phẩm giá của họ.
Vì sao bài mẫu này đạt? Mỗi đoạn mở bằng một nhận định về phẩm chất, sau đó mới dẫn chi tiết. Câu trích về khuôn mặt "co rúm" được phân tích chữ "ép" chứ không bị bỏ lửng. Bài cũng chỉ ra bước ngoặt và nêu nghệ thuật kể chuyện, nên vượt khỏi mức kể lại truyện.
Bài mẫu: Phân tích nhân vật chị Dậu
Tiểu thuyết "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố đã dựng nên hình tượng chị Dậu, người phụ nữ nông dân trước Cách mạng tháng Tám. Ở chị hội tụ hai nét đẹp tưởng như đối lập: sự dịu dàng, giàu tình thương và sức phản kháng mạnh mẽ khi bị dồn đến đường cùng.
Gia đình chị Dậu bị sưu thuế đè nặng đến kiệt quệ. Anh Dậu bị bắt trói vì thiếu tiền nộp sưu, ốm yếu, bị hành hạ. Để cứu chồng, chị phải bán đàn chó và bán cả đứa con gái đầu lòng. Những hy sinh đau đớn ấy cho thấy chị thương chồng con đến quên mình, và cũng phơi bày sự tàn nhẫn của chế độ sưu thuế.
Tình thương ấy còn hiện lên ở những việc rất nhỏ. Chị nấu nồi cháo, quạt cho nguội rồi dỗ chồng ăn. Cử chỉ chăm chút giữa cảnh đói nghèo làm nổi bật tấm lòng người vợ hiền thảo. Chính sự dịu dàng này khiến hành động phản kháng phía sau càng có sức nặng.
Khi cai lệ xông vào định trói anh Dậu, chị vẫn nhẫn nhịn, van xin, xưng "cháu" gọi "ông". Nhưng khi hắn đánh chị và nhảy vào chồng chị, chị cự lại: "Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!". Rồi chị nghiến hai hàm răng: "Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!". Sự thay đổi cách xưng hô từ "cháu – ông" sang "tôi – ông" rồi "bà – mày" là dấu hiệu rõ nhất của bước ngoặt tâm lý. Chị từ chịu đựng chuyển sang đứng ngang hàng, rồi đứng trên kẻ ác.
Ngô Tất Tố xây dựng nhân vật chủ yếu qua lời nói và hành động trong một tình huống gay cấn. Cách đặt nhân vật vào thế đường cùng giúp tính cách bộc lộ tự nhiên. Qua chị Dậu, tác giả tố cáo xã hội bất công và tin vào sức sống tiềm tàng của người nông dân.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài không tóm tắt cả cuốn tiểu thuyết mà chọn đúng một chi tiết then chốt là cách xưng hô. Đây là ví dụ hay cho thấy một dẫn chứng nhỏ, nếu phân tích kỹ, có giá trị hơn cả trang kể chuyện.
So sánh nhanh lão Hạc và chị Dậu. Cả hai cùng là người nông dân nghèo, cùng bị cái đói dồn ép. Lão Hạc phản ứng bằng cách hướng vào bên trong, chọn cái chết để giữ nhân cách. Chị Dậu phản ứng hướng ra bên ngoài, vùng lên chống lại kẻ áp bức. Khi đặt hai nhân vật cạnh nhau, em sẽ thấy cùng một hoàn cảnh nhưng mỗi tác giả khai thác một mặt khác của phẩm giá con người.
2.2 Ngô Tử Văn, anh thanh niên: chính trực và cống hiến thầm lặng
Bài mẫu: Phân tích nhân vật Ngô Tử Văn
Nguyễn Dữ là tác giả nổi tiếng của văn học trung đại với tập "Truyền kỳ mạn lục". Trong "Chuyện chức phán sự đền Tản Viên", ông xây dựng hình tượng Ngô Tử Văn, một kẻ sĩ cương trực, gan dạ, dám đứng về phía lẽ phải. Phẩm chất cốt lõi của nhân vật là tinh thần chống cái ác đến cùng.
Ngay ở đoạn mở truyện, Tử Văn đã được giới thiệu là người khảng khái, tính nóng, hễ thấy điều gian tà là không thể làm ngơ. Lời giới thiệu ngắn gọn ấy giống như một "lời hứa" của người kể với người đọc. Những hành động phía sau sẽ lần lượt chứng minh cho lời giới thiệu ban đầu.
Hành động đầu tiên và táo bạo nhất là đốt ngôi đền. Đó là nơi hồn ma tên tướng giặc họ Thôi chiếm cứ, tác oai tác quái với dân lành. Trong khi mọi người kiêng sợ, Tử Văn tắm gội sạch sẽ, khấn trời rồi châm lửa. Chi tiết tắm gội trước khi đốt đền cho thấy đây không phải cơn nóng giận bộc phát. Đó là một quyết định có ý thức, đàng hoàng, xuất phát từ niềm tin vào chính nghĩa.
Bản lĩnh của chàng còn được thử thách khi hồn ma đến đe dọa và khi chàng bị bắt xuống âm phủ. Trước Diêm Vương, Tử Văn không run sợ, kiên quyết tranh luận và xin được đối chất để vạch rõ sự thật. Cuộc đối đầu ở cõi âm là đỉnh điểm của truyện. Nó cho thấy chàng dám đấu tranh đến cùng, kể cả khi đứng trước thế lực tưởng như không thể chống lại.
Kết thúc truyện, cái ác bị trừng trị, Tử Văn được minh oan và nhận chức phán sự đền Tản Viên. Yếu tố kỳ ảo như hồn ma, âm phủ không làm truyện xa rời đời sống. Trái lại, chúng giúp tác giả gửi gắm niềm tin rằng người ngay thẳng sẽ được đền đáp. Ngô Tử Văn vì thế trở thành hình tượng đẹp về lòng dũng cảm của người trí thức nước Việt.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài biết khai thác chi tiết nhỏ (tắm gội, khấn trời) để chứng minh hành động có chủ đích. Bài cũng nêu được tác dụng của yếu tố kỳ ảo, tức đã chạm tới nghệ thuật xây dựng nhân vật chứ không dừng ở nội dung.
