Trả lời nhanh: Ethanol, còn gọi là ancol etylic hoặc cồn etylic, có công thức phân tử C2H6O, công thức cấu tạo thu gọn CH3–CH2–OH và thường viết là C2H5OH. Đây là chất lỏng không màu, dễ bay hơi, dễ cháy và trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ. Ethanol được dùng làm dung môi, nhiên liệu và trong một số chế phẩm sát khuẩn. Ethanol có trong đồ uống có cồn, nhưng cồn công nghiệp và cồn sát khuẩn không dùng để uống.
1. Ethanol là gì?
Ethanol là ancol no, đơn chức, mạch hở. Trong phân tử, nhóm etyl C2H5– liên kết với một nhóm hiđroxyl –OH. “No” nghĩa là chỉ có liên kết đơn, “đơn chức” nghĩa là có một nhóm –OH. Chất này còn được gọi là rượu etylic hay cồn etylic, có mặt trong rượu bia, cồn sát khuẩn và nhiều sản phẩm quen thuộc. Bài này phù hợp với học sinh THCS–THPT và bạn đọc muốn hiểu rõ chất này.
Công thức cấu tạo thu gọn và khai triển của ethanol
1.1 Định nghĩa và tên gọi khác
Ở điều kiện thường, ethanol là chất lỏng không màu, nhẹ hơn nước và tan vô hạn trong nước. Nó còn hòa tan được iot, benzen và nhiều chất hữu cơ khác. Trong sách giáo khoa, bạn sẽ gặp các tên: rượu etylic, cồn etylic, ethyl alcohol.
Trong hóa học, alcohol hay ancol là nhóm hợp chất có nhóm –OH liên kết trực tiếp với nguyên tử cacbon no, tức C chỉ tham gia liên kết đơn. Ethanol là một chất cụ thể trong nhóm đó; methanol và propanol là những ancol khác. Không phải cứ có –OH thì là ancol: phenol và axit axetic cũng có phần OH nhưng thuộc nhóm chất khác.
1.2 Công thức phân tử và công thức cấu tạo
Công thức phân tử C2H6O cho biết phân tử có 2 nguyên tử C, 6 nguyên tử H và 1 nguyên tử O. Công thức cấu tạo ethanol viết thu gọn là CH3–CH2–OH, thể hiện thứ tự liên kết. Cách viết C2H5OH làm nổi bật nhóm –OH. Chỉ riêng công thức phân tử C2H6O chưa phân biệt ethanol với đimetyl ete CH3–O–CH3, vì hai chất có cùng số nguyên tử nhưng liên kết khác nhau.
Trong CH3–CH2–OH có 5 H gắn với C và 1 H gắn với O, tổng là 6 H. H thuộc nhóm –OH có thể bị thay thế khi ethanol phản ứng với Na; nhóm –OH cũng tham gia phản ứng với axit axetic tạo este.
Công thức cấu tạo của ethanol
2. Tính chất vật lí của ethanol
Tính chất vật lí của ethanol gồm trạng thái lỏng, không màu, có mùi đặc trưng và dễ bay hơi. “Dung môi” là chất dùng để hòa tan chất khác. Không nếm hoặc ngửi sát hóa chất để nhận biết.
2.1 Bảng tóm tắt tính chất vật lí
| Tính chất |
Giá trị |
| Trạng thái |
Lỏng, không màu |
| Nhiệt độ sôi |
Khoảng 78,4 °C ở áp suất 1 atm. |
| Khối lượng riêng |
Khoảng 0,789 g/mL ở 20 °C, tương đương 0,789 g/cm³. |
| Độ tan trong nước |
Trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ. |
| Khả năng hòa tan |
Iot, benzen, nhiều chất hữu cơ |
| Điểm chớp cháy của ethanol tinh khiết |
Khoảng 13 °C, tùy phương pháp đo. Đây là nhiệt độ chất lỏng có thể sinh đủ hơi để bắt cháy thoáng qua khi gặp nguồn mồi; không phải nhiệt độ tự cháy. Giá trị thay đổi khi pha với nước. |
2.2 Độ rượu là gì?
