Trả lời nhanh: Al + HNO3 là phản ứng oxi hóa – khử: nhôm nhường electron, tạo muối Al(NO3)3; một phần nitơ trong HNO3 nhận electron, có thể tạo NO2, NO, N2O, N2 hoặc ion NH4+ trong muối NH4NO3. Không thể chỉ dựa vào chữ “loãng” để chọn chắc chắn một sản phẩm. Nếu đề cho NO là sản phẩm khử duy nhất: Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO↑ + 2H2O. Al bị thụ động trong HNO3 đặc, nguội.
1. Al + HNO3 là phản ứng gì?
Khi học phản ứng giữa nhôm và axit nitric, bạn cần phân biệt ba việc: xác định sản phẩm, cân bằng phương trình và tính theo phương trình đã cân bằng. Bài dưới giải thích từ cách nhận biết chất nhường – nhận electron đến từng bước giải bài tập.
Khi ngồi ôn bài qua video hoặc nghe giảng trực tuyến, một thiết bị âm thanh rõ tiếng cũng giúp bạn theo dõi các bước cân bằng dễ hơn.
Al + HNO3 là phản ứng giữa kim loại nhôm và axit nitric (Nitric acid). Đây là phản ứng oxi hóa – khử: Al nhường electron, còn một phần nitơ trong HNO3 nhận electron. Khi nhôm tan theo các phản ứng đang xét, nhôm chuyển thành ion Al³⁺ và tạo muối nhôm nitrat Al(NO3)3, tan trong nước. Khác với phản ứng Al + HCl, các phản ứng Al + HNO3 xét trong bài không tạo khí H2.
1.1 Chất khử, chất oxi hóa và sự thay đổi số oxi hóa
Electron, ký hiệu e⁻, là hạt mang điện tích âm. Số oxi hóa giúp theo dõi sự nhường và nhận electron: số oxi hóa tăng là nhường electron, giảm là nhận electron. Trong phản ứng này:
- Al: số oxi hóa tăng từ 0 lên +3, mỗi nguyên tử nhường 3 electron. Al là chất khử.
- N trong HNO3 có số oxi hóa +5. Khi bị khử, N có thể chuyển thành +4 trong NO2, +2 trong NO, trung bình +1 trong N2O, 0 trong N2 hoặc −3 trong ion NH4+. HNO3 đóng vai trò chất oxi hóa. Trong NH4NO3 có hai nguyên tử N: N trong NH4+ là −3, còn N trong NO3⁻ vẫn là +5; không được gán −3 cho cả hai.
- Một phần nitơ nhận electron, phần khác vẫn giữ số oxi hóa +5 trong ion nitrat NO3⁻ của các muối. Ví dụ Al(NO3)3 chứa một ion Al³⁺ và ba ion NO3⁻. Nếu có NH4NO3, muối này cũng chứa thêm một ion NO3⁻ cho mỗi ion NH4+.
Với cùng kim loại Al, sản phẩm còn phụ thuộc nồng độ và lượng axit, nhiệt độ, trạng thái bề mặt nhôm cùng các điều kiện phản ứng. Khi làm bài, ưu tiên sản phẩm hoặc hiện tượng mà đề đã cho; không tự chọn NO chỉ vì thấy HNO3 loãng.
2. Phương trình Al + HNO3 loãng tạo NO
Phương trình dưới áp dụng cho trường hợp Al phản ứng với HNO3 loãng và NO là sản phẩm khử duy nhất. Đây là dạng bài cơ bản, nhưng không đại diện cho mọi phản ứng của Al với HNO3 loãng.
2.1 Phương trình, điều kiện và cách tiến hành
Phương trình khi sản phẩm khử duy nhất là NO:
Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO↑ + 2H2O
- Điều kiện đang xét: HNO3 loãng, phản ứng có thể xảy ra ở nhiệt độ thường; sản phẩm khử được xác định là NO. Tốc độ ban đầu có thể chịu ảnh hưởng của lớp oxit trên bề mặt nhôm.
