Trả lời nhanh: Nhôm (Al) tác dụng với dung dịch axit clohiđric (HCl) tạo thành nhôm clorua (AlCl3) trong dung dịch và khí hiđro (H2): 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑. Hiện tượng thường thấy là nhôm tan dần, có bọt khí không màu và phản ứng tỏa nhiệt. Để làm bài tập, hãy nhớ: 1 mol Al phản ứng cần 3 mol HCl, tạo 1 mol AlCl3 và 1,5 mol H2.
Nếu chưa vững hóa học, bạn có thể học theo thứ tự: hiểu các ký hiệu, biết cách cân bằng, rồi dùng tỉ lệ trong phương trình để tính toán. Bài dưới đây giải thích từng phần bằng ví dụ cụ thể.
1. Al + HCl tạo ra chất gì? Phương trình phản ứng
1.1 Đọc hiểu phương trình trước khi học thuộc
Phương trình phản ứng của nhôm với dung dịch HCl là:
2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑
- Al: kim loại nhôm.
- HCl: trong bài này là axit clohiđric trong dung dịch nước.
- AlCl3: nhôm clorua, một muối tan trong nước.
- H2: khí hiđro. Dấu ↑ cho biết khí thoát ra.
- Mũi tên →: các chất bên trái phản ứng tạo ra các chất bên phải.
Các số 2, 6, 2, 3 đứng trước công thức là hệ số. Chúng cho biết tỉ lệ phản ứng theo mol, không phải tỉ lệ khối lượng. Chẳng hạn, 2 mol Al cần 6 mol HCl, chứ không phải 2 g Al cần 6 g HCl.
Nếu đã học về ion, bạn có thể viết phương trình ion rút gọn:
2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2↑
Ion là hạt mang điện. Trong dung dịch HCl, H+ nhận electron để tạo H2; Cl− không bị biến đổi trong phản ứng này nên được lược bỏ khỏi phương trình ion rút gọn. Các ion của muối vẫn ở trong dung dịch, không có khí clo (Cl2) sinh ra theo phương trình trên.
1.2 Vì sao đây là phản ứng thế và oxi hóa – khử?
Nhôm đứng trước hiđro trong dãy hoạt động hóa học nên có thể đẩy hiđro ra khỏi dung dịch HCl. Đây là phản ứng thế: kim loại phản ứng với axit tạo muối và khí hiđro.
Đây cũng là phản ứng oxi hóa – khử, nghĩa là có sự nhường và nhận electron:
- Al nhường electron, số oxi hóa tăng từ 0 lên +3. Vì vậy, Al là chất khử và bản thân Al bị oxi hóa.
- H+ nhận electron; hiđro chuyển từ số oxi hóa +1 về 0 trong H2. Vì vậy, H+ là chất oxi hóa và bị khử.
Cách nhớ: chất khử là chất nhường electron; chất oxi hóa là chất nhận electron.
2. Cách cân bằng phương trình Al + HCl
2.1 Cách dễ nhất: đếm nguyên tử ở hai vế
Bắt đầu từ sơ đồ: Al + HCl → AlCl3 + H2. Khi cân bằng, ta chỉ thêm hệ số trước công thức để số nguyên tử của mỗi nguyên tố bằng nhau ở hai vế.
- Chọn 2AlCl3 ở vế phải: khi đó có 2 nguyên tử Al và 6 nguyên tử Cl. Chọn như vậy giúp số H cần dùng ở bước sau là số chẵn, phù hợp với H2.
- Đặt 2 trước Al và 6 trước HCl: vế trái có đủ 2 Al và 6 Cl.
- Đặt 3 trước H2: 6HCl có 6 nguyên tử H; 3H2 cũng có 6 nguyên tử H.
Kết quả: 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2.
| Nguyên tố |
Số nguyên tử ở vế trái |
Số nguyên tử ở vế phải |
| Al |
2 |
2 |
| H |
6 |
3 × 2 = 6 |
| Cl |
6 |
2 × 3 = 6 |
2.2 Cách dùng electron nếu đã học oxi hóa – khử
- Quá trình nhường electron: Al → Al3+ + 3e−.
- Quá trình nhận electron: 2H+ + 2e− → H2.
