Trả lời nhanh: Al(OH)₃ là nhôm hiđroxit, chất rắn màu trắng, rất ít tan trong nước; khối lượng mol khoảng 78 g/mol. Khi được tạo thành trong dung dịch, chất này thường xuất hiện dưới dạng kết tủa keo trắng. Al(OH)₃ có tính lưỡng tính: phản ứng được với cả axit như HCl và dung dịch kiềm mạnh như NaOH. Khi nhiệt phân hoàn toàn theo phương trình tổng quát, chất tạo thành Al₂O₃ và nước.
❓ Al(OH)3 có tính lưỡng tính nghĩa là gì?
❓ Điều chế Al(OH)3 bằng cách nào?
❓ Al(OH)3 dùng để làm gì trong đời sống?
1. Al(OH)3 là gì?
Al(OH)3 là nhôm hiđroxit (tiếng Anh: aluminum hydroxide), có công thức cho biết tỉ lệ Al : O : H là 1 : 3 : 3. Nhóm OH gồm một O và một H; số 3 ngoài ngoặc nhân với cả hai nguyên tố. Vì thế Al(OH)₃ có 3 O và 3 H, không phải chỉ có 3 H. Nếu mới học, bạn nên nắm cách đọc công thức này trước khi học các phản ứng.
1.1 Định nghĩa và công thức
Công thức hóa học là Al(OH)₃. Đây là chất rắn có cấu trúc mạng; hình liên kết đơn giản dưới đây giúp ghi nhớ công thức, không mô tả đầy đủ cấu trúc tinh thể hoặc các phân tử riêng lẻ trong chất rắn. Khối lượng mol Al(OH)3 được tính gần đúng: M = 27 + 3 × (16 + 1) = 78 g/mol, dùng Al = 27, O = 16, H = 1. Nghĩa là 1 mol Al(OH)₃ có khối lượng khoảng 78 g. Khi tính số mol từ khối lượng, dùng n = m/M, với m tính bằng g và M bằng g/mol. Số CAS 21645-51-2 là mã nhận diện hóa chất, không phải giá trị dùng để tính toán.
Công thức cấu tạo của nhôm hiđroxit Al(OH)3
Trong tự nhiên, nhôm hiđroxit tồn tại chủ yếu dưới dạng khoáng gibbsite. Các dạng tinh thể khác gồm bayerite, doyleite và nordstrandite. Chúng có cùng công thức Al(OH)₃ nhưng khác cách sắp xếp trong tinh thể, gọi là các dạng đa hình. Đây là phần đọc thêm; bạn chưa cần thuộc tên các dạng này để làm bài cơ bản.
1.2 Tính chất vật lí
Al(OH)₃ là chất rắn màu trắng, rất ít tan trong nước. “Kết tủa” là chất rắn tách ra khi các chất trong dung dịch phản ứng với nhau. Kết tủa Al(OH)₃ mới tạo thường có dạng keo trắng, trông như những cụm bông lơ lửng; trong phương trình có thể đánh dấu bằng ký hiệu ↓.
- Không cháy; khối lượng riêng của dạng gibbsite thường khoảng 2,42 g/cm³. Khối lượng riêng có đơn vị g/cm³, không nhầm với khối lượng mol 78 g/mol.
- Lưu ý: đây là chất rắn màu trắng, đừng nhầm là không màu.
- Rất ít tan trong nước, nhưng có thể phản ứng và tan trong dung dịch axit hoặc kiềm mạnh phù hợp. “Không tan trong nước” không có nghĩa là “không phản ứng với các dung dịch khác”.
2. Tính chất hoá học của Al(OH)3
Điểm nổi bật nhất là tính lưỡng tính: Al(OH)₃ phản ứng được với axit và với dung dịch kiềm mạnh trong điều kiện thích hợp. Khi phản ứng với axit, nó thể hiện tính bazơ; khi phản ứng với kiềm mạnh, nó thể hiện tính axit. Vì vậy, chất này được gọi là hiđroxit lưỡng tính. Không hiểu “lưỡng tính” là vừa tạo dung dịch axit vừa tạo dung dịch kiềm khi cho vào nước, cũng không suy rằng mọi chất có nhóm OH đều là kiềm mạnh.
2.1 Kém bền với nhiệt
Khi nung trong điều kiện thích hợp, Al(OH)3 nhiệt phân và mất nước. Quá trình có thể qua các chất trung gian; không coi khoảng 300°C là mốc cố định để mọi mẫu đều chuyển hoàn toàn thành Al₂O₃. Trong bài tập cơ bản, dùng phương trình tổng quát chuyển Al(OH)₃ thành Al₂O₃:
2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O (nung nóng, xét quá trình phân hủy hoàn toàn).
2.2 Tác dụng với axit mạnh
Phản ứng Al(OH)3 + HCl làm kết tủa tan dần. Nếu HCl đủ để phản ứng hết Al(OH)₃ tinh khiết, thu được dung dịch AlCl₃ không màu:
Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O.
Có thể hiểu đơn giản: mỗi nhóm OH phản ứng với một H⁺ của axit tạo nước, nên 1 mol Al(OH)₃ cần 3 mol HCl. Với HNO₃, phản ứng tương tự: Al(OH)₃ + 3HNO₃ → Al(NO₃)₃ + 3H₂O. Các phản ứng này không tạo khí H₂; đừng nhầm Al(OH)₃ với kim loại Al.
2.3 Tác dụng với kiềm mạnh
Trong phản ứng Al(OH)3 + NaOH trong dung dịch, chất rắn phản ứng và tan khi có đủ kiềm, tạo aluminat tan. Cách viết thể hiện dạng thường dùng trong dung dịch nước là:
Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄].
Trong nhiều bài tập phổ thông, cũng dùng cách viết quy ước: Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O. Không coi đây là hai phản ứng tạo đồng thời hai sản phẩm nhôm khác nhau; hãy dùng nhất quán cách biểu diễn mà đề hoặc tài liệu yêu cầu. Với dung dịch KOH, có thể viết Al(OH)₃ + KOH → K[Al(OH)₄]. Bạn chưa cần thuộc tên phức chất; trước hết nhớ rằng Al(OH)₃ phản ứng với kiềm mạnh.
Với thí nghiệm thêm bazơ vào dung dịch muối nhôm, cần nhớ: Al(OH)₃ tan khi có NaOH dư, nhưng không tan trong NH3 dư trong điều kiện thí nghiệm định tính thông thường. Dung dịch NH₃ là bazơ yếu, có thể tạo kết tủa từ ion Al³⁺ nhưng không làm tan lại kết tủa như NaOH dư. “Dư” nghĩa là lượng thêm vào nhiều hơn lượng cần cho bước phản ứng đang xét.
2.4 Bảng tóm tắt phản ứng
| Tác nhân |
Phương trình |
Hiện tượng |
| Nung nóng thích hợp |
2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O (phương trình tổng quát) |
Giải phóng hơi nước; sản phẩm oxit vẫn là chất rắn trắng, không phải nóng chảy thành dung dịch. |
| HCl |
Al(OH)3 + 3HCl → AlCl3 + 3H2O |
Kết tủa tan dần; có thể tan hết nếu đủ axit. |
| HNO3 |
Al(OH)3 + 3HNO3 → Al(NO3)3 + 3H2O |
Kết tủa tan dần; có thể tan hết nếu đủ axit. |
| NaOH |
Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄] (trong dung dịch) |
Kết tủa tan khi có đủ kiềm. |
| Dung dịch NH₃ dư |
Không có phản ứng làm tan kết tủa trong điều kiện đang xét. |
Kết tủa không tan |
Khi cân bằng, chỉ thay hệ số đứng trước công thức, không sửa các chỉ số trong công thức. Ví dụ Al₂(SO₄)₃ + 6NaOH → 2Al(OH)₃ + 3Na₂SO₄: nhóm SO₄ giữ nguyên nên có thể đếm theo cả nhóm. Với Al(OH)₃ → Al₂O₃ + H₂O, nhóm OH không giữ nguyên, phải đếm riêng Al, O, H.
3. Cách điều chế Al(OH)3
Cách thường gặp trong bài học là tạo kết tủa từ dung dịch muối nhôm hoặc từ dung dịch aluminat. Điều quan trọng là kiểm soát môi trường: axit quá nhiều hoặc kiềm mạnh quá nhiều đều có thể làm Al(OH)₃ tan. Không có một khoảng pH duy nhất áp dụng cho mọi dung dịch; khả năng tạo kết tủa còn phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ và các chất có mặt.
3.1 Từ muối nhôm với kiềm hoặc amoniac
Ví dụ thêm từ từ dung dịch NaOH vào dung dịch AlCl₃. Ban đầu xuất hiện kết tủa Al(OH)₃; nếu tiếp tục thêm NaOH đến dư, kết tủa có thể tan hết. Phương trình ion ở giai đoạn tạo kết tủa là:
Al³⁺ + 3OH⁻ → Al(OH)₃↓.
Phương trình đầy đủ: AlCl₃ + 3NaOH → Al(OH)₃↓ + 3NaCl. Al³⁺ là ion nhôm mang điện tích 3+; OH⁻ là ion hiđroxit mang điện tích 1−. Nếu NaOH tiếp tục dư: Al(OH)₃ + OH⁻ → [Al(OH)₄]⁻. Chỉ nói “trộn AlCl₃ với NaOH” chưa đủ để kết luận lượng kết tủa cuối cùng; phải biết lượng chất và cách trộn.
Dùng dung dịch amoniac NH₃ cũng tạo kết tủa từ ion Al³⁺; trong điều kiện thông thường, kết tủa không tan lại khi NH₃ dư. Phương trình ion là:
Al³⁺ + 3NH₃ + 3H₂O → Al(OH)₃↓ + 3NH₄⁺.
Một phản ứng khác có thể gặp trong bài tập là nhôm cacbua phản ứng với nước: Al₄C₃ + 12H₂O → 4Al(OH)₃ + 3CH₄↑. CH₄ là khí metan. Đây là kiến thức mở rộng, không cần dùng để hiểu hai cách tạo kết tủa chính ở mục này.
3.2 Từ muối aluminat
Cho CO₂ vào dung dịch aluminat kiềm: CO₂ làm giảm tính kiềm và có thể tạo kết tủa Al(OH)₃. Theo cách biểu diễn NaAlO₂ và khi CO₂ đủ để tạo hiđrocacbonat, viết:
NaAlO₂ + CO₂ + 2H₂O → Al(OH)₃↓ + NaHCO₃.
Cũng có thể thêm axit mạnh từ từ với lượng phù hợp. Trong cách biểu diễn ion của dung dịch: [Al(OH)₄]⁻ + H⁺ → Al(OH)₃↓ + H₂O. Theo cách viết quy ước AlO₂⁻: AlO₂⁻ + H⁺ + H₂O → Al(OH)₃↓. Nếu tiếp tục thêm đủ axit mạnh dư, kết tủa tan lại: Al(OH)₃ + 3H⁺ → Al³⁺ + 3H₂O.
4. Ứng dụng của Al(OH)3
Al(OH)₃ là nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhôm oxit Al₂O₃ và nhiều hợp chất nhôm khác. Ngoài ra, tùy độ tinh khiết và dạng sản phẩm, nó được dùng trong vật liệu, xử lý nước và một số chế phẩm dược. Người mới nên liên hệ từng ứng dụng với một tính chất cụ thể thay vì học thuộc danh sách tên hóa chất.
4.1 Xử lí nước
Trong xử lý nước, người ta thường dùng muối nhôm hoặc chất keo tụ chứa nhôm. Ở điều kiện pH thích hợp, chúng tạo các dạng nhôm thủy phân và bông Al(OH)₃, giúp trung hòa điện tích, hấp phụ hoặc cuốn giữ các hạt bẩn nhỏ để chúng kết thành bông lớn, dễ lắng và lọc. Không coi mọi hạt Al(OH)₃ luôn mang điện dương ở mọi pH. Môi trường và liều chất keo tụ phải được lựa chọn theo loại nước.
Cần phân biệt Al(OH)₃ với alumina hoạt tính: alumina hoạt tính là vật liệu nhôm oxit có cấu trúc xốp, có thể được tạo từ tiền chất hiđroxit bằng xử lý nhiệt được kiểm soát. Nó được dùng để hấp phụ và làm khô. Không phải cứ nung Al(OH)₃ càng nóng thì khả năng hấp phụ càng tốt; tính chất vật liệu phụ thuộc cách xử lý. Đây là phần mở rộng, không cần cho bài tập nhận biết Al(OH)₃.
Xem thêm về các chất hoá học và thông số kỹ thuật liên quan:
4.2 Thuốc kháng axit
Al(OH)₃ cấp dược dụng có trong một số thuốc kháng axit, giúp trung hòa bớt axit dạ dày và giảm triệu chứng như ợ nóng. Phản ứng với HCl ở mục 2.2 giúp giải thích ứng dụng này. Không suy rằng “ít tan nên luôn tác dụng nhẹ hoặc an toàn”; thuốc vẫn có thể gây táo bón và tương tác với thuốc khác. Chỉ dùng chế phẩm dành cho người theo nhãn thuốc hoặc hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ, không dùng hóa chất thí nghiệm thay thuốc.
4.3 Chất chống cháy và vật liệu
Sự phân hủy của Al(OH)₃ là quá trình thu nhiệt, tức hấp thụ nhiệt từ môi trường xung quanh, đồng thời giải phóng hơi nước. Hai tác dụng này góp phần hạn chế cháy khi chất được dùng làm phụ gia trong một số polymer. Al(OH)₃ không khiến mọi vật liệu trở thành hoàn toàn không cháy; hiệu quả phụ thuộc công thức vật liệu. Nó cũng được dùng làm nguyên liệu trong một số sản phẩm gốm và men.
5. Ví dụ và bài tập vận dụng
5.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Cân bằng phương trình tổng quát Al(OH)₃ → Al₂O₃ + H₂O khi nung. Chỉ điền hệ số, không đổi số 3 trong Al(OH)₃ hay số 2, 3 trong Al₂O₃.
- Vế phải có 2 Al trong Al₂O₃; đặt hệ số 2 trước Al(OH)₃ để vế trái cũng có 2 Al.
- Sau đó vế trái có 2 × 3 = 6 O và 6 H. Vế phải, Al₂O₃ đã có 3 O; đặt 3 trước H₂O sẽ thêm 3 O và 6 H, nên cả O lẫn H đều cân bằng.
- Kết quả: 2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O (nung nóng). Kiểm tra mỗi vế: 2 Al, 6 O, 6 H. Hệ số 2 : 1 : 3 cũng là tỉ lệ số mol các chất trong phản ứng tổng quát.
Ví dụ 2: Nhiệt phân hoàn toàn 7,8 g Al(OH)₃ tinh khiết, thu được Al₂O₃ khan; giả sử không hao hụt. Tính khối lượng Al₂O₃, dùng Al = 27, O = 16, H = 1.
- Tính M(Al(OH)₃) = 78 g/mol. Đổi khối lượng thành số mol: n = m/M = 7,8/78 = 0,1 mol.
- Theo 2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O, cứ 2 mol Al(OH)₃ tạo 1 mol Al₂O₃, nên n(Al₂O₃) = 0,1/2 = 0,05 mol. Không lấy tỉ lệ 1 : 1.
- M(Al₂O₃) = 2 × 27 + 3 × 16 = 102 g/mol. Vậy m(Al₂O₃) = n × M = 0,05 × 102 = 5,1 g. Khối lượng chất rắn giảm vì một phần ban đầu chuyển thành nước và thoát ra.
5.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Bài 1: Cân bằng Al₂(SO₄)₃ + NaOH → Al(OH)₃ + Na₂SO₄ ở giai đoạn tạo kết tủa, NaOH không dư. Đáp án: Al₂(SO₄)₃ + 6NaOH → 2Al(OH)₃↓ + 3Na₂SO₄. Kiểm tra có 2 Al, 3 nhóm SO₄ và 6 Na ở mỗi vế; nếu NaOH dư, phải xét thêm phản ứng làm tan kết tủa.
- Bài 2: Hoàn thành phản ứng Al(OH)₃ với dung dịch HBr đủ để hòa tan chất rắn. Đáp án: Al(OH)₃ + 3HBr → AlBr₃ + 3H₂O. Al³⁺ kết hợp với 3 ion Br⁻ để tạo công thức muối trung hòa về điện; đồng thời 3 H⁺ phản ứng với 3 nhóm OH tạo 3H₂O.