- Trong thí nghiệm do giáo viên thực hiện, cho lá nhôm tiếp xúc với dung dịch HNO3 loãng trong thiết bị phù hợp, có tủ hút. Phương trình này được dùng khi xác định sản phẩm khử là NO.
- Tỉ lệ mol Al : HNO3 : NO = 1 : 4 : 1. Với 4 mol HNO3 đã phản ứng, 1 mol nguyên tử N bị khử thành NO; 3 mol nguyên tử N còn lại nằm trong ba ion NO3⁻ của 1 mol Al(NO3)3.
2.2 Hiện tượng nhận biết
- Trong trường hợp tạo NO, nhôm tan dần khi phản ứng diễn ra.
- Có bọt khí không màu thoát ra trong dung dịch.
- Khí này gặp không khí thì hóa nâu đỏ do NO bị oxi hóa:
2NO (không màu) + O2 → 2NO2 (nâu đỏ)
Trong bài tập Al + HNO3, hiện tượng khí không màu chuyển nâu đỏ khi gặp không khí là dấu hiệu gợi ý NO. Màu quan sát được không chứng minh khí thu được hoàn toàn tinh khiết; không nhận biết khí bằng cách ngửi.
3. Các bước cân bằng phương trình Al + HNO3
Thăng bằng electron là cách chọn hệ số sao cho tổng electron nhường bằng tổng electron nhận. Trước tiên phải biết sản phẩm khử; cân bằng đúng nguyên tử không tự chứng minh rằng phản ứng thực tế chắc chắn xảy ra theo phương trình đó.
3.1 Bốn bước thăng bằng electron
Ví dụ sau xét NO là sản phẩm khử duy nhất. Ký hiệu N(+5), N(+2) dùng để chỉ số oxi hóa của N trong các chất tương ứng, không phải ion nitơ tự do trong dung dịch.
- Xác định nguyên tố thay đổi số oxi hóa: Al từ 0 lên +3; N từ +5 trong HNO3 xuống +2 trong NO. Vậy Al là chất khử, HNO3 là chất oxi hóa.
- Ghi sự nhường – nhận electron. Mỗi nguyên tử Al nhường 3e⁻; mỗi nguyên tử N chuyển từ +5 xuống +2 nhận 3e⁻:
- Quá trình oxi hóa: Al → Al³⁺ + 3e⁻.
- Sơ đồ tính electron của N: N(+5) + 3e⁻ → N(+2). Trong môi trường axit, bán phản ứng đầy đủ là NO3⁻ + 4H⁺ + 3e⁻ → NO + 2H2O.
- Vì một Al nhường 3e⁻ và một N tạo NO nhận 3e⁻, tỉ lệ Al : NO bằng 1 : 1. Đặt hệ số 1 trước Al, Al(NO3)3 và NO. Chưa thể đặt hệ số 1 cho HNO3 vì còn phải tính N trong muối.
- Đếm N ở vế phải: Al(NO3)3 có 3 N, NO có 1 N, tổng là 4 N nên đặt 4 trước HNO3. Vế trái có 4 H nên đặt 2 trước H2O. Kiểm tra O: 12 ở mỗi vế. Hệ số lần lượt là 1 : 4 : 1 : 1 : 2.
Kết quả: Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O
Từ phương trình: 1 mol Al phản ứng với 4 mol HNO3 và tạo 1 mol NO. Khi tính toán, chỉ dùng tỉ lệ này nếu sản phẩm khử duy nhất là NO.
3.2 Mẹo kiểm tra hệ số
- Tính hệ số HNO3 bằng cách đếm toàn bộ N ở vế sản phẩm. Với phản ứng tạo NO: 3 N trong Al(NO3)3 + 1 N trong NO = 4 N. Riêng khi tạo NH4NO3, phải đếm cả N trong NH4+ và N trong NO3⁻ của muối này.