Bài mẫu: Phân tích nhân vật anh thanh niên
Nguyễn Thành Long có lối viết nhẹ nhàng, giàu chất trữ tình. Truyện ngắn "Lặng lẽ Sa Pa" của ông nổi bật với nhân vật anh thanh niên, người lao động thầm lặng giữa núi cao. Vẻ đẹp của anh nằm ở tinh thần trách nhiệm, lối sống lạc quan và suy nghĩ sâu sắc về ý nghĩa công việc.
Anh làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu trên đỉnh Yên Sơn, cao hơn hai nghìn mét. Hằng ngày anh đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, ghi số liệu và báo về trung tâm. Có những lần ốp lúc nửa đêm, gió tuyết lạnh buốt, anh vẫn trở dậy làm đúng giờ. Sự đều đặn ấy cho thấy một người lao động nghiêm túc, chính xác, coi công việc là lẽ sống.
Sống một mình giữa núi rừng, anh không để nỗi cô đơn quật ngã. Anh trồng hoa, nuôi gà, đọc sách, sắp xếp căn nhà gọn gàng. Khi có khách ghé qua, anh vui mừng, cởi mở, mời trà, tặng quà rất chân thành. Những chi tiết đời thường này giúp nhân vật hiện lên gần gũi, không khô cứng như một tấm gương khuôn mẫu.
Điều đáng quý nhất là cách anh nghĩ về công việc. Anh tâm sự với ông họa sĩ: "khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được?". Câu nói ấy biến sự cô độc thành sự gắn bó. Anh còn khiêm tốn từ chối để ông họa sĩ vẽ mình, giới thiệu những người khác mà anh cho là xứng đáng hơn.
Nhân vật được khắc họa chủ yếu qua cái nhìn của người khác: bác lái xe, ông họa sĩ, cô kỹ sư. Đây chính là yếu tố "tác động đến người khác" trong phương pháp S.T.E.A.L đã học. Anh xuất hiện ít, nhưng để lại dư âm lớn trong lòng những người gặp anh. Qua đó, tác giả ca ngợi những con người bình dị đang âm thầm cống hiến cho đất nước.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài không chỉ liệt kê việc làm mà đi đến tầng suy nghĩ của nhân vật. Bài còn liên hệ được với điểm nhìn trần thuật, giúp người chấm thấy em hiểu cách nhà văn xây dựng nhân vật.
Gợi ý liên hệ đời sống. Khi viết về anh thanh niên, em có thể mở rộng một câu ở kết bài. Chẳng hạn, nhiều công việc hôm nay cũng diễn ra lặng lẽ: người kỹ sư bảo trì trạm phát sóng trên núi, người trực đêm ở trạm khí tượng. Liên hệ ngắn, đúng chỗ sẽ làm bài có hơi thở hiện tại mà không lạc đề.
2.3 Cô bé bán diêm, Tấm, em bé thông minh: nhân vật trong truyện cổ tích và truyện cổ
Nhóm nhân vật này thường xuất hiện trong đề kiểm tra ở bậc trung học cơ sở. Chúng có điểm chung là được xây dựng bằng chi tiết giàu tính biểu tượng, đôi khi có yếu tố kỳ ảo. Khi phân tích, em cần chú ý ý nghĩa tượng trưng của chi tiết, thay vì chỉ đọc theo nghĩa đen.
Bài mẫu: Phân tích nhân vật cô bé bán diêm
"Cô bé bán diêm" là truyện tiêu biểu của nhà văn An-đéc-xen. Bằng ngòi bút vừa hiện thực vừa giàu chất thơ, ông kể về một em bé nghèo chết rét trong đêm giao thừa. Đặc điểm nổi bật của nhân vật là khát khao yêu thương cháy bỏng giữa một xã hội lạnh lùng.
Hoàn cảnh của em hiện lên thật tội nghiệp. Mẹ mất, bà nội cũng đã qua đời, em sống với người cha hay mắng chửi. Đêm cuối năm, trời rét buốt, em đầu trần, chân đất đi bán diêm mà không ai mua. Em không dám về nhà vì sợ bị đánh. Chuỗi chi tiết này đặt nhân vật vào thế cô độc tuyệt đối.
Những lần quẹt diêm là chỗ tâm hồn em bộc lộ rõ nhất. Mỗi que diêm làm hiện lên một mộng tưởng: lò sưởi ấm áp, bàn ăn có ngỗng quay, cây thông Nô-en lộng lẫy, rồi hình ảnh người bà hiền hậu. Các mộng tưởng đi từ nhu cầu thể xác (ấm, no) đến nhu cầu tinh thần (niềm vui, tình thương). Thứ tự ấy cho thấy điều em khao khát nhất chính là được yêu thương.
Cái chết của em được tả theo một cách đặc biệt. Sáng mùng một, người ta thấy em ngồi nép ở góc tường, má vẫn hồng, môi vẫn như đang mỉm cười. Hình ảnh ấy gợi sự thanh thản, như thể em đã theo bà về nơi không còn đói rét. Nhưng đằng sau vẻ đẹp đó là một cái chết bi thảm: em chết vì lạnh, vì đói, giữa dòng người qua lại vô tâm.
Nghệ thuật đối lập được nhà văn sử dụng xuyên suốt: ánh sáng mộng tưởng và bóng tối thực tại, niềm vui năm mới và cái chết lặng lẽ. Qua đó, An-đéc-xen lên án sự thờ ơ của xã hội với trẻ em nghèo. Ông cũng gửi gắm lời nhắn hãy biết sẻ chia, đừng ngoảnh mặt trước nỗi bất hạnh của người khác. Hình ảnh em bé vì thế ám ảnh người đọc rất lâu.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài chỉ ra quy luật sắp xếp các mộng tưởng, tức là phân tích cấu trúc chi tiết chứ không kể lần lượt. Bài cũng nêu cả hai mặt của cái chết: đẹp trong mộng tưởng, đau đớn trong thực tế.