Nhân quá trình nhường với 2, quá trình nhận với 3 để tổng electron nhường và nhận đều bằng 6. Cộng hai quá trình, ta được 2Al + 6H+ → 2Al3+ + 3H2. Đưa Cl− vào đầy đủ ở hai vế sẽ thu được phương trình phân tử ở trên.
2.3 Những lỗi cần tránh
- Đổi công thức chất để cân bằng: không sửa AlCl3 thành AlCl2, cũng không sửa H2 thành H.
- Nhầm hệ số với chỉ số: trong 2AlCl3, số 2 là hệ số; số 3 viết nhỏ là chỉ số của Cl. Cả cụm có 2 Al và 6 Cl.
- Chỉ kiểm tra một nguyên tố: cần kiểm tra đủ Al, H và Cl.
3. Hiện tượng khi cho nhôm vào dung dịch HCl
3.1 Các dấu hiệu thường gặp
- Có bọt khí H2 không màu thoát ra trên bề mặt nhôm.
- Nhôm tan dần; nếu HCl đủ hoặc dư và phản ứng hoàn toàn thì nhôm tan hết.
- Phản ứng tỏa nhiệt, nhiệt độ hỗn hợp có thể tăng. Không chạm tay vào dụng cụ để kiểm tra độ nóng.
- Với Al và HCl tinh khiết, dung dịch sau phản ứng thường trong, không màu.
Nếu HCl hết trước, nhôm còn dư và bọt khí sẽ ngừng thoát ra khi phản ứng kết thúc. Vì vậy, “nhôm tan hết” không phải hiện tượng xảy ra trong mọi trường hợp.
3.2 Vì sao ban đầu có thể ít thấy bọt khí?
Bề mặt nhôm thường có lớp oxit bảo vệ rất mỏng, chủ yếu là Al2O3. Lớp này cản axit tiếp xúc với kim loại bên trong. HCl hòa tan lớp oxit theo phương trình:
Al2O3 + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2O
Phản ứng với lớp oxit không tạo H2. Khi axit tiếp xúc được với Al bên trong, khí mới được tạo ra từ phản ứng của kim loại. Thời gian chờ và mức độ sủi bọt phụ thuộc tình trạng bề mặt, nồng độ axit và nhiệt độ, nên không phải mẫu nhôm nào cũng biểu hiện giống nhau.
4. Những yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phản ứng
4.1 Nồng độ HCl và nhiệt độ
Trong những điều kiện so sánh phù hợp, khi các yếu tố khác như nhau, tăng nồng độ HCl hoặc tăng nhiệt độ thường làm phản ứng diễn ra nhanh hơn. Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn nồng độ rồi khẳng định mẫu nào luôn phản ứng mạnh hơn, vì lớp bảo vệ và bề mặt nhôm cũng ảnh hưởng đáng kể.
4.2 Diện tích tiếp xúc và bề mặt nhôm
Cùng khối lượng, nhôm được chia nhỏ có diện tích bề mặt tiếp xúc với axit lớn hơn nên thường phản ứng nhanh hơn nếu các điều kiện khác tương đương. Không nên học thành quy luật “tốc độ luôn tỉ lệ thuận chính xác với diện tích” trong mọi tình huống. Nhôm có lớp phủ, tạp chất hoặc thuộc hợp kim khác nhau cũng có thể phản ứng khác nhau.
4.3 Al có phản ứng với HCl loãng không?
Có. Al có thể phản ứng với cả dung dịch HCl loãng và đặc. Không được kết luận “HCl loãng không phản ứng với Al” chỉ vì lúc đầu chưa thấy nhiều bọt khí. Những nhận xét về tốc độ ở trên dùng để giải thích kiến thức, không phải hướng dẫn tự tăng nồng độ hoặc đun nóng thí nghiệm.
5. Cách tính số mol, khối lượng và thể tích khí
5.1 Hiểu mol và tỉ lệ trước khi thay số
Mol là đơn vị đo lượng chất. Trong bài tập cơ bản, ta thường đổi khối lượng sang mol bằng công thức n = m/M, trong đó n tính bằng mol, m tính bằng gam, M là khối lượng mol tính bằng g/mol.
Bài này dùng giá trị làm tròn thường gặp: Al = 27; H = 1; Cl = 35,5. Do đó MAl = 27 g/mol, MHCl = 36,5 g/mol và MAlCl₃ = 27 + 3 × 35,5 = 133,5 g/mol. Nếu đề cho giá trị khác, hãy dùng số liệu của đề.