- Kiểm tra đủ Al, N, H và O ở hai vế. Các hệ số phải là những số nguyên dương tối giản. Bảo toàn nguyên tử và electron đều cần khớp.
- Nitơ giữ nguyên số oxi hóa +5 trong NO3⁻ không nhận electron. Chỉ phần N chuyển xuống số oxi hóa thấp hơn mới được đưa vào phép tính electron nhận.
4. Bảng tổng hợp các trường hợp phản ứng Al + HNO3
Bảng dưới tổng hợp các phương trình dùng khi đề đã xác định sản phẩm. Nồng độ là một yếu tố ảnh hưởng, không phải quy tắc chọn duy nhất một chất. Các phương trình tạo một sản phẩm khử riêng lẻ là những trường hợp lý tưởng hóa để tính toán; thực tế có thể tạo hỗn hợp.
| Điều kiện thường gặp |
Sản phẩm khử hoặc muối chứa sản phẩm khử |
Phương trình |
Đặc điểm cần nhớ |
| Đặc, nóng |
NO2 |
Al + 6HNO3 → Al(NO3)3 + 3NO2↑ + 3H2O |
NO2 có màu nâu đỏ, độc; không ngửi để nhận biết. |
| Loãng, xét trường hợp tạo NO |
NO |
Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO↑ + 2H2O |
NO không màu, bị oxi hóa thành NO2 nâu đỏ trong không khí. |
| Loãng, xét trường hợp tạo N2O |
N2O |
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O |
N2O không màu; màu sắc không đủ để phân biệt với N2. |
| Loãng, xét trường hợp tạo N2 |
N2 |
10Al + 36HNO3 → 10Al(NO3)3 + 3N2 + 18H2O |
N2 không màu; cần dữ kiện đề để phân biệt với khí khác. |
| Rất loãng, xét trường hợp tạo NH4+ |
NH4+ trong muối NH4NO3 |
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O |
Phương trình này không sinh khí; NH4NO3 tan trong dung dịch. |
Cách kiểm tra electron theo mol: 1 mol Al nhường 3 mol e⁻; tạo 1 mol NO2 cần 1 mol e⁻, 1 mol NO cần 3 mol e⁻, 1 mol N2O cần 8 mol e⁻, 1 mol N2 cần 10 mol e⁻, 1 mol NH4+ cần 8 mol e⁻. Vì vậy 8 mol Al nhường 24 mol e⁻ để tạo 3 mol N2O hoặc 3 mol NH4+; 10 mol Al nhường 30 mol e⁻ để tạo 3 mol N2.
Số oxi hóa trung bình của N trong N2O được tính từ 2x + (−2) = 0, suy ra x = +1. Hai N ban đầu có tổng số oxi hóa +10, sau đó còn tổng +2, nên cần nhận 8 electron để tạo một phân tử N2O. Khi mới học, hãy nhớ số electron nhận theo từng phân tử sản phẩm để tránh bỏ sót hệ số 2.
4.1 HNO3 đặc, nóng tạo NO2
Trong dạng bài Al tác dụng với HNO3 đặc, nóng và tạo NO2, dùng phương trình:
Al + 6HNO3 → Al(NO3)3 + 3NO2↑ + 3H2O
Mỗi nguyên tử N giảm số oxi hóa từ +5 xuống +4 nên nhận 1 electron. Một Al nhường 3 electron, vì vậy tạo 3 NO2. Khí NO2 có màu nâu đỏ và độc.
4.2 HNO3 loãng tạo N2O, N2
Trong một số điều kiện với HNO3 loãng, N có thể bị khử xuống mức thấp hơn so với NO. Nếu đề xác định N2O là sản phẩm khử duy nhất, dùng:
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O
Nếu sản phẩm khử duy nhất là khí nitơ N2, dùng:
10Al + 36HNO3 → 10Al(NO3)3 + 3N2 + 18H2O
Nếu đề cho hỗn hợp, phải tính tổng electron mà các sản phẩm nhận. Chẳng hạn hỗn hợp chỉ gồm N2 và N2O thì 3n(Al) = 10n(N2) + 8n(N2O), với điều kiện Al chuyển hết thành Al³⁺ và không có sản phẩm khử nào khác.
