Trả lời nhanh: Ancol etylic, còn gọi là ethanol hoặc cồn etylic, có công thức phân tử C2H6O và công thức cấu tạo thu gọn CH3–CH2–OH, thường viết C2H5OH. Đây là chất lỏng không màu, dễ bay hơi, dễ cháy và trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ. Ba phản ứng cơ bản cần nhớ là tác dụng với Na, cháy trong oxi và phản ứng với axit axetic tạo este. Ethanol được dùng làm dung môi, nhiên liệu và thành phần của một số chế phẩm sát khuẩn.
1. Ancol etylic là gì?
Ancol etylic là ancol no, đơn chức, mạch hở. “No” nghĩa là trong phân tử chỉ có các liên kết đơn; “đơn chức” nghĩa là có một nhóm hiđroxyl –OH. Trong ethanol, –OH gắn với nhóm etyl C2H5–. Các phần dưới giải thích công thức, phản ứng và cách tính từ những kiến thức cơ bản.
1.1 Tên gọi và công thức
Ethanol, etanol, cồn etylic, rượu etylic và ethyl alcohol đều chỉ cùng một chất. Tuy nhiên, sản phẩm bán dưới tên “cồn” có thể là dung dịch hoặc hỗn hợp, nên cần xem nhãn để biết thành phần và mục đích sử dụng.
Công thức của ancol etylic gồm: công thức phân tử C2H6O cho biết có 2 C, 6 H và 1 O; cách viết C2H5OH làm rõ nhóm –OH; công thức cấu tạo thu gọn CH3–CH2–OH cho biết thứ tự liên kết. Cùng công thức phân tử C2H6O còn có đimetyl ete CH3–O–CH3, nên chỉ nhìn công thức phân tử thì chưa phân biệt được hai chất.
1.2 Cấu tạo phân tử
Chai ancol etylic (ethanol) 90% kèm công thức hóa học
Trong CH3–CH2–OH, nhóm –OH gắn với nguyên tử C của nhóm CH2. H thuộc nhóm –OH là nguyên tử H bị thay thế khi ethanol phản ứng với Na. Nhóm –OH cũng tham gia phản ứng với axit axetic để tạo este. Chai trong hình trên dùng thủy tinh màu hổ phách; ethanol tinh khiết vẫn là chất lỏng không màu.
Công thức cấu tạo của ancol etylic
2. Tính chất vật lý của ancol etylic
Ở điều kiện thường, ethanol là chất lỏng không màu, có mùi đặc trưng và dễ bay hơi. “Tan vô hạn trong nước” nghĩa là có thể trộn ethanol với nước theo mọi tỉ lệ để tạo hỗn hợp đồng nhất. Ethanol còn hòa tan được nhiều chất khác, nên được dùng làm dung môi. Không nếm hóa chất để nhận biết.
Một số thông số gần đúng của ethanol tinh khiết:
- Khối lượng riêng khoảng 0,789 g/cm³ ở 20 °C, tức 1 mL ethanol có khối lượng khoảng 0,789 g; ethanol nhẹ hơn nước.
- Nhiệt độ sôi khoảng 78,4 °C ở áp suất 1 atm.
- Nhiệt độ đông đặc khoảng −114 °C.
Ethanol có nhiệt độ sôi cao hơn một số chất có khối lượng mol gần bằng nó, chẳng hạn đimetyl ete. Nguyên nhân là giữa các phân tử ethanol có liên kết hiđro. Có thể hình dung đây là lực hút giữa các phân tử, nên cần thêm năng lượng để tách chúng khi hóa hơi. Liên kết hiđro giữa ethanol và nước cũng góp phần làm hai chất trộn lẫn tốt.
3. Tính chất hoá học của ancol etylic
Khi mới học, nên bắt đầu với phản ứng cùng Na, phản ứng cháy và este hóa. Sau đó học thêm phản ứng oxi hóa tạo anđehit hoặc axit, và tách nước tạo etilen hoặc ete. Điều kiện phản ứng ảnh hưởng đến sản phẩm, không chỉ riêng công thức chất ban đầu.
3.1 Phản ứng với natri
2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2↑
Sản phẩm là natri etylat C2H5ONa và khí hiđro. Theo phương trình, 2 mol ethanol tạo 1 mol H2. Khi tính lượng H2 do ethanol sinh ra, cần xét ethanol khan, tức không chứa nước đáng kể, vì Na cũng phản ứng với nước: 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2. Natri etylat không phải xà phòng; xà phòng thường là muối natri hoặc kali của axit béo.