Bài mẫu: Phân tích nhân vật Tấm trong truyện "Tấm Cám"
Trong kho tàng cổ tích Việt Nam, "Tấm Cám" là truyện quen thuộc với nhiều thế hệ. Cô Tấm là hình mẫu người con gái hiền lành, chăm chỉ, đẹp người đẹp nết. Điểm đáng chú ý là nhân vật có sự chuyển biến từ cam chịu sang đấu tranh quyết liệt để giành lại hạnh phúc.
Tấm mồ côi, phải sống với dì ghẻ và em cùng cha khác mẹ là Cám. Nàng bị bắt làm lụng vất vả từ sáng đến tối, trong khi Cám được nuông chiều. Hoàn cảnh này tiêu biểu cho kiểu nhân vật người con riêng trong truyện cổ tích. Nó tạo nền để làm nổi bật sự tương phản giữa cái thiện và cái ác.
Ở nửa đầu truyện, Tấm hiền lành đến mức cam chịu. Giỏ tép nàng vất vả bắt được bị Cám lừa trút mất, tức là thành quả lao động bị cướp trắng. Khi làng vào hội, nàng vâng lời dì ở nhà nhặt thóc lẫn gạo, không dám cãi. Mỗi lần bế tắc, Tấm chỉ biết khóc và được Bụt hiện lên giúp đỡ. Chi tiết Bụt cho thấy ước mơ của nhân dân: người hiền lành sẽ được che chở.
Sau khi trở thành hoàng hậu, Tấm vẫn bị mẹ con Cám tìm cách hãm hại. Nàng chết đi, hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị rồi trở lại làm người. Chuỗi hóa thân này là bước ngoặt quan trọng nhất. Lúc này Bụt không còn xuất hiện, Tấm tự mình hồi sinh và đấu tranh, cho thấy sức sống mãnh liệt của cái thiện.
Qua nhân vật Tấm, người xưa gửi gắm niềm tin rằng cái thiện cuối cùng sẽ chiến thắng. Đó cũng là tiếng nói của những người lao động thấp cổ bé họng, bị chà đạp mà không có quyền lên tiếng. Họ gửi khát vọng công bằng và hạnh phúc vào truyện cổ tích như vào một nơi cất giữ ước mơ.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài nhận ra Tấm là nhân vật có sự thay đổi, và chỉ ra dấu hiệu cụ thể là Bụt thôi xuất hiện. Đây là cách áp dụng khái niệm nhân vật động vào một truyện dân gian, điều nhiều bạn thường bỏ qua.
Bài mẫu: Phân tích nhân vật em bé trong truyện "Em bé thông minh"
"Em bé thông minh" là truyện cổ tích thuộc kiểu nhân vật thông minh, đề cao trí tuệ dân gian. Em bé tuy nhỏ tuổi nhưng nhanh trí, giàu kinh nghiệm sống và biết dùng chính lập luận của người đố để phản bác. Toàn bộ phẩm chất của nhân vật được bộc lộ qua bốn lần thử thách.
Lần thứ nhất, viên quan đi tìm người tài hỏi hai cha con đang cày ruộng rằng trâu cày một ngày được mấy đường. Em bé không trả lời trực tiếp mà hỏi vặn lại ngựa của quan một ngày đi được mấy bước. Câu hỏi ngược khiến viên quan sững sờ, vì cả hai câu đều không thể đếm. Đây là cách "gậy ông đập lưng ông" rất tinh tế.
Lần thứ hai, nhà vua ban cho làng ba con trâu đực, buộc nuôi sao cho đẻ thành chín con. Em bé tìm vào cung, khóc lóc kêu rằng cha không chịu đẻ em bé cho mình có bạn. Vua bật cười bảo đàn ông làm sao đẻ được, và thế là chính vua thừa nhận yêu cầu của mình vô lý. Chi tiết này cho thấy em bé hiểu tâm lý người đối diện và rất bình tĩnh.
Lần thứ ba, vua đưa một con chim sẻ, đòi làm thành ba mâm cỗ. Em bé gửi lại một chiếc kim may, xin vua rèn thành con dao để xẻ thịt chim. Một vật nhỏ không thể thành con dao, cũng như một con chim sẻ không thể thành ba mâm cỗ. Em đáp thách đố bằng một thách đố tương tự, buộc người ra đề tự nhận ra sự phi lý.
Lần thứ tư khó nhất, vì liên quan đến danh dự quốc gia. Sứ giả nước láng giềng đố xâu sợi chỉ qua đường ruột ốc vặn, cả triều đình bối rối. Em bé vừa chơi vừa hát một bài đồng dao, chỉ cách buộc chỉ vào con kiến, bôi mỡ một đầu để kiến bò xuyên qua. Lời giải đến từ kinh nghiệm đời thường, cho thấy trí khôn dân gian có thể giải quyết việc lớn.
Việc tạo ra chuỗi thử thách là yếu tố không thể thiếu của truyện cổ tích kiểu nhân vật thông minh. Mức độ khó tăng dần, từ chuyện làng xã đến chuyện triều đình, rồi chuyện bang giao. Cách sắp xếp ấy vừa đẩy cốt truyện phát triển, vừa làm tính cách nhân vật bộc lộ trọn vẹn. Qua em bé, nhân dân khẳng định trí tuệ không phụ thuộc tuổi tác hay địa vị.
Vì sao bài mẫu này đạt? Bài không chỉ liệt kê bốn câu đố mà chỉ ra quy luật tăng dần độ khó. Mỗi lời giải đều được gắn với một phẩm chất: nhanh trí, hiểu tâm lý, giàu kinh nghiệm. Nhờ vậy, phần dẫn chứng dài nhưng không biến thành kể chuyện.
Lưu ý khi viết về nhân vật cổ tích. Nhân vật cổ tích thường có ít nội tâm, ít miêu tả ngoại hình. Vì thế em không nên cố "nặn" ra đủ năm phương diện như với lão Hạc hay chị Dậu. Hãy tập trung vào hành động, lời nói, chi tiết kỳ ảo và ý nghĩa ước mơ của nhân dân. Đây là ví dụ cụ thể cho điều đã nói ở phần trước: không phải nhân vật nào cũng đủ mọi phương diện.