4.3 HNO3 rất loãng tạo NH4NO3
Trong một số điều kiện với HNO3 rất loãng, N(+5) có thể nhận 8 electron để chuyển thành N(−3) trong NH4+. Ion này kết hợp với NO3⁻ tạo NH4NO3 tan trong dung dịch. Phương trình khi đây là sản phẩm khử duy nhất:
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O
Phương trình trên không có sản phẩm khí. Đếm N ở vế phải: 8Al(NO3)3 chứa 24 N; 3NH4NO3 chứa 6 N, gồm 3 N bị khử và 3 N vẫn ở mức +5. Tổng 30 N tương ứng với 30HNO3. Không suy ngược rằng cứ Al tan mà không có khí là chắc chắn tạo NH4NO3.
5. Al thụ động trong HNO3 đặc, nguội
Trong HNO3 đặc, nguội, Al bị thụ động: bề mặt kim loại được bảo vệ nên phản ứng hòa tan bị kìm hãm mạnh. Trong bài tập phổ thông, thường coi Al không phản ứng ở điều kiện này.
5.1 Vì sao có hiện tượng thụ động hóa
Bề mặt Al có lớp màng oxit bảo vệ. Trong HNO3 đặc, nguội, lớp màng bảo vệ được duy trì bền vững, ngăn kim loại bên trong tiếp tục bị hòa tan đáng kể. Hiện tượng này gọi là thụ động hóa.
- Fe và Cr cũng bị thụ động trong HNO3 đặc, nguội. Vì thế Fe + HNO3 đặc, nguội thường được coi là không phản ứng trong bài tập phổ thông.
- Thụ động hóa phụ thuộc điều kiện cụ thể; không suy từ kiến thức này rằng mọi bình nhôm hoặc sắt đều phù hợp để chứa HNO3.
- Khi chuyển sang điều kiện đặc, nóng, Al có thể phản ứng tạo Al(NO3)3, NO2 và H2O như phương trình ở mục 4.1.
- Thụ động khác với "không có khả năng phản ứng": nhôm vẫn có khả năng phản ứng, chỉ là bị lớp màng chặn lại ở điều kiện nguội.
6. Tính chất hóa học liên quan của Al và HNO3
6.1 Tính chất của nhôm
- Với oxi: Al dễ bị oxi hóa; ở điều kiện thường, lớp oxit mỏng trên bề mặt bảo vệ phần kim loại bên trong. Phương trình: 4Al + 3O2 → 2Al2O3. Nhôm cháy mạnh hơn khi được đốt nóng ở dạng bột.
- Với clo: Al tạo nhôm clorua khi phản ứng được khơi mào thích hợp. Phương trình: 2Al + 3Cl2 → 2AlCl3.
- Với axit thường (HCl, H2SO4 loãng) giải phóng H2: 2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2 và 2Al + 3H2SO4 (loãng) → Al2(SO4)3 + 3H2.
- Với H2SO4 đặc, nóng: 2Al + 6H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O. Al bị thụ động trong H2SO4 đặc, nguội và HNO3 đặc, nguội.
- Với muối của kim loại yếu hơn: Al + 3AgNO3 → Al(NO3)3 + 3Ag và 2Al + 3FeSO4 → Al2(SO4)3 + 3Fe.
- Với dung dịch kiềm: lớp oxit lưỡng tính bị hòa tan, sau đó Al phản ứng tạo aluminat và H2. Cách viết thường gặp trong bài tập: 2Al + 2NaOH + 2H2O → 2NaAlO2 + 3H2↑. Trong dung dịch nước, có thể biểu diễn sản phẩm dưới dạng phức: 2Al + 2NaOH + 6H2O → 2Na[Al(OH)4] + 3H2↑. Đây là hai cách biểu diễn; cần dùng nhất quán theo đề.