Độ rượu là số mL ethanol nguyên chất tương ứng trong 100 mL dung dịch rượu, với các thể tích xác định ở cùng nhiệt độ quy ước, thường là 20 °C. Rượu 40° nghĩa là 100 mL dung dịch có lượng ethanol tương ứng 40 mL ethanol nguyên chất. Công thức: độ rượu = V(ethanol nguyên chất)/V(dung dịch) × 100. Không nhầm với phần trăm khối lượng hoặc nhiệt độ.
Khi nhãn ghi 70% v/v, có nghĩa là 70 mL ethanol trong 100 mL dung dịch cuối cùng. Thể tích có thể co khi trộn ethanol với nước, nên không mặc định 70 mL ethanol cộng 30 mL nước sẽ cho đúng 100 mL. Một số chế phẩm ethanol 70% đạt yêu cầu được dùng làm cồn y tế. Các nồng độ khác như 90%, 96% hoặc 99,5% không tự cho biết sản phẩm dùng để uống hay sát khuẩn; phải xem thành phần, tiêu chuẩn và mục đích ghi trên nhãn.
3. Tính chất hóa học của ethanol
Tính chất hóa học của ethanol gồm phản ứng cháy, phản ứng với Na và phản ứng este hóa với axit axetic. Hai phản ứng sau thể hiện rõ vai trò của nhóm –OH; tính cháy không phải dấu hiệu riêng để xác định một chất là ancol.
3.1 Phản ứng cháy
Khi được châm cháy và có đủ oxi, ethanol cháy hoàn toàn, tỏa nhiều nhiệt; ngọn lửa thường xanh nhạt:
C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O (châm cháy, đủ oxi).
Phản ứng đốt cháy hoàn toàn ethanol tạo khí CO2 và nước
Theo phương trình, 1 mol ethanol cháy hoàn toàn tạo 2 mol CO2 và 3 mol nước. Phản ứng tỏa nhiệt nên ethanol có thể dùng làm nhiên liệu. Nếu ethanol được sản xuất từ sinh khối, nó được gọi là nhiên liệu sinh học. Tỉ lệ khối lượng O trong ethanol là 16/46 × 100% ≈ 34,8%. Việc có O trong phân tử không có nghĩa ethanol tự cháy mà không cần oxi bên ngoài hoặc luôn không gây ô nhiễm.
Đậy kín cồn, dùng nơi thông thoáng và tránh ngọn lửa, nguồn nhiệt hoặc tia lửa điện. Không châm thêm cồn vào đèn đang cháy hay còn nóng. Khi mang sản phẩm chứa cồn cùng thiết bị điện tử, cần tránh rò rỉ. Các mẫu sạc, cáp bên dưới là sản phẩm tham khảo cho nhu cầu sử dụng thiết bị, không có tác dụng xử lý nguy cơ cháy của cồn.
3.2 Phản ứng với natri
Xét ethanol khan, tức không chứa nước đáng kể, phản ứng với Na tạo natri etylat C2H5ONa và khí hiđro:
2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2↑
Ethanol phản ứng với natri tạo natri etylat và hiđro
H ở nhóm –OH bị thay thế bởi Na; các H gắn với C vẫn giữ nguyên trong phản ứng này. Cứ 2 mol ethanol tạo 1 mol H2. Nước cũng phản ứng với Na: 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2. Vì vậy phải ghi rõ ethanol khan nếu muốn tính lượng H2 chỉ do ethanol tạo ra. Thí nghiệm cần có người có chuyên môn hướng dẫn.
3.3 Phản ứng với axit axetic (este hóa)
Khi đun axit axetic với ethanol, có xúc tác H2SO4 đặc, ta được etyl axetat. Đây là phản ứng este hóa, thuận nghịch:
CH3COOH + C2H5OH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O
Phản ứng este hóa của ethanol với axit axetic tạo etyl axetat
Etyl axetat CH3COOC2H5 là chất lỏng ít tan trong nước, được dùng làm dung môi. Trong phản ứng trên, axit cacboxylic CH3COOH kết hợp với ethanol tạo este và nước. H2SO4 đặc được dùng làm xúc tác axit và có khả năng hút nước, hỗ trợ tạo este. Không suy rộng rằng ethanol phản ứng với bất kỳ axit nào cũng tạo este.