Từ phương trình, tỉ lệ mol là Al : HCl : AlCl3 : H2 = 2 : 6 : 2 : 3. Chia tất cả cho 2: 1 mol Al phản ứng cần 3 mol HCl, tạo 1 mol AlCl3 và 1,5 mol H2.
| Đại lượng cần tìm |
Công thức |
Điều cần nhớ |
| Mol khí H2 |
nH₂ = 1,5 × nAl phản ứng |
Dùng lượng Al thực sự phản ứng |
| Mol HCl đã phản ứng |
nHCl phản ứng = 3 × nAl phản ứng |
Không nhất thiết bằng lượng HCl ban đầu |
| Mol AlCl3 tạo thành |
nAlCl₃ = nAl phản ứng |
Tỉ lệ 1 : 1 |
| Khối lượng AlCl3 theo công thức muối |
mAlCl₃ = nAlCl₃ × 133,5 |
Không phải khối lượng cả dung dịch |
| Thể tích khí ở 0 °C, 1 atm |
VH₂ ≈ nH₂ × 22,4 |
V tính bằng lít |
| Thể tích khí ở 25 °C, 1 bar |
VH₂ ≈ nH₂ × 24,79 |
V tính bằng lít; không dùng lẫn với 22,4 |
Lưu ý về điều kiện khí: thể tích một mol khí phụ thuộc nhiệt độ và áp suất. Hãy đọc điều kiện hoặc thể tích mol mà đề cho; không mặc định mọi bài đều nhân 22,4. Các bài tính thể tích phía dưới đều quy ước khí ở 0 °C và 1 atm, dùng 22,4 L/mol, theo mô hình khí lí tưởng và bỏ qua hơi nước.
5.2 Nếu đề cho cả Al và HCl, tính theo chất nào?
Chất giới hạn là chất hết trước, quyết định lượng sản phẩm tối đa. “HCl dư” nghĩa là HCl còn thừa sau khi Al phản ứng hết; khi đó có thể tính sản phẩm theo toàn bộ lượng Al ban đầu.
- Đổi dữ kiện sang mol: nAl = mAl/27. Nếu biết nồng độ mol CM và thể tích dung dịch HCl, dùng nHCl = CM × V, với V tính bằng lít.
- So sánh lượng cần và lượng có: n mol Al cần 3n mol HCl. Nếu HCl ít hơn mức cần, HCl là chất giới hạn.
- Tìm lượng Al phản ứng: khi HCl giới hạn, nAl phản ứng = nHCl ban đầu/3. Khi Al phản ứng hết, lượng này bằng nAl ban đầu.
- Tính sản phẩm rồi đổi đơn vị: dùng tỉ lệ mol để tìm khí, muối; sau đó đổi sang gam hoặc lít theo yêu cầu.
Cũng có thể so sánh nAl ban đầu/2 với nHCl ban đầu/6. Giá trị nhỏ hơn ứng với chất giới hạn; nếu bằng nhau thì hai chất vừa đủ theo phương trình.
6. Ví dụ có lời giải dễ theo dõi
6.1 Tính khí H₂ khi HCl dư
Đề bài: Cho 5,4 g Al tinh khiết phản ứng hoàn toàn với dung dịch HCl dư. Tính thể tích H2 ở 0 °C, 1 atm.
- Đổi khối lượng Al: nAl = 5,4/27 = 0,2 mol.
- HCl dư nên 0,2 mol Al phản ứng hết. Vì 1 mol Al tạo 1,5 mol H2, ta có nH₂ = 0,2 × 1,5 = 0,3 mol.
- Đổi sang thể tích: VH₂ = 0,3 × 22,4 = 6,72 lít.
6.2 Tính lượng muối và HCl cần dùng
Đề bài: Với 5,4 g Al tinh khiết phản ứng hoàn toàn như trên, tính khối lượng AlCl3 tạo thành theo công thức muối và thể tích dung dịch HCl 1 M vừa đủ.
- nAlCl₃ = nAl = 0,2 mol. Khối lượng muối tính theo AlCl3: m = 0,2 × 133,5 = 26,7 g.
- nHCl cần = 3 × 0,2 = 0,6 mol.