2.4 Rút gọn bài học từ các bài mẫu trên
Sau khi đọc bảy bài mẫu, em có thể nhận ra một khung chung được lặp lại. Mở bài giới thiệu ngắn tác giả, tác phẩm và nêu luôn đặc điểm nổi bật. Thân bài đi từ hoàn cảnh đến từng phẩm chất, mỗi phẩm chất một đoạn có dẫn chứng. Kết bài khẳng định lại đặc điểm và nêu thông điệp của tác giả.
Bảng dưới đây tóm lại chi tiết then chốt của từng nhân vật, giúp em ôn nhanh trước giờ kiểm tra.
| Nhân vật |
Phẩm chất cốt lõi |
Chi tiết then chốt |
Thông điệp |
| Lão Hạc |
Tự trọng, thương con |
Bán cậu Vàng, cái chết bằng bả chó |
Trân trọng phẩm giá người nghèo |
| Chị Dậu |
Thương chồng con, phản kháng |
Đổi cách xưng hô với cai lệ |
Sức sống tiềm tàng của nông dân |
| Ngô Tử Văn |
Cương trực, dũng cảm |
Tắm gội rồi đốt đền, đối chất ở âm phủ |
Chính nghĩa thắng gian tà |
| Anh thanh niên |
Trách nhiệm, lạc quan, khiêm tốn |
Câu nói về công việc "là đôi" |
Ca ngợi người lao động thầm lặng |
| Cô bé bán diêm |
Khát khao yêu thương |
Năm lần quẹt diêm, cái chết mỉm cười |
Lên án sự thờ ơ, kêu gọi sẻ chia |
| Tấm |
Hiền lành, đấu tranh giành hạnh phúc |
Chuỗi hóa thân, Bụt thôi xuất hiện |
Cái thiện tất thắng |
| Em bé thông minh |
Nhanh trí, giàu kinh nghiệm |
Bốn lần giải đố tăng dần độ khó |
Đề cao trí tuệ dân gian |
Khi tự luyện, em hãy chọn một dòng trong bảng, che cột "Chi tiết then chốt" và thử nhớ lại. Nếu nhớ được chi tiết mà chưa giải thích được tác dụng, đó là phần em cần luyện thêm. Cách học này giúp em nắm cách phân tích nhân vật trong truyện thay vì học thuộc bài văn của người khác.
Một mẹo nhỏ nữa là đọc to đoạn văn của mình sau khi viết. Nghe lại giọng đọc, em sẽ dễ phát hiện câu quá dài, ý lặp hay chỗ chỉ kể mà chưa phân tích. Nhiều bạn còn ghi âm bằng điện thoại rồi nghe lại khi đi đường, vừa ôn kiến thức vừa sửa được cách diễn đạt.
Các nhân vật tiếp theo, như Mị, A Phủ, Chí Phèo, ông Hai, Tràng hay bé Thu, sẽ khó hơn vì có bi kịch sâu sắc và quá trình thức tỉnh rõ rệt. Với họ, kỹ năng tìm bước ngoặt và so sánh nhân vật trong cùng tác phẩm sẽ trở nên rất quan trọng. Em hãy giữ thói quen đọc kỹ từng chi tiết như ở các bài mẫu trên để bước vào phần đó tự tin hơn.
3. Lỗi thường gặp và cách tránh khi phân tích nhân vật
Nhiều bài văn có ý hay vẫn bị trừ điểm vì những lỗi rất quen. Phần lớn lỗi này đều sửa được nếu em biết nhận ra. Dưới đây là các lỗi phổ biến kèm ví dụ sai và cách sửa.
3.1 Kể lại truyện thay vì phân tích
Đây là lỗi số một. Nhiều bạn dành gần hết thân bài để tóm tắt cốt truyện. Cuối đoạn, các bạn mới thêm một câu “qua đó ta thấy nhân vật rất tốt”.
Ví dụ sai: “Mị bị bắt về làm dâu nhà thống lí. Mị phải làm việc vất vả. Một đêm mùa xuân Mị nghe tiếng sáo. Mị muốn đi chơi nhưng bị A Sử trói lại.”
Cách sửa: mở đoạn bằng nhận định, sau đó mới đưa chi tiết. “Trong Mị vẫn âm ỉ một khát vọng sống mà sự đày đọa không dập tắt được. Bằng chứng là đêm tình mùa xuân, tiếng sáo đã đánh thức kí ức tuổi trẻ và lòng ham sống trong cô. Chi tiết A Sử trói Mị càng cho thấy cường quyền chỉ trói được thân thể chứ không trói được khát vọng.”
Lỗi đi kèm là nhận định chung chung, thiếu dẫn chứng. Câu như “Ông Hai rất yêu nước” chưa thể thuyết phục nếu đứng một mình. Hãy luôn tự hỏi: chi tiết nào chứng minh điều này? Với ông Hai, đó là câu “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù”.
Ngoài ra, em cần kiểm tra kĩ chính tả, tên nhân vật và tên tác giả. Viết sai “Nam Cao” thành tác giả của “Tắt đèn” là lỗi kiến thức nặng. Khi luyện đề về truyện ngụ ngôn hay truyện nước ngoài, em cũng nên ghi đúng tên nhân vật. Chẳng hạn, đừng nhầm mèo Gióc-ba trong “Chuyện con mèo dạy hải âu bay” với một nhân vật mèo của truyện khác.
3.2 Nhầm cảm nhận với phân tích, nhầm tính cách với cảm xúc
Cảm nhận thiên về cảm xúc riêng của người đọc. Phân tích đòi hỏi luận điểm, dẫn chứng và lập luận chặt chẽ. Viết “Em rất thương lão Hạc” cả đoạn là cảm nhận. Còn chỉ ra chi tiết mặt lão co rúm lại và giải thích vì sao chi tiết ấy cho thấy lòng tự trọng là phân tích. Cảm nhận cá nhân vẫn có chỗ đứng, nhưng nên đặt ở cuối đoạn hoặc ở kết bài.
Lỗi thứ hai là coi cảm xúc nhất thời là tính cách. Ví dụ sai: “Ông Hai là người hay xấu hổ, tủi nhục.” Thực ra, xấu hổ chỉ là tâm trạng khi ông nghe tin làng theo giặc. Cách sửa: “Nỗi tủi nhục của ông Hai chứng tỏ tình yêu làng sâu nặng.” Tương tự, sự lạnh lùng của bé Thu là phản ứng tạm thời. Phẩm chất bền vững của bé là tình yêu cha.
Để bài văn đạt yêu cầu, em có thể rà lại theo những lưu ý sau:
- Đọc kĩ đề, xác định đúng yêu cầu: phân tích một đặc điểm hay toàn bộ nhân vật.
- Đọc kĩ tác phẩm trước khi viết, không dựa vào trí nhớ mơ hồ.
- Mỗi luận điểm có ít nhất một dẫn chứng chính xác, câu trích giữ đúng từng chữ.
- Giữ bố cục rõ ba phần, các đoạn thân bài có câu chuyển ý.
- Diễn đạt trong sáng, dùng ngôi thứ ba, hạn chế lặp từ và lặp ý.
- Có cảm nhận cá nhân chân thành ở cuối, nhưng không thay thế phần phân tích.
Khi sửa được những lỗi này, bài phân tích nhân vật trong truyện của em sẽ gọn, chắc và thuyết phục hơn hẳn. Quan trọng hơn, em sẽ hiểu tác phẩm sâu hơn. Mỗi nhân vật lúc ấy sẽ trở thành một bài học về cách sống chứ không chỉ là đề kiểm tra.
4. Dàn ý chi tiết và bài văn mẫu phân tích nhân vật
Lý thuyết chỉ thật sự "ngấm" khi em nhìn thấy nó trong một bài văn hoàn chỉnh. Mục này gồm một dàn ý khung dùng được cho hầu hết các đề, bốn bài mẫu ngắn kèm nhận xét vì sao đạt, và 18 đề gợi ý để em tự luyện. Em hãy đọc mẫu để học cách dựng ý, không nên học thuộc. Một bài văn phân tích đặc điểm nhân vật tốt luôn mang dấu ấn riêng của người viết.
4.1 Dàn ý Mở bài – Thân bài – Kết bài
Dưới đây là dàn ý chung, áp dụng được cho cả bài dài lẫn khi em cần viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật ngắn gọn trong giờ kiểm tra.
- Mở bài
- Giới thiệu ngắn gọn tác giả và tác phẩm, chỉ một đến hai câu.
- Nêu tên nhân vật và vị trí của nhân vật trong truyện.
- Nêu nhận định khái quát về đặc điểm nổi bật nhất, đây chính là câu luận đề.
- Thân bài
- Giới thiệu hoàn cảnh, lai lịch của nhân vật, chỉ chọn chi tiết liên quan đến đặc điểm sẽ phân tích.
- Luận điểm 1: đặc điểm thứ nhất, có dẫn chứng về hành động, lời nói hoặc ngoại hình, kèm phân tích tác dụng.
- Luận điểm 2: đặc điểm thứ hai, có dẫn chứng về tâm lý, nội tâm hoặc mối quan hệ với nhân vật khác.
- Luận điểm 3 (nếu có): sự thay đổi hoặc số phận của nhân vật, chỉ ra chi tiết bước ngoặt.
- Đánh giá nghệ thuật xây dựng nhân vật: cách miêu tả, tình huống truyện, ngôn ngữ, chi tiết đặc sắc.
- Kết bài
- Khẳng định lại đặc điểm nổi bật của nhân vật bằng lời khác với mở bài.
- Nêu ý nghĩa của nhân vật và thông điệp tác giả gửi gắm.
- Nêu cảm nhận hoặc bài học rút ra cho bản thân.
Em để ý rằng mỗi luận điểm ở thân bài đều là một phẩm chất, không phải một đoạn cốt truyện. Đây là ranh giới giữa phân tích nhân vật trong truyện và kể lại truyện.
4.2 Mẫu: phân tích nhân vật lão Hạc
Trong truyện ngắn "Lão Hạc", Nam Cao đã khắc họa một người nông dân nghèo khổ nhưng giàu lòng thương con và có lòng tự trọng đáng kính. Nhân vật lão Hạc để lại trong lòng người đọc nhiều thương cảm, bởi càng khốn cùng, những phẩm chất tốt đẹp của lão càng sáng lên.
Trước hết, lão Hạc là một người cha thương con sâu sắc. Vợ mất sớm, con trai vì nghèo không cưới được vợ nên bỏ đi đồn điền cao su, lão sống một mình với con chó tên Vàng. Lão dành dụm từng đồng, quyết giữ mảnh vườn để khi con về có chỗ làm ăn. Với lão, mảnh vườn không chỉ là tài sản mà còn là tương lai của đứa con. Chi tiết ấy cho thấy tình thương của lão lặng lẽ mà bền bỉ, đặt hạnh phúc của con lên trên cả miếng ăn của mình.
Lão Hạc còn là người giàu tình nghĩa. Con chó Vàng là kỷ vật của con trai, là người bạn duy nhất trong những ngày cô quạnh. Khi buộc phải bán nó, lão đau đớn kể với ông giáo, và Nam Cao tả: "mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra". Chi tiết ngoại hình này lột tả nỗi ân hận dâng trào của một ông già tự thấy mình đã lừa một con chó. Người sống tình nghĩa với cả con vật thì tấm lòng hẳn phải nhân hậu biết bao.
Nổi bật nhất ở lão Hạc là lòng tự trọng. Lão gửi ông giáo mảnh vườn và tiền làm ma để không phiền lụy hàng xóm. Lão từ chối mọi sự giúp đỡ, sống lay lắt qua ngày bằng những thứ rẻ mạt nhất. Cuối cùng, lão chọn cái chết bằng bả chó, chết vật vã, đau đớn, để giữ trọn mảnh vườn cho con. Cái chết dữ dội ấy vừa tố cáo xã hội cùng quẫn, vừa khẳng định nhân cách trong sạch của người nông dân.