3.2 Phản ứng este hoá với axit axetic
Phản ứng este hóa của ancol etylic với axit axetic
C2H5OH + CH3COOH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O
Trong bài tập phổ thông, phản ứng được tiến hành khi đun nóng với H2SO4 đặc làm xúc tác axit và có khả năng hút nước, hỗ trợ tạo este. Sản phẩm CH3COOC2H5 là etyl axetat. Ký hiệu ⇌ cho biết phản ứng thuận nghịch: các chất sản phẩm cũng có thể phản ứng theo chiều ngược. Lưu ý: hình trên ghi 140 °C, nhưng đây không phải nhiệt độ bắt buộc của phản ứng este hóa; không dùng con số này làm điều kiện cố định. Mốc khoảng 140 °C thường được học khi tách nước hai phân tử ethanol tạo ete ở mục sau.
3.3 Phản ứng cháy và oxi hoá
- Cháy hoàn toàn khi đủ O2 và được châm cháy: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Phản ứng tỏa nhiều nhiệt, ngọn lửa thường xanh nhạt. Tỉ lệ mol ethanol : CO2 : H2O = 1 : 2 : 3.
- Oxi hóa tạo giấm: C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O, nhờ vi khuẩn axetic và có oxi. Cần phân biệt quá trình này với lên men rượu tạo ethanol từ đường.
- Oxi hóa bằng CuO khi đun nóng: C2H5OH + CuO → CH3CHO + H2O + Cu. CuO màu đen bị khử thành Cu màu đỏ; ethanol tạo anđehit axetic CH3CHO.
3.4 Phản ứng tách nước và các phản ứng khác
Ancol etylic tách nước tạo etilen khi đun với H2SO4 đặc
- Thế nhóm –OH bằng Br: C2H5OH + HBr → C2H5Br + H2O, thường đun nóng với HBr đậm đặc. C2H5Br là bromoetan.
- Tách nước với H2SO4 đặc: khoảng 170 °C, C2H5OH → C2H4 + H2O, tạo etilen; khoảng 140 °C, 2C2H5OH → C2H5OC2H5 + H2O, tạo đietyl ete. Hai phương trình có sản phẩm và tỉ lệ mol khác nhau.
- Phản ứng theo chiều điều chế ethanol từ dẫn xuất halogen: C2H5Br + NaOH → C2H5OH + NaBr, dùng dung dịch NaOH và đun nóng. Nếu đổi sang kiềm trong ancol, sản phẩm có thể theo hướng tách tạo etilen, nên phải đọc điều kiện.
Tách hiđro khác với tách nước. Ví dụ, dẫn hơi ethanol qua Cu nóng khoảng 300 °C: C2H5OH → CH3CHO + H2. Trong điều kiện này, ancol bậc một hoặc hai có thể tách H2 vì còn H trên C mang –OH; ancol bậc ba không có H tại C đó nên không tạo hợp chất cacbonyl theo cách này. Phản ứng tách nước là quá trình khác, cần có H ở C kề bên để tạo anken. Phần nâng cao có thể gặp phản ứng tạo buta-1,3-đien: 2C2H5OH → CH2=CH–CH=CH2 + 2H2O + H2, với xúc tác và nhiệt độ thích hợp.
4. Cách điều chế ancol etylic
Hai hướng phổ biến nhất là lên men nguyên liệu chứa đường, tinh bột và hiđrat hoá etilen.
4.1 Lên men tinh bột hoặc đường
Với tinh bột, trước hết cần thủy phân thành glucozơ: (C6H10O5)n + nH2O → nC6H12O6, nhờ enzim hoặc xúc tác axit thích hợp. Sau đó glucozơ lên men rượu nhờ enzim của nấm men, trong điều kiện hạn chế oxi, thường ở khoảng 30–35 °C:
C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2 (men rượu, nhiệt độ thích hợp).
4.2 Hiđrat hoá etilen và các cách khác
- Hiđrat hóa etilen, tức cộng nước vào liên kết đôi: CH2=CH2 + H2O ⇌ C2H5OH. Trong công nghiệp, có thể dùng hơi nước và xúc tác H3PO4 ở nhiệt độ, áp suất thích hợp. Đây là chiều ngược của phản ứng tách nước ethanol tạo etilen.
- Hiđro hóa anđehit axetic: CH3CHO + H2 → CH3CH2OH, xúc tác Ni, đun nóng.
- Thủy phân dẫn xuất halogen bằng kiềm trong nước như phương trình với C2H5Br ở trên. Một số este etyl cũng cho ethanol khi thủy phân, ví dụ CH3COOC2H5 + NaOH → CH3COONa + C2H5OH, đun nóng.
5. Ứng dụng của ancol etylic trong đời sống
5.1 Nhiên liệu và xăng sinh học E5, E10
Nhiên liệu ethanol có thể dùng cho đèn cồn và pha vào xăng cho động cơ phù hợp. E5 thường chỉ xăng có khoảng 5% ethanol theo thể tích; Xăng E10 có khoảng 10% ethanol theo thể tích. Đây là tỉ lệ thành phần nhiên liệu, không phải độ tinh khiết của ethanol dùng để pha.