- HCl 1 M nghĩa là mỗi lít dung dịch chứa 1 mol HCl. Vdung dịch = n/CM = 0,6/1 = 0,6 lít = 600 mL.
Đây là lượng dung dịch HCl vừa đủ theo lí thuyết; nếu đề nói HCl dư thì phải dùng nhiều hơn lượng này. Con số 26,7 g là lượng chất tan tính theo công thức AlCl3, không phải khối lượng dung dịch, cũng không có nghĩa thí nghiệm trực tiếp thu được 26,7 g tinh thể AlCl3 khan.
7. Sản phẩm và những kiến thức dễ nhầm
7.1 Dung dịch AlCl₃ có giống AlCl₃ khan không?
Không. Sau phản ứng Al với dung dịch HCl, nhôm clorua nằm trong môi trường nước. AlCl3 khan là dạng không chứa nước, được dùng làm xúc tác trong một số phản ứng hữu cơ như Friedel–Crafts. Không thể lấy dung dịch sau phản ứng dùng thay trực tiếp cho xúc tác khan.
Cô đặc dung dịch trong điều kiện phù hợp có thể thu muối ngậm nước, chẳng hạn AlCl3·6H2O. Không nên viết “chỉ cần làm bay hơi nước là thu được AlCl3 khan”: khi đun muối ngậm nước, chất này có thể phân hủy và giải phóng HCl thay vì chỉ mất nước.
Khí H2 được dùng làm nguyên liệu trong công nghiệp và có thể dùng làm nhiên liệu. Với bài học này, điều cần nhớ là H2 là khí sinh ra và dễ cháy; phản ứng Al + HCl không mặc nhiên là phương pháp sản xuất hiđro tối ưu trong công nghiệp.
7.2 Phân biệt Al, Al₂O₃ và Al(OH)₃ tác dụng với HCl
| Chất phản ứng |
Phương trình với HCl |
Có sinh H₂ không? |
| Nhôm Al |
2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑ |
Có |
| Nhôm oxit Al2O3 |
Al2O3 + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2O |
Không |
| Nhôm hiđroxit Al(OH)3 |
Al(OH)3 + 3HCl → AlCl3 + 3H2O |
Không |
Ở hai chất cuối, Al đã có số oxi hóa +3 và không đổi số oxi hóa khi phản ứng với HCl. Vì vậy, không được thấy công thức chứa Al rồi mặc định đều tạo khí hiđro.
Trong cách gọi ở chương trình phổ thông, Al2O3 là oxit lưỡng tính và Al(OH)3 là hiđroxit lưỡng tính, nghĩa là có thể phản ứng với cả axit và kiềm. Al kim loại cũng phản ứng được với axit và dung dịch kiềm trong điều kiện thích hợp, nhưng không vì thế mà gọi Al là oxit hay hiđroxit lưỡng tính. Trong phản ứng với HCl đang xét, Al thể hiện tính khử.
8. Bài tập tự luyện có đáp án
Các bài dưới đây dùng Al tinh khiết, phản ứng hoàn toàn theo phương trình đã nêu; thể tích H2 được tính ở 0 °C, 1 atm bằng 22,4 L/mol. Hãy thử tính trước khi xem đáp án.
Đề bài
- Bài 1: Cho 2,7 g Al vào dung dịch HCl dư. Tính thể tích H2.
- Bài 2: Cần bao nhiêu gam Al để tạo 0,3 mol H2 khi HCl đủ để Al phản ứng hết?
- Bài 3: Hòa tan 10,8 g Al bằng dung dịch HCl dư. Tính thể tích H2 và khối lượng muối tạo thành tính theo AlCl3.
- Bài 4: Cho 5,4 g Al tác dụng với dung dịch chứa 0,3 mol HCl đến khi phản ứng kết thúc. Tính thể tích H2 và khối lượng Al còn dư.
Đáp án và cách tính
- Bài 1: nAl = 2,7/27 = 0,1 mol; nH₂ = 0,1 × 1,5 = 0,15 mol; VH₂ = 0,15 × 22,4 = 3,36 lít.
- Bài 2: nAl = 0,3/1,5 = 0,2 mol; mAl = 0,2 × 27 = 5,4 g.
- Bài 3: nAl = 10,8/27 = 0,4 mol; nH₂ = 0,6 mol; VH₂ = 13,44 lít. nAlCl₃ = 0,4 mol nên mAlCl₃ = 0,4 × 133,5 = 53,4 g.