- Phản ứng nhiệt nhôm: nhôm khử oxit kim loại ở nhiệt độ cao, tỏa nhiều nhiệt, dùng hàn đường ray. Fe2O3 + 2Al → 2Fe + Al2O3. Tương tự: 3CuO + 2Al → Al2O3 + 3Cu; 8Al + 3Fe3O4 → 4Al2O3 + 9Fe; Cr2O3 + 2Al → Al2O3 + 2Cr.
6.2 Tính chất của HNO3
- Tính axit: HNO3 là axit mạnh, phân li hoàn toàn thành H+ và NO3- trong dung dịch loãng; làm quỳ tím hóa đỏ, tác dụng với bazơ, oxit bazơ, muối của axit yếu hơn. MgO + 2HNO3 → Mg(NO3)2 + H2O; Ca(OH)2 + 2HNO3 → Ca(NO3)2 + 2H2O; BaCO3 + 2HNO3 → Ba(NO3)2 + CO2 + H2O.
- Tính oxi hóa với kim loại: HNO3 phản ứng với nhiều kim loại, kể cả Cu, nhưng không hòa tan Au, Pt trong điều kiện thường xét ở phổ thông. Cần chú ý thụ động hóa của Al, Fe, Cr trong axit đặc, nguội. Ví dụ: Cu + 4HNO3 (đặc) → Cu(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O; Fe + 4HNO3 (loãng, dư, tạo NO) → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O; 4Zn + 10HNO3 (rất loãng, xét tạo NH4+) → 4Zn(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O.
- Với một số phi kim, HNO3 đặc khi đun nóng có thể oxi hóa chúng: S + 6HNO3 → H2SO4 + 6NO2 + 2H2O; C + 4HNO3 → CO2 + 4NO2 + 2H2O; P + 5HNO3 → H3PO4 + 5NO2 + H2O.
- Với hợp chất: HNO3 đặc oxi hóa nhiều chất vô cơ và hữu cơ; vải, giấy, mùn cưa, dầu thông có thể bị phá hủy hoặc bốc cháy. Ví dụ: 4HNO3 + FeO → Fe(NO3)3 + NO2 + 2H2O; Fe3O4 + 10HNO3 → 3Fe(NO3)3 + NO2 + 5H2O.
7. Lỗi thường gặp và hiểu lầm khi viết phương trình Al + HNO3
7.1 Vì sao không có H2 trong sản phẩm
Không áp dụng máy móc quy tắc “kim loại + axit tạo H2” cho HNO3. Trong các phản ứng Al + HNO3 đang xét, N(+5) nhận electron tạo các sản phẩm khử của nitơ, còn Al chuyển thành Al³⁺. Do đó không viết H2 trong những phương trình này.
7.2 Viết sai công thức và ký hiệu
- Công thức đúng là Al(NO3)3, không phải Al(NO3)2, vì nhôm có hóa trị III.
- Al(NO3)3 tan trong nước nên không ghi mũi tên kết tủa.
- Không tự mặc định HNO3 loãng luôn tạo NO. Nếu đề cho NO, N2O, N2 hoặc NH4NO3, phải lập phương trình theo đúng sản phẩm đó.
- Phân biệt NO và NO2: NO không màu, có thể chuyển thành NO2 nâu đỏ khi ra không khí; NO2 nâu đỏ có thể được tạo trực tiếp trong phản ứng với HNO3 đặc, nóng.
8. Ví dụ có lời giải
8.1 Ví dụ 1: cân bằng Al + HNO3 → Al(NO3)3 + N2O + H2O
- Al chuyển từ 0 lên +3, nhường 3 electron mỗi nguyên tử. N trong HNO3 từ +5 xuống trung bình +1 trong N2O. Hai nguyên tử N nhận tổng 8 electron để tạo một phân tử N2O.