5.2 Sát khuẩn, dung môi và công nghiệp
- Thành phần của một số chế phẩm sát khuẩn da và khử khuẩn bề mặt phù hợp. Cần dùng đúng nồng độ và thời gian tiếp xúc theo nhãn; không coi cồn là chất tiệt khuẩn mọi dụng cụ y tế.
- Dung môi cho nước hoa và dược phẩm.
- Nguyên liệu sản xuất axit axetic, cao su tổng hợp.
- Ethanol đạt yêu cầu dùng cho thực phẩm có trong đồ uống có cồn. Ethanol còn được sử dụng trong một số quy trình in ấn, dệt may; cồn công nghiệp hoặc cồn sát khuẩn không dùng để pha đồ uống.
Bạn có thể tham khảo thêm sản phẩm camera EZVIZ H3C để tìm hiểu một thiết bị giám sát dùng trong đời sống.
6. Ancol etylic có độc không?
Ethanol có thể gây hại khi uống nhiều hoặc phơi nhiễm hơi ở nồng độ cao; tiếp xúc có thể gây kích ứng. Chế phẩm dùng ngoài da, cồn phòng thí nghiệm và cồn công nghiệp có yêu cầu khác nhau. Không suy rằng chất có trong đồ uống thì mọi sản phẩm mang tên ethanol đều uống được.
6.1 Tính dễ cháy và lưu ý khi sử dụng
Ethanol và hơi ethanol dễ bắt lửa. Bảo quản xa nguồn nhiệt, tia lửa và ngọn lửa; dùng ở nơi thông thoáng. Không đốt trong bình kín và không châm thêm cồn vào đèn đang cháy hoặc còn nóng. Thí nghiệm với Na, axit đặc hoặc đun nóng ethanol cần có người có chuyên môn hướng dẫn.
Cồn biến tính là ethanol được thêm chất để không thích hợp dùng làm đồ uống. Các sản phẩm thuộc nhóm cồn công nghiệp cần được xem nhãn hoặc bảng thành phần, vì không phải mọi loại đều giống nhau. Metanol CH3OH là một chất khác, có thể gây ngộ độc nặng và không thay cho ethanol trong đồ uống hoặc chế phẩm sát khuẩn. Chỉ nhìn nồng độ “70%” hay “95%” không đủ xác định sản phẩm dùng được vào việc gì.
7. Vai trò của nước trong cồn sát khuẩn
Nước giúp quá trình biến tính protein của vi sinh vật diễn ra hiệu quả hơn, nên hỗn hợp ethanol và nước có thể diệt khuẩn tốt hơn ethanol tuyệt đối. Cồn 70% theo thể tích là nồng độ thường gặp; 70% v/v nghĩa là có 70 mL ethanol trong 100 mL dung dịch cuối cùng, không đơn giản là trộn 70 mL ethanol với 30 mL nước vì thể tích có thể co khi trộn. Hiệu quả còn phụ thuộc vi sinh vật, công thức sản phẩm và thời gian tiếp xúc; không có một nồng độ tốt nhất cho mọi mục đích.
Hai loại cồn thường gặp là ethanol và isopropanol. Cả hai có thể dùng trong chế phẩm phù hợp; mức kích ứng da còn phụ thuộc nồng độ, tá dược và cơ địa, nên không khẳng định ethanol luôn dịu da hơn. Cồn không diệt được bào tử vi khuẩn theo cách dùng thông thường, vì vậy khử khuẩn bằng cồn không đồng nghĩa với tiệt khuẩn.
8. Ví dụ và bài tập về ancol etylic
8.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Cho 4,6 g ethanol khan phản ứng hoàn toàn với Na dư. Tính thể tích H2 ở 0 °C, 1 atm, lấy thể tích mol khí Vm = 22,4 lít/mol và M(C2H5OH) = 46 g/mol.
- Đổi khối lượng thành số mol: n(C2H5OH) = m/M = 4,6/46 = 0,1 mol.
- Phương trình: 2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2. Cứ 2 mol ethanol tạo 1 mol H2, nên n(H2) = 0,1/2 = 0,05 mol.
- Tính thể tích: V(H2) = n × Vm = 0,05 × 22,4 = 1,12 lít ở điều kiện đã cho.
Ví dụ 2. Từ 162 g tinh bột khô, tinh khiết, điều chế ethanol qua thủy phân rồi lên men. Hiệu suất chung cả quá trình là 90%. Tính khối lượng ethanol, dùng các khối lượng mol làm tròn theo C = 12, H = 1, O = 16.