- Bài 4: 5,4 g Al tương ứng 0,2 mol, cần 0,6 mol HCl để phản ứng hết. Chỉ có 0,3 mol HCl nên HCl là chất giới hạn. nAl phản ứng = 0,3/3 = 0,1 mol; nH₂ = 0,1 × 1,5 = 0,15 mol; VH₂ = 3,36 lít. Al dư: (0,2 − 0,1) × 27 = 2,7 g.
Lỗi dễ mắc ở bài 4 là lấy toàn bộ 0,2 mol Al ban đầu để tính khí. HCl không đủ, nên chỉ 0,1 mol Al thực sự phản ứng.
9. Lưu ý an toàn khi học thí nghiệm Al + HCl
Bảo hộ và xử lý khi tiếp xúc axit
HCl có thể gây bỏng và kích ứng; khí H2 dễ cháy. Chỉ thực hiện thí nghiệm trong điều kiện phòng thí nghiệm phù hợp, có người phụ trách hướng dẫn.
- Dùng kính bảo hộ, găng tay phù hợp và áo choàng; tránh hít hơi axit và làm việc tại khu vực có thông gió thích hợp.
- Tránh nguồn lửa, tia lửa; không đậy kín bình đang tạo khí, không đưa mặt sát miệng dụng cụ và không chạm tay để kiểm tra độ nóng.
- Nếu HCl bắn vào da hoặc mắt, rửa ngay bằng nhiều nước trong ít nhất 15 phút, báo người phụ trách và tìm trợ giúp y tế ngay. Với da, loại bỏ quần áo nhiễm axit trong khi rửa. Không tự dùng hóa chất khác để trung hòa trên người.
- Bảo quản axit trong bao bì tương thích theo nhãn và hướng dẫn của nhà cung cấp; không dùng chai đựng thực phẩm hay bình kim loại tùy tiện.
Câu hỏi thường gặp
Al + HCl tạo ra chất gì?
Tạo AlCl3 trong dung dịch và khí H2: 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑.
Hiện tượng khi Al tác dụng với axit clohiđric là gì?
Nhôm tan dần, xuất hiện bọt khí không màu và phản ứng tỏa nhiệt. Nhôm chỉ tan hết nếu axit đủ hoặc dư và phản ứng hoàn toàn.
Vì sao ban đầu nhôm có thể phản ứng chậm?
Lớp oxit bảo vệ bề mặt cản axit tiếp xúc với nhôm. HCl có thể hòa tan lớp này trước khi phản ứng với kim loại diễn ra rõ rệt.
Al phản ứng với HCl loãng hay đặc?
Cả hai đều có thể phản ứng. Tốc độ còn phụ thuộc nhiệt độ, diện tích tiếp xúc và tình trạng bề mặt nhôm.
Khí thoát ra là hiđro hay clo?
Là hiđro H2. Cl− không bị oxi hóa thành Cl2 trong phản ứng đang xét.
Nhôm có tính lưỡng tính không?
Cần phân biệt Al kim loại với các hợp chất của nó. Trong chương trình phổ thông, tên gọi oxit, hiđroxit lưỡng tính được dùng cho Al2O3 và Al(OH)3. Al kim loại có thể phản ứng với axit và dung dịch kiềm nhưng đó không phải cùng bản chất với tính lưỡng tính của hai hợp chất trên.
Al(OH)₃ có phản ứng với HCl không?
Có: Al(OH)3 + 3HCl → AlCl3 + 3H2O. Phản ứng này không tạo H2.
Ghi nhớ để làm bài: 1 mol Al phản ứng cần 3 mol HCl, tạo 1 mol AlCl3 và 1,5 mol H2. Trước khi tính, kiểm tra chất giới hạn; trước khi đổi mol khí sang lít, kiểm tra nhiệt độ và áp suất của đề.
Bạn có thể dùng thiết bị học tập để xem tài liệu, ghi chú phương trình và luyện thêm bài tập.
Nếu bạn làm thí nghiệm hay học tập trên màn hình lớn, tham khảo thêm các mẫu laptop có tính năng chống chói:
Tham khảo thêm các bài viết dưới đây:
Xem thêm kiến thức hóa học và toán học hữu ích khác:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không