Bằng ngôi kể của ông giáo, cách miêu tả tâm lý tinh tế và những chi tiết giàu sức gợi, Nam Cao đã dựng nên một lão Hạc chân thực, cảm động. Nhân vật giúp em hiểu rằng nghèo đói có thể cướp đi tất cả, nhưng không cướp được lương tâm của con người.
Vì sao bài này đạt: Mỗi đoạn mở bằng một phẩm chất, chi tiết chỉ dùng để chứng minh. Câu trích được giữ đúng nguyên văn và có phân tích tác dụng ngay sau. Phần nghệ thuật được nêu gọn ở cuối, không dàn trải.
4.3 Mẫu: phân tích nhân vật Mon trong Bầy chim chìa vôi
Truyện "Bầy chim chìa vôi" của Nguyễn Quang Thiều kể về hai anh em Mon và Mên trong một đêm mưa lũ. Nhân vật Mon, cậu em nhỏ tuổi, hiện lên với một tâm hồn trong trẻo, giàu lòng yêu thương loài vật và thiên nhiên.
Ngay từ đầu truyện, Mon đã thao thức không ngủ được vì lo cho bầy chim chìa vôi làm tổ ngoài bãi sông. Em liên tục hỏi anh rằng nước lên to như thế, tổ chim có bị cuốn đi không, những con chim non có kịp bay không. Những câu hỏi dồn dập ấy cho thấy Mon nghĩ về bầy chim như nghĩ về những người bạn nhỏ cần che chở. Nỗi lo không dành cho bản thân mà dành cho loài vật bé bỏng là dấu hiệu của một trái tim nhân hậu.
Từ lo lắng, Mon chuyển sang hành động. Em rủ anh trong đêm ra bờ sông, thậm chí còn nghĩ đến việc chèo đò ra bãi để đưa tổ chim vào bờ. Dù Mên ban đầu tỏ ra người lớn, gắt em, Mon vẫn bám theo anh ra bờ sông giữa đêm mưa. Hành động đó cho thấy tình thương của Mon không dừng ở suy nghĩ mà đủ mạnh để vượt qua cả nỗi sợ bóng tối và dòng nước lũ.
Đến khi tận mắt thấy những chú chim non chìa vôi bay lên khỏi dòng nước, kịp bay vào bờ trước khi bãi sông chìm hẳn, Mon đã khóc. Đó không phải tiếng khóc của sợ hãi mà là giọt nước mắt hạnh phúc, xúc động trước sức sống nhỏ bé mà kiên cường. Chi tiết này cho thấy tâm hồn nhạy cảm, biết rung động trước vẻ đẹp của sự sống.
Qua ngôi kể thứ ba, lời đối thoại hồn nhiên giữa hai anh em và cảnh thiên nhiên được miêu tả sống động, tác giả đã làm nổi bật tâm hồn trẻ thơ đẹp đẽ của Mon. Nhân vật nhắc em biết yêu thương và trân trọng những sinh linh nhỏ bé quanh mình.
Vì sao bài này đạt: Ba đoạn thân bài đi theo ba chặng phát triển của nhân vật: lo lắng, hành động, xúc động. Bài không kể lại toàn bộ truyện mà chỉ chọn chi tiết then chốt. Các chi tiết được diễn đạt lại ý thay vì trích dài, nên không có nguy cơ trích sai.
4.4 Mẫu: phân tích nhân vật thầy Đuy-sen trong Người thầy đầu tiên
Trong đoạn trích "Người thầy đầu tiên" của Ai-ma-tốp, nhân vật em yêu quý nhất là thầy giáo Đuy-sen, một người giàu tình yêu thương và sẵn lòng hi sinh vì học trò.
Điều đặc biệt là tác giả hầu như không tả ngoại hình của thầy. Thầy hiện lên chủ yếu qua việc làm cụ thể. Chi tiết duy nhất về dáng vẻ là lúc gặp học trò, người thầy lấm lem bùn đất. Lẽ ra một dáng vẻ như vậy dễ khiến người ta chê, nhưng người đọc lại càng thương thầy hơn. Lý do là thầy lấm bẩn vì đã tự tay sửa lại lớp học, cắt rạ trải nền để các em được ngồi học ấm áp. Đây là ví dụ rõ cho thấy ngoại hình không phải lúc nào cũng phản ánh trực tiếp tính cách, mà phải đặt trong hoàn cảnh mới hiểu đúng.
Tình thương của thầy còn thể hiện qua những ngày đông giá. Để học trò không bị ướt và rét khi qua suối, thầy cõng và bế từng em sang bờ bên kia. Thầy còn đắp những ụ đất nhỏ làm chỗ đặt chân cho các em bước qua. Đôi chân trần của thầy ngâm trong dòng nước buốt lạnh nhưng thầy không hề dừng lại. Ngay cả tiếng cười cợt, chê bai của bọn nhà giàu cũng không làm thầy nao núng.
Những việc làm âm thầm ấy có sức nặng hơn mọi lời nói ngọt ngào. Qua cách xây dựng nhân vật chủ yếu bằng hành động, Ai-ma-tốp đã khắc họa một người thầy giàu đức hi sinh, đặt việc học và sự ấm áp của học trò lên trên bản thân mình.
Vì sao bài này đạt: Bài khai thác đúng phương diện nổi bật nhất của nhân vật là hành động, đồng thời biết lý giải chi tiết ngoại hình "lạ" thay vì bỏ qua. Đây là cách xử lý thông minh khi nhân vật không có đủ mọi phương diện.
4.5 Mẫu: phân tích nhân vật chiên con trong truyện La Phông-ten
Truyện ngụ ngôn "Chó sói và chiên con" của La Phông-ten quen thuộc với bạn đọc nhiều nước. Bằng sự đối lập giữa hai nhân vật, nhà văn phê phán thói cậy mạnh hiếp yếu. Trong đó, chiên con hiện lên vừa thông minh, nhanh trí, vừa mang số phận bất hạnh khiến người đọc xót xa.
Truyện mở ra khi chiên con đang uống nước bên dòng suối, tận hưởng làn nước trong mát. Chỉ một hình ảnh giản dị ấy đã gợi vẻ non nớt, hiền lành, vô tư của chú chiên nhỏ, chưa hề biết hiểm nguy đang tới gần.
Khi chó sói xuất hiện và buộc tội chiên làm đục nước, chiên không run sợ. Chiên bình tĩnh giải thích rằng chỗ mình uống nước cách xa con sói hơn hai chục bước, lại nằm ở phía dưới dòng chảy, nên không thể làm đục nước ở phía trên nguồn. Lý lẽ dựa trên sự thật ấy cho thấy chiên ngây thơ nhưng không hề yếu đuối, biết dùng lẽ phải để bảo vệ mình.
Trước mỗi lời vu khống tiếp theo của sói, chiên đều đưa ra bằng chứng để bác bỏ. Chiên không lùi bước, luôn ý thức đấu tranh để giành lại công bằng. Thế nhưng, lý lẽ đúng đắn đến đâu cũng không cứu được chiên trước kẻ mạnh đã quyết làm điều ác. Số phận bi thảm ấy khiến người đọc càng thương chiên con.
Bằng cách kết hợp lời kể với lời đối thoại, La Phông-ten khắc họa chân thực chú chiên chịu nhiều oan ức nhưng giàu bản lĩnh. Truyện để lại bài học về công lý và lẽ phải, đồng thời nhắc mỗi người cần cảnh giác trước những kẻ bạo ngược chuyên ức hiếp người yếu thế.
Vì sao bài này đạt: Bài phân tích nhân vật qua phương diện lời nói, phương diện phù hợp nhất với truyện ngụ ngôn giàu đối thoại. Lời chiên được diễn đạt lại ý thay vì trích thơ, vì các bản dịch có thể khác nhau về câu chữ.
4.6 Gợi ý 18 đề và nhân vật có thể luyện viết
Em có thể chọn một đề mỗi tuần, lập dàn ý trong 10 phút rồi viết một đoạn thân bài để luyện tay. Gợi ý đặc điểm đi kèm chỉ là điểm xuất phát, em hoàn toàn có thể tìm hướng khác nếu có dẫn chứng.
| STT |
Nhân vật |
Tác phẩm |
Đặc điểm gợi ý |
| 1 |
Ngô Tử Văn |
Chuyện chức phán sự đền Tản Viên |
Cương trực, dũng cảm chống cái ác |
| 2 |
Lão Hạc |
Lão Hạc |
Thương con, tự trọng |
| 3 |
Chị Dậu |
Tắt đèn |
Thương chồng, có sức phản kháng |
| 4 |
Anh thanh niên |
Lặng lẽ Sa Pa |
Yêu nghề, sống vì mọi người |
| 5 |
Cô bé bán diêm |
Cô bé bán diêm |
Bất hạnh, khao khát yêu thương |
| 6 |
Tấm |
Tấm Cám |
Hiền lành, sức sống mãnh liệt |
| 7 |
Em bé thông minh |
Em bé thông minh |
Thông minh, nhanh trí |
| 8 |
Mị |
Vợ chồng A Phủ |
Bi kịch và khát vọng sống |
| 9 |
A Phủ |
Vợ chồng A Phủ |
Gan góc, yêu tự do |
| 10 |
Ông Hai |
Làng |
Yêu làng gắn với yêu nước |
| 11 |
Dế Mèn |
Bài học đường đời đầu tiên |
Kiêu căng rồi biết hối hận |
| 12 |
Chí Phèo |
Chí Phèo |
Bi kịch bị tha hóa, khát vọng lương thiện |
| 13 |
Tràng |
Vợ nhặt |
Tình người, khát vọng hạnh phúc |
| 14 |
Bé Thu |
Chiếc lược ngà |
Cá tính mạnh, yêu cha sâu sắc |
| 15 |
Người lái đò |
Người lái đò sông Đà |
Tài hoa, dũng cảm |
| 16 |
Mon |
Bầy chim chìa vôi |
Nhân hậu, yêu thiên nhiên |
| 17 |
Thầy Đuy-sen |
Người thầy đầu tiên |
Yêu thương, hi sinh vì học trò |
| 18 |
Chiên con |
Chó sói và chiên con |
Ngây thơ, thông minh, bất hạnh |
Với học sinh lớp 7, nên ưu tiên các nhân vật trong chương trình đang học như Mon, Dế Mèn, thầy Đuy-sen. Các nhân vật như Mị, Chí Phèo, Tràng phù hợp hơn khi em ôn thi ở cấp học cao hơn.
5. Mở bài, kết bài mẫu và bảng tự chấm bài
Mở bài và kết bài ngắn nhưng quyết định ấn tượng đầu và cuối với người chấm. Phần này giúp em viết hai phần ấy gọn gàng, đồng thời có công cụ tự kiểm tra bài trước khi nộp.
5.1 Mở bài trực tiếp và gián tiếp
Một mở bài chuẩn cần đủ bốn yếu tố: tác giả, tác phẩm, tên nhân vật và đặc điểm nổi bật. Mở bài trực tiếp đi thẳng vào vấn đề, phù hợp khi làm bài kiểm tra có thời gian ngắn.
Ví dụ mở bài trực tiếp: Trong truyện ngắn "Làng", Kim Lân đã xây dựng thành công nhân vật ông Hai, một người nông dân có tình yêu làng tha thiết gắn bó với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến.
Mở bài gián tiếp dẫn dắt từ một ý rộng hơn rồi mới thu về nhân vật. Ví dụ: Có những người thầy không cần nói nhiều mà vẫn ở lại mãi trong ký ức học trò. Thầy Đuy-sen trong "Người thầy đầu tiên" của Ai-ma-tốp là một người thầy như thế, bởi tình yêu thương và đức hi sinh thầy dành cho những đứa trẻ nghèo vùng thảo nguyên.
5.2 Kết bài nêu bài học và cảm nhận
Kết bài cần khẳng định lại đặc điểm nhân vật, nêu ý nghĩa và để lại một suy nghĩ riêng. Em tránh chép lại nguyên câu mở bài.
Ví dụ kết bài: Với ông Hai, tình yêu làng không chỉ là niềm tự hào riêng mà đã hòa vào tình yêu đất nước. Câu nói "Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù" chính là lựa chọn đau đớn mà cao đẹp của người nông dân thời kháng chiến. Nhân vật nhắc em rằng tình yêu quê hương chỉ thật sự trọn vẹn khi đặt trong tình yêu Tổ quốc.
Suy cho cùng, phân tích nhân vật giúp em hiểu sâu hơn giá trị tác phẩm và tài năng của nhà văn. Mỗi nhân vật mang một câu chuyện, một số phận và những bài học riêng. Hiểu nhân vật cũng là cách để em biết trân trọng điều tốt đẹp và hoàn thiện chính mình.
Để chuyển ý giữa các đoạn thân bài mượt hơn, em có thể dùng các câu mẫu sau:
- Không chỉ… nhân vật còn hiện lên với…
- Nếu như… thể hiện…, thì… lại cho thấy…
- Đặc biệt, phẩm chất ấy được bộc lộ rõ nhất qua chi tiết…
- Từ những chi tiết trên, có thể thấy…
5.3 Bảng kiểm tự chấm bài trước khi nộp
Trước khi nộp, em đọc lại bài và đánh dấu từng dòng dưới đây. Bảng gom cả những lưu ý quan trọng: đúng yêu cầu đề, đọc kỹ tác phẩm, dẫn chứng tiêu biểu, bố cục rõ, diễn đạt mạch lạc và cảm nhận chân thật.
| Tiêu chí |
Câu hỏi tự kiểm tra |
Đạt/Chưa đạt |
| Đúng yêu cầu |
Bài phân tích đặc điểm, không kể lại truyện? |
|
| Luận điểm rõ |
Mỗi đoạn thân bài mở bằng một nhận định về phẩm chất? |
|
| Dẫn chứng đúng |
Chi tiết, câu trích chính xác, đặt trong ngoặc kép khi trích nguyên văn? |
|
| Phân tích đủ |
Sau mỗi dẫn chứng đều có giải thích tác dụng? |
|
| Nghệ thuật |
Có nêu cách nhà văn xây dựng nhân vật? |
|
| Bố cục |
Đủ mở bài, thân bài, kết bài, các đoạn có câu chuyển ý? |
|
| Không lặp ý |
Không có hai đoạn nói cùng một phẩm chất? |
|
| Diễn đạt |
Không sai chính tả, tên nhân vật, tên tác giả? |
|
| Cảm nhận riêng |
Kết bài có suy nghĩ, bài học chân thật của em? |
|
Nếu có từ hai dòng "chưa đạt" trở lên, em nên sửa trước khi nộp. Thói quen tự chấm này giúp em tiến bộ nhanh hơn nhiều so với chỉ đọc thêm bài mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Cảm nhận về nhân vật và phân tích nhân vật có giống nhau không?
Không giống nhau. Cảm nhận thiên về cảm xúc và ấn tượng cá nhân của em. Phân tích đòi hỏi luận điểm rõ ràng, dẫn chứng từ tác phẩm và lập luận chặt chẽ để làm sáng tỏ đặc điểm nhân vật.
Bài văn phân tích nhân vật nên viết ngôi thứ nhất hay thứ ba?
Em nên dùng ngôi thứ ba với giọng văn khách quan, trang trọng. Chỉ dùng ngôi thứ nhất ở những câu nêu cảm nghĩ riêng, thường ở kết bài, hoặc khi đề yêu cầu rõ.
Một bài nên phân tích bao nhiêu đặc điểm của nhân vật?
Thông thường là 2–3 đặc điểm nổi bật nhất. Mỗi đặc điểm viết thành một đoạn có dẫn chứng riêng. Phân tích quá nhiều sẽ khiến bài dàn trải và nông.
Nhân vật động và nhân vật tĩnh khác nhau thế nào?
Nhân vật động thay đổi qua câu chuyện, như Dế Mèn từ kiêu căng đến biết hối hận. Nhân vật tĩnh giữ nguyên tính cách từ đầu đến cuối. Khi được tự chọn, em nên ưu tiên nhân vật động vì có nhiều điều để phân tích hơn.
Có cần nêu hoàn cảnh sáng tác và tác giả ở mở bài không?
Nên giới thiệu ngắn gọn tác giả và tác phẩm để dẫn vào nhân vật. Tuy nhiên, chỉ cần một đến hai câu, không sa đà kể tiểu sử hay hoàn cảnh sáng tác dài dòng.
Làm sao tránh kể lại cốt truyện khi phân tích?
Mỗi đoạn hãy mở bằng một nhận định về phẩm chất của nhân vật. Sau đó chỉ dùng chi tiết cần thiết để chứng minh và phân tích tác dụng của chi tiết đó. Khi đã nêu chi tiết mà chưa nói nó cho thấy điều gì, nghĩa là em đang kể.
Cách luyện viết đoạn văn phân tích nhân vật cho nhanh tiến bộ?
Em hãy luyện từng đoạn theo khung nhận định – dẫn chứng – phân tích – đánh giá. Viết xong, tự chấm bằng bảng kiểm ở trên và sửa lại. Đây cũng là cách viết bài văn phân tích đặc điểm nhân vật hiệu quả cho học sinh lớp 7 khi mới làm quen kiểu bài.
Khi đã nắm chắc cách phân tích nhân vật, em có thể luyện thêm kỹ năng mở bài cho từng tác phẩm cụ thể, đặc biệt là những truyện có nhân vật như Mị, A Phủ hay Tràng đã gợi ý trong danh sách đề.
Xem thêm các bài phân tích văn học khác:
Nguồn tham khảo