- Mỗi mắt xích C6H10O5 có khối lượng mol 162 g/mol và khi thủy phân tạo một phân tử glucozơ. Vậy 162 g tinh bột tương ứng 1 mol mắt xích, có thể tạo tối đa 1 mol glucozơ. Không coi 162 g/mol là khối lượng mol của cả phân tử tinh bột.
- Theo phương trình lên men, 1 mol glucozơ tạo tối đa 2 mol ethanol. Khối lượng ethanol lý thuyết là 2 × 46 = 92 g.
- Hiệu suất chung 90% nên m(thực tế) = m(lý thuyết) × 90/100 = 92 × 0,9 = 82,8 g. Hiệu suất đã là của cả quá trình nên chỉ nhân 0,9 một lần.
8.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Viết phương trình cháy hoàn toàn của ethanol. Đáp án: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Một mol ethanol tạo 2 mol CO2 khi cháy hoàn toàn.
- Đốt cháy hoàn toàn 0,2 mol C2H5OH. Tính thể tích CO2 ở 0 °C, 1 atm, lấy Vm = 22,4 lít/mol. Đáp án: n(CO2) = 2 × 0,2 = 0,4 mol; V(CO2) = 0,4 × 22,4 = 8,96 lít.
- Cho 9,2 g ethanol khan phản ứng hoàn toàn với Na dư. Tính thể tích H2 ở 0 °C, 1 atm, lấy Vm = 22,4 lít/mol và M(C2H5OH) = 46 g/mol. Đáp án: n(ethanol) = 9,2/46 = 0,2 mol; n(H2) = 0,2/2 = 0,1 mol; V(H2) = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít.
- Lên men 180 g glucozơ tinh khiết, hiệu suất 80%. Tính khối lượng ethanol, lấy M(glucozơ) = 180 g/mol, M(ethanol) = 46 g/mol. Đáp án: n(glucozơ) = 1 mol; khối lượng ethanol lý thuyết là 2 × 46 = 92 g; khối lượng thực tế là 92 × 0,8 = 73,6 g.
Trước khi tính, cần cân bằng phương trình và đọc rõ nguyên liệu có tinh khiết hay chứa nước. Với chất sản phẩm, khối lượng thực tế bằng khối lượng lý thuyết nhân hiệu suất. Chỉ dùng 22,4 lít/mol cho điều kiện 0 °C, 1 atm đã nêu; nếu đề cho 25 °C, 1 bar thì thường dùng khoảng 24,79 lít/mol.
Để học chắc ethanol, hãy gắn công thức với từng phản ứng: một nhóm –OH giải thích phản ứng với Na; hai C giải thích việc tạo 2CO2 khi cháy hoàn toàn; điều kiện xúc tác và nhiệt độ giúp phân biệt các sản phẩm tạo ra.
Câu hỏi thường gặp
Ancol etylic có phải là ethanol không?
Có. Ancol etylic, ethanol, etanol, cồn etylic và rượu etylic đều chỉ C2H5OH.
Cồn etylic và ancol etylic khác nhau không?
Không. Cồn etylic là tên thông dụng của ancol etylic.
Ancol etylic dùng trong công nghiệp gì?
Làm nhiên liệu, dung môi, dược phẩm, nước hoa, sản xuất axit axetic, cao su tổng hợp, in ấn và dệt may.
Ancol etylic có độc không?
Có thể gây hại khi uống nhiều, phơi nhiễm hơi đậm đặc hoặc dùng sai sản phẩm. Cồn công nghiệp, cồn biến tính và cồn sát khuẩn không dùng để uống. Không nhận biết ethanol và metanol bằng cách nếm hoặc ngửi.
Ancol etylic tác dụng với natri tạo ra gì?
Tạo natri etylat C2H5ONa và khí H2: 2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2. Với ethanol khan, tỉ lệ mol ethanol : H2 là 2 : 1. Nếu có nước, Na cũng phản ứng với nước nên lượng khí không chỉ do ethanol tạo ra.
Cồn 70% có luôn sát khuẩn tốt nhất không?
Không thể khẳng định tốt nhất cho mọi trường hợp. Ethanol 70% theo thể tích là công thức thường gặp, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vi sinh vật, thời gian tiếp xúc và sản phẩm cụ thể. Dùng đúng hướng dẫn trên nhãn; không dùng cồn thay cho quy trình tiệt khuẩn dụng cụ.
Sau khi nắm rõ tính chất và cách dùng của ancol etylic, bạn có thể tham khảo thêm các sản phẩm tiện ích trong đời sống hằng ngày.
Bạn có thể đọc thêm các bài viết khác bên dưới.
Tìm hiểu thêm các thuật ngữ hoá học và đời sống liên quan: