Stephen Hawking nói bằng cách nào? Ai đã giúp ông giao tiếp (với mọi người)?

Đóng góp bởi Anh Thư Trần

01/01/23

Stephen Hawking nói bằng cách nào? Đó có lẽ là một trong những câu hỏi hóc búa dành cho nhiều bạn vì ông vốn dĩ đã sống chung với căn bệnh xơ cứng teo cơ (ALS) từ khi còn là thanh niên và gần như liệt toàn thân, kể cả các cơ mặt cũng khó biểu hiện được. Và đây chính là câu trả lời.

Stephen Hawking nói bằng cách nào?

Nhà vật lý thiên tài người Anh đã gặp Gordon Moore, người đồng sáng lập của Intel lúc bấy giờ tại một hội nghị năm 1997. Ông Moore nhận thấy Hawking đang phải sử dụng một chiếc máy tính để trò chuyện với mọi người xung quanh khá khó khăn. Nên ông đã ngỏ ý muốn tạo một thiết bị mới để giúp nhà vật lý thiên tài này.

Trang Wired đã thuật lại, Gordon Moore đã hỏi Stephen Hawking rằng ông có muốn một chiếc “máy tính thực thụ” không, với một bộ vi xử lý của Intel.

Và từ thời điểm đó đến giờ, Intel trở thành nhà cung cấp máy tính và nhận trách nhiệm hỗ trợ kỹ thuật cho cuộc sống của Hawking. Cứ hai năm một lần, họ thay máy tính mới cho nhà vật lý vĩ đại Stephen Hawking.

Năm 1985, Hawking mất đi khả năng nói sau một cuộc phẫu thuật cứu sống được tính mạng ông. Trong một khoảng thời gian ngắn, ông đã phải dùng những tấm bảng đánh vần để nói chuyện, nhướn mày để chọn ra những chữ cái phù hợp, để tạo thành câu.

Martin King, một nhà vật lý học đang cùng Hawking thiết kế một hệ thống liên lạc mới, đã liên hệ với công ty Words Plus, công ty có một chương trình máy tính có tên Equalizer cho phép người dùng chọn từ và câu lệnh trên máy tính chỉ bằng một nút bấm.

Ban đầu, Equalizer chạy trên máy tính Apple II, gắn với một thiết bị tạo tiếng nói được thiết kế bởi công ty Speech Plus. Hệ thống này sau đó được David Mason - người chồng đầu tiên của bà vợ thứ hai của Stephen Hawking, thiết kế lại. Ông làm ra hệ thống gắn lên tay ghế của Hawking. Với thiết bị mới này, Hawking có thể nói chuyện với tốc độ 15 từ/phút.

Intel phải tìm cách phát minh cỗ máy giao tiếp mới cho một thiên tài

Nhưng bệnh tình của Hawking ngày một trở nặng. Năm 2008, Hawking không thể bấm nút nói chuyện được nữa. Trợ lý của ông tạo ra một thiết bị có tên là “nút má – cheek switch”, gắn lên kính của Hawking. Dùng tia hồng ngoại, nó theo dõi cử chỉ cơ má của Hawking, cho phép ông viết được cả email, lướt web và thậm chí là viết sách.

Tuy nhiên, khả năng điều khiển cơ của Hawking ngày một giảm, đến năm 2011 thì Hawking chỉ còn nói được 2 từ/phút. Ông gửi một lá thư đến Gordon Moore, hỏi rằng liệu Intel có thể giúp ông được không.

Moore hỏi Justin Ratter, CTO đương nhiệm lúc ấy của Intel, xem họ có thể làm được gì. Ratter triệu tập một nhóm chuyên gia về tương tác giữa người và máy nhằm giải quyết vấn đề. “Chúng tôi sẽ khéo léo áp dụng những thứ công nghệ tiên tiến nhất để cải thiện tốc độ liên lạc của Stephen “, Ratter đã hứa hẹn giúp Hawking lấy lại tốc độ đàm thoại ông đã từng có trước đây.

Đội ngũ nghiên cứu gồm năm người, đứng đầu là Horst Haussecker – giám đốc Phòng thí nghiệm Công nghệ Trải nghiệm gặp Stephen Hawking giới thiệu về dự án của mình. Họ tiếp tục bài diễn thuyết của mình được 20 phút thì đột nhiên, Hawking cất tiếng nói.

“Ông ấy đã chào đón chúng tôi và bày tỏ rằng ông rất hạnh phúc bởi chúng tôi đã ở đó để giúp ông”, Pete Denmen, một nhà thiết kế thuộc đội ngũ trên, một người cũng phải sử dụng xe lăn vì bị liệt, nhớ lại.

Và “Chúng tôi không hề biết rằng ông đã dành hết khoảng thời gian vừa rồi để gõ chữ. Ông đã mất 20 phút để gõ ra một lời cảm ơn dài 30 từ. Chúng tôi đột ngột dừng lại. Đó quả là một giây phút đầy đau thương. Chúng tôi nhận ra rằng vấn đề này phức tạp hơn mình tưởng”.

Lúc ấy, giao diện máy tính của Hawking là một chương trình có tên EZ Keys, một phiên bản cải tiến từ phần mềm trước đây và cũng được thiết kế bởi Word Plus. Nó có một bàn phím ảo và một thuật toán đoán từ ngữ cơ bản.

EZ Keys cũng cho phép Hawking dùng chuột để thao tác trên Windows, để lướt web trên Firefox và để soạn bài giảng trên Notepad. Ông cũng có một webcam để dùng Skype.