Mẹo nhớ trong trường hợp này: ancol + axit cacboxylic ⇌ este + nước, với xúc tác axit và đun nóng thích hợp. HCl và HBr không thuộc nhóm axit cacboxylic, nên không áp dụng máy móc mẹo này cho chúng.
4. Cách điều chế ethanol
Điều chế ethanol thường theo hai cách: sinh hóa (lên men) và hóa học (hydrat hóa etylen).
4.1 Lên men tinh bột, đường
Với nguyên liệu chứa tinh bột như ngô, sắn, cần thủy phân tinh bột thành glucozơ trước: (C6H10O5)n + nH2O → nC6H12O6. Với nguyên liệu chứa đường như nước mía, quá trình xử lý tùy loại đường; saccarozơ thủy phân tạo cả glucozơ và fructozơ, còn glucozơ không cần thủy phân thêm. Các đường lên men được sẽ chuyển thành ethanol qua quá trình lên men nhờ nấm men. Phương trình quen thuộc viết cho glucozơ là:
C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2 (enzim của nấm men, hạn chế oxi, nhiệt độ thích hợp, thường khoảng 30–35 °C).
Dịch sau lên men còn nhiều nước nên thường được chưng cất để tăng nồng độ ethanol. Chưng cất thông thường không tạo được ethanol khan hoàn toàn, vì ethanol và nước có thể tạo hỗn hợp đẳng phí, tức hỗn hợp sôi mà thành phần hơi và lỏng giống nhau. Muốn thu ethanol rất ít nước cần thêm bước làm khan phù hợp.
4.2 Hydrat hóa etylen
Trong công nghiệp, hydrat hóa etylen nghĩa là cộng nước vào liên kết đôi của etilen. Một quy trình công nghiệp dùng hơi nước, xúc tác H3PO4, nhiệt độ và áp suất thích hợp:
C2H4 + H2O ⇌ C2H5OH (xúc tác axit, nhiệt độ và áp suất thích hợp).
Dù sản xuất bằng lên men hay tổng hợp hóa học, phân tử ethanol vẫn là CH3CH2OH. Tuy nhiên, sản phẩm có thể khác về tạp chất và tiêu chuẩn sử dụng. Cồn dùng trong công nghiệp không tự trở thành nguyên liệu thực phẩm chỉ vì thành phần chính là ethanol.
Nếu bạn thích khám phá thêm các hợp chất hữu cơ có liên quan, có thể đọc tiếp các khái niệm dưới đây.
Xem thêm các khái niệm hóa học liên quan:
5. Ứng dụng của ethanol
Ứng dụng của ethanol gồm làm dung môi, nhiên liệu, nguyên liệu tạo este và axit axetic. Trong rượu bia, ethanol là chất tạo độ cồn; nước thường chiếm phần lớn thể tích. Vì vậy không nên gọi ethanol là thành phần chiếm nhiều nhất của mọi đồ uống có cồn.
5.1 Nhiên liệu và xăng sinh học E5, E10
Xăng E5 thường chứa khoảng 5% ethanol theo thể tích, còn E10 khoảng 10%. Ethanol giúp tăng chỉ số octan, tức khả năng chống kích nổ của nhiên liệu. Việc chọn nhiên liệu cần theo yêu cầu của động cơ; không tự pha cồn bất kỳ vào bình xăng.
Ethanol có thể hút ẩm. Khi nước vượt mức dung nạp của hỗn hợp xăng–ethanol, có thể xảy ra tách pha, tạo lớp giàu nước và ethanol. Đây không phải hiện tượng luôn xảy ra chỉ vì có một ít nước. Độ tương thích với vật liệu và động cơ phụ thuộc thiết kế, loại nhiên liệu; tác động môi trường còn phụ thuộc nguyên liệu, sản xuất và cách sử dụng.