- Bội chung nhỏ nhất của 3 và 8 là 24. Vì vậy chọn 8 Al để nhường 24 electron và 3 N2O tương ứng với nhận 24 electron. Suy ra tỉ lệ Al : N2O = 8 : 3.
- Đặt 8Al, 8Al(NO3)3 và 3N2O. Vế phải có 24 + 6 = 30 nguyên tử N nên cần 30HNO3. Có 30 H ở vế trái nên cần 15H2O.
- Kiểm tra: Al là 8 ở mỗi vế, N là 30, H là 30; O ở vế trái là 30 × 3 = 90, ở vế phải là 8 × 9 + 3 + 15 = 90. Các hệ số đã tối giản.
Kết quả: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O
8.2 Ví dụ 2: tính thể tích khí NO khi hòa tan 2,7 g Al
Hòa tan hoàn toàn 2,7 g Al trong HNO3 loãng, dư; NO là sản phẩm khử duy nhất. Tính thể tích NO ở 0 °C và 1 atm, lấy thể tích mol khí là 22,4 lít/mol và M(Al) = 27 g/mol.
- Tính số mol Al: n(Al) = m/M = 2,7/27 = 0,1 mol.
- Mỗi mol Al nhường 3 mol electron, nên tổng electron nhường là 3 × 0,1 = 0,3 mol.
- Mỗi mol NO tương ứng với nhận 3 mol electron. Do đó 3n(NO) = 0,3, suy ra n(NO) = 0,1 mol.
- Tính thể tích: V(NO) = n × Vm = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít ở 0 °C và 1 atm.
Có thể giải ngắn bằng phương trình: Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O. Tỉ lệ mol Al : NO = 1 : 1 nên n(NO) = 0,1 mol. Chú ý: 22,4 lít/mol chỉ dùng cho điều kiện đã nêu; nếu đề cho 25 °C, 1 bar thì thường lấy khoảng 24,79 lít/mol, lúc đó 0,1 mol khí có thể tích khoảng 2,479 lít.
9. Bài tập vận dụng có đáp án
9.1 Bài tập từ dễ đến khó
Bài 1. Cân bằng phương trình Al + HNO3 → Al(NO3)3 + NO + H2O bằng các hệ số nguyên dương tối giản. Xác định hệ số HNO3.
Đáp án: 4. Phương trình là Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O.
Bài 2. Nêu hiện tượng khi cho lá nhôm tiếp xúc với dung dịch HNO3 đặc, nguội.
Đáp án: thường không thấy nhôm tan đáng kể hoặc có khí thoát ra, vì Al bị thụ động. Trong bài tập phổ thông, coi như không phản ứng.
Bài 3. Hòa tan Al trong HNO3 đặc, nóng, thu được 0,3 mol NO2 là sản phẩm khử duy nhất. Tính khối lượng Al đã phản ứng, lấy M(Al) = 27 g/mol.
Lời giải: một Al nhường 3 electron, còn một N(+5) nhận 1 electron để tạo NO2. Do đó 3n(Al) = n(NO2) = 0,3. Suy ra n(Al) = 0,1 mol và m(Al) = 0,1 × 27 = 2,7 g.
Bài 4. Cân bằng Al + HNO3 → Al(NO3)3 + N2O + H2O bằng các hệ số nguyên dương tối giản, rồi tính tổng các hệ số.
Lời giải: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O. Tổng hệ số: 8 + 30 + 8 + 3 + 15 = 64.
Bài 5. Xét bốn cặp chất: Al và HNO3 đặc, nguội; Al và HNO3 loãng, tạo NO là sản phẩm khử duy nhất; Al và HCl; Al và H2SO4 đặc, nguội. Theo kiến thức phổ thông, xác định số cặp phản ứng giải phóng khí.
Đáp án: 2 cặp. Al + HNO3 loãng trong trường hợp đề cho tạo NO; Al + HCl tạo H2. Al bị thụ động ở hai cặp axit đặc, nguội còn lại. Điều kiện tạo NO được nêu rõ để tránh nhầm với trường hợp tạo NH4NO3 không sinh khí.
10. Lưu ý an toàn khi làm thí nghiệm với HNO3
- Cả NO và NO2 đều có hại; NO còn có thể chuyển thành NO2 trong không khí. Thí nghiệm sinh các khí này cần thực hiện trong tủ hút bởi người có chuyên môn hoặc dưới sự giám sát trực tiếp của giáo viên.
- HNO3 ăn mòn và có thể gây bỏng. Dùng kính bảo hộ, găng tay và trang phục bảo hộ phù hợp theo quy định phòng thí nghiệm.
- Việc thêm axit và kiểm soát phản ứng phải theo hướng dẫn của giáo viên hoặc quy trình phòng thí nghiệm; không tự thực hiện ở nhà.
- Khí thải và dung dịch sau phản ứng cần được xử lý theo quy trình phòng thí nghiệm; không xả trực tiếp ra môi trường.
- Không để axit dính vào vải, giấy hoặc chất hữu cơ vì có thể gây cháy.
Khi làm bài Al + HNO3, trước tiên xác định điều kiện và sản phẩm khử từ đề. Sau đó tính electron nhường – nhận, cân bằng toàn bộ nguyên tố rồi mới dùng tỉ lệ mol. Ghi nhớ riêng: Al bị thụ động trong HNO3 đặc, nguội; các phản ứng đang xét không tạo H2; HNO3 loãng không bảo đảm chỉ tạo NO.
Câu hỏi thường gặp
Al tác dụng với HNO3 loãng tạo ra khí gì?
Có thể tạo NO, N2O, N2 hoặc ion NH4+ trong NH4NO3, tùy điều kiện. NO không màu và chuyển nâu đỏ khi bị oxi hóa trong không khí. NH4NO3 là muối tan, không phải khí. Cần dựa vào sản phẩm hoặc hiện tượng mà đề nêu.
Phương trình Al + HNO3 đặc nóng là gì?
Al + 6HNO3 → Al(NO3)3 + 3NO2↑ + 3H2O. Khí NO2 màu nâu đỏ, mùi hắc.
Al có tác dụng với HNO3 đặc nguội không?
Trong bài tập phổ thông, coi Al không phản ứng với HNO3 đặc, nguội do bị thụ động hóa. Điều này không có nghĩa Al hoàn toàn mất khả năng phản ứng với HNO3 ở mọi điều kiện.
Vì sao Al + HNO3 không tạo ra H2?
Trong các phản ứng đang xét, N có số oxi hóa +5 trong HNO3 nhận electron, tạo sản phẩm khử của nitơ; Al nhường electron để thành Al³⁺. Vì vậy không dùng quy tắc tạo H2 của phản ứng Al với HCl để viết phương trình Al + HNO3.
Al + HNO3 ra NH4NO3 khi nào?
Trong một số điều kiện với HNO3 rất loãng, Al có thể khử N(+5) thành N(−3) trong NH4+. Phương trình khi đây là sản phẩm khử duy nhất: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O. Phương trình này không sinh khí; không khẳng định mọi dung dịch HNO3 rất loãng đều cho riêng NH4NO3.
Al + HNO3 ra N2O hoặc hỗn hợp N2 và N2O thì viết thế nào?
Nếu chỉ tạo N2O: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O. Nếu sản phẩm khử chỉ gồm N2 và N2O, dùng 3n(Al) = 10n(N2) + 8n(N2O), kết hợp tỉ lệ mol hoặc dữ kiện khí của đề. Chẳng hạn n(N2) : n(N2O) = 1 : 1 thì phương trình là 6Al + 22HNO3 → 6Al(NO3)3 + N2 + N2O + 11H2O.
Xem thêm các kiến thức hóa học:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không