- Bài 3: Tính thể tích dung dịch HCl 1 M hòa tan vừa hết 15,6 g Al(OH)₃ tinh khiết. Đáp án: n(Al(OH)₃) = 15,6/78 = 0,2 mol. Theo tỉ lệ 1 : 3, n(HCl) = 0,2 × 3 = 0,6 mol. HCl 1 M nghĩa là có 1 mol HCl trong 1 lít dung dịch; V = n/C = 0,6/1 = 0,6 L = 600 mL. Đây là thể tích dung dịch, không dùng thể tích mol của chất khí.
Lỗi cần tránh: quên nhân số 3 ngoài ngoặc cho cả O và H; đổi chỉ số trong công thức để cân bằng; dùng tỉ lệ mol 1 : 1 cho mọi phản ứng; hoặc nghĩ kết tủa Al(OH)₃ vẫn giữ nguyên khi NaOH đã dư.
6. Lưu ý an toàn khi tiếp xúc Al(OH)3
Bột Al(OH)₃ không cháy nhưng cần tránh làm phát tán và hít bụi; dùng bảo hộ theo phiếu an toàn của sản phẩm và hướng dẫn phòng thí nghiệm. Axit HCl, HNO₃ và kiềm NaOH dùng trong các phản ứng có thể gây bỏng, nên việc làm thí nghiệm cần có hướng dẫn phù hợp.
- Dính mắt: rửa ngay bằng nhiều nước, tháo kính áp tròng nếu có và dễ thực hiện; không dụi mắt. Nếu khó chịu kéo dài, cần được nhân viên y tế đánh giá.
- Dính da: rửa bằng nước, loại bỏ quần áo bị nhiễm bẩn nếu có.
- Hít bụi: ra nơi có không khí trong lành. Nếu có triệu chứng kéo dài hoặc khó thở, tìm trợ giúp y tế.
Điều cần nhớ: Al(OH)₃ là chất rắn trắng, rất ít tan trong nước và có tính lưỡng tính. Từ muối nhôm, thêm NaOH ban đầu tạo kết tủa nhưng NaOH dư làm kết tủa tan; dung dịch NH₃ dư không làm tan lại kết tủa trong điều kiện thông thường. Khi tính bài tập, đếm đúng nhóm OH, cân bằng phương trình rồi dùng tỉ lệ hệ số để đổi số mol.
Câu hỏi thường gặp
Al(OH)3 có kết tủa không và kết tủa màu gì?
Khi được tạo thành từ các chất trong dung dịch, Al(OH)₃ thường xuất hiện dưới dạng kết tủa keo trắng vì rất ít tan trong nước. Tuy nhiên, có giữ được kết tủa hay không còn phụ thuộc lượng axit hoặc kiềm có mặt.
Al(OH)3 có tan trong nước không?
Al(OH)₃ rất ít tan trong nước, thường được coi là không tan trong bài tập phổ thông. Nó có thể phản ứng và tan trong dung dịch axit hoặc kiềm mạnh phù hợp; lượng chất và điều kiện phản ứng quyết định có tan hết hay không.
Al(OH)3 + NaOH tạo ra gì?
Trong dung dịch nước, thường viết Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]. Bài tập phổ thông cũng có thể dùng cách biểu diễn Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O. Cả hai cách dùng để mô tả Al(OH)₃ tan do phản ứng với NaOH, không phải hai sản phẩm nhôm đồng thời cần cộng lại.
Al(OH)3 có phản ứng với HNO3 không?
Có: Al(OH)₃ + 3HNO₃ → Al(NO₃)₃ + 3H₂O. Nếu có đủ axit và phản ứng diễn ra hoàn toàn, Al(OH)₃ tan hết; không phải cứ có một ít HNO₃ là toàn bộ chất rắn sẽ tan.
Al(OH)3 là axit hay bazơ?
Al(OH)₃ là hiđroxit lưỡng tính: thể hiện tính bazơ khi phản ứng với axit và tính axit khi phản ứng với kiềm mạnh. Nó không phải kiềm mạnh như NaOH; từ “lưỡng tính” mô tả khả năng phản ứng, không phải nói dung dịch của nó vừa axit vừa kiềm.
Nhiệt phân Al(OH)3 thu được gì?
Theo phương trình tổng quát khi phân hủy hoàn toàn: 2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O. Khi nung, nước thoát ra dạng hơi; quá trình thực tế có thể đi qua chất trung gian nên không gắn việc chuyển hoàn toàn thành Al₂O₃ với một mốc 300°C cố định.