Nhưng để tạo ra một giao diện cho một con người đang yếu, đó là một trở ngại khổng lồ. Đội ngũ nghiên cứu đưa ra những giải pháp mới nhất, hiện đại nhất chưa được ứng dụng nhiều nơi nhưng đều không có hiệu quả.

Phần mềm theo dõi ánh mắt không hoạt động được vì không thể bắt lấy ánh mắt của Hawking khi mí mắt ông sụp xuống như vậy. Điện não đồ không bắt được một tín hiệu đủ mạnh từ não của Hawking để mà dựa vào đó để điều khiển máy tính.

Càng quan sát và lắng nghe những gì Hawking bộc lộ, họ càng hiểu rõ rằng ông không chỉ muốn đàm thoại nhanh hơn, mà còn muốn tương tác tốt hơn với máy tính của mình.

Sau nhiều thử nghiệm, họ đã có một phiên bản nâng cấp cuối cùng: Một nút “lùi”, không chỉ cho phép Hawking xóa từ đã viết mà còn có thể lùi lại một bước vừa thực hiện trên máy tính. Một thuật toán đoán từ tiên tiến và một hệ thống chọn từ cải tiến cũng được cho ra đời.

Bản thân Hawking là một người theo chủ nghĩa hoàn hảo. Ông không muốn từng câu chữ mình viết ra chỉ cần đủ ý để người ta hiểu là được, ông cần mọi từ phải thật hoàn hảo. Vì thế, Denman cho rằng cải tiến quan trọng nhất chính là việc tránh Hawking gõ sai từ. Cứ phải xóa đi gõ lại, mà vẫn gõ sai sẽ khiến Hawking mệt mỏi với việc liên lạc.

Nhưng không phải cứ thiên tài là sẽ dùng được công nghệ tân tiến nhất ngay lập tức

Ban đầu, Hawking thực sự thích giao diện mới này. Nhưng rồi vấn đề mới xuất hiện, là công nghệ này quá phức tạp. “Ông ấy là một trong những cá nhân thông minh nhất thế giới nhưng chúng tôi không được phép quên là ông chưa sử dụng công nghệ hiện đại”.

Denman nói “Chúng tôi đang cố hướng dẫn ông cụ 72 tuổi thông minh và nổi tiếng nhất thế giới tiếp xúc với công nghệ hiện đại”.

Họ dựng lên một hệ thống ghi lại toàn bộ quá trình sử dụng máy tính của Hawking, một video 10 tiếng cho thấy cách Hawking gõ chữ, sử dụng chuột, kéo kích cỡ của một cửa sổ bất kì. “Tôi xem đi xem lại đoạn video ấy”, Denman bày tỏ. Họ làm ra một hệ thống mới, nhưng cũng sớm biến thành một “cực hình” với Hawking vì nó vẫn không hợp với ông.

Nhiều tháng sau, họ mới tạo ra được một phần mềm vừa ý với ông Hawking. Nó có một hệ thống đoán từ mới đến từ công cụ SwiftKey. Nó phải kết hợp với những thông tin của Intel mới hoàn thiện được hệ thống này, bởi lẽ Hawking đã quen với việc đoán trước từ hệ thống quen thuộc của mình là đoán trước từ gì.

Bên cạnh đó, nó có hàng loạt phím tắt cho phép Hawking thực hiện nhiều tác vụ khác nhau như nói, tìm kiếm hay soạn email và một phần mềm điều khiển bài giảng. Nó cũng có thêm cả nút tắt âm thanh, cho phép Hawking bật tắt tiếng nói của mình bất cứ khi nào.

Bởi nếu hệ thống quan sát cơ mặt của Hawking, nên trong khi ông ăn hay di chuyển, máy sẽ tự phát ra những từ linh tinh. Tuy nhiên, tính năng này làm ông thích thú hơn, ông rất hay trêu người khác bằng tính năng này của hệ thống.

Trợ lý Jonathan Wood của Hawking kể lại rằng, có lần ông gõ bừa “x x x x” lên hệ thống và khi phát âm thanh ra, người ta sẽ nghe giống như Hawking đang nói “sex sex sex sex”.

Hawking rất thích giọng máy tính của mình. Hồi năm 1988, khi Speech Plus cho ông một giọng nói khác với giọng nguyên bản của mình vẫn sử dụng, ông đã đề nghị cấp lại cho mình giọng nói cũ.

Giọng nói của ông được tạo nên bởi kỹ sư Dennis Klatt hồi những năm 80, đó là một trong những hệ thống đầu tiên có thể dịch văn bản thành giọng nói. Giọng của Hawking được gọi là “Perfect Paul”.

Đội ngũ nghiên cứu còn lên kế hoạch cải tiến nhiều hơn nữa, như là một hệ thống lái xe lăn sử dụng cằm của Hawking. Nhưng có lẽ, Hawking đã không còn cơ hội sử dụng chúng nữa rồi.

Vừa qua, Stephen Hawking đã mất vào sáng ngày 14 tháng 3 năm 2018 theo giờ Việt Nam. Những cái ghế tiên tiến mà ông đã ngồi ấy, những học thuyết mà Hawking đưa ra và cả những cống hiến của Hawking cho khoa học sẽ vẫn là biểu tượng trường tồn của ông với nhân loại. 

Xem thêm: 10 câu nói ý nghĩa của Stephen Hawking: "Cuộc sống thật bi thảm nếu không có tiếng cười"