5.2 Dung môi, mỹ phẩm, dược phẩm
Ethanol làm dung môi cho sơn, nước hoa, mỹ phẩm và chiết xuất dược liệu nhờ hòa tan được nhiều chất.
5.3 Sát khuẩn y tế
Một số chế phẩm ethanol 70% được dùng sát khuẩn da hoặc khử khuẩn những bề mặt phù hợp. Nước hỗ trợ biến tính protein, nên ethanol tuyệt đối không mặc nhiên hiệu quả hơn dung dịch ethanol–nước. Tác dụng còn phụ thuộc vi sinh vật, nồng độ và thời gian tiếp xúc; cần theo hướng dẫn của chế phẩm. Cồn không diệt được bào tử vi khuẩn theo cách dùng thông thường, vì vậy khử khuẩn bằng cồn không thay thế tiệt khuẩn dụng cụ y tế.
6. Phân biệt ethanol và methanol
Ethanol và methanol đều là ancol nhưng khác hẳn về độ an toàn. Đừng nghĩ cứ là "cồn" thì uống được.
6.1 Khác biệt về cấu tạo và độc tính
Methanol có công thức CH3OH, chỉ chứa một C; ethanol có hai C. Methanol có thể gây ngộ độc nặng, tổn thương thị giác và tử vong. Ethanol cũng có độc tính, đặc biệt khi uống quá nhiều; không coi ethanol là an toàn chỉ vì được so sánh với methanol. Màu sắc, mùi hay thử đốt không đủ để phân biệt an toàn hai chất này.
Methanol sôi khoảng 65°C, thấp hơn ethanol. Tuy vậy, không thể bảo đảm an toàn bằng cách chưng cất rượu thủ công, bỏ phần đầu hay chỉ dựa vào nhiệt độ sôi. Hỗn hợp có thể lẫn methanol ở nhiều phần, và tại nhà rất khó kiểm soát hay kiểm tra. Vì vậy không nên tự nấu rượu rồi dùng khi không có kiểm nghiệm.
6.2 Lưu ý an toàn khi dùng cồn
- Cồn công nghiệp và cồn biến tính tuyệt đối không uống.
- Ethanol dễ cháy, cần để xa lửa, nơi thoáng mát, đậy kín nắp.
- Không phun cồn lên thiết bị đang hoạt động hoặc gần nơi có thể phát tia lửa; không châm cồn vào đèn đang cháy hoặc còn nóng. Khi vệ sinh thiết bị, làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
7. Ví dụ và bài tập về ethanol
Trong các bài dưới, lấy M(C2H5OH) = 46 g/mol. Thể tích khí được tính ở 0 °C, 1 atm với Vm = 22,4 lít/mol theo mô hình khí lý tưởng gần đúng. Nếu đề dùng 25 °C, 1 bar thì thường lấy Vm khoảng 24,79 lít/mol; không thay thế hai giá trị tùy ý.
7.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Lấy 20 mL ethanol nguyên chất, thêm nước để thu được tổng cộng 50 mL dung dịch, các thể tích được xác định ở cùng nhiệt độ. Tính độ rượu.
Độ rượu = V(ethanol nguyên chất)/V(dung dịch) × 100 = 20/50 × 100 = 40°. Lưu ý 50 mL là thể tích dung dịch cuối, không phải thể tích nước đem thêm.
Ví dụ 2: Cho 4,6 g ethanol khan phản ứng hoàn toàn với Na dư. Tính thể tích H2 ở 0 °C, 1 atm, lấy Vm = 22,4 lít/mol.
- Đổi khối lượng thành số mol: n(C2H5OH) = m/M = 4,6/46 = 0,1 mol.
- Phương trình: 2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2. Tỉ lệ mol ethanol : H2 = 2 : 1, nên n(H2) = 0,1/2 = 0,05 mol.
- Thể tích khí: V(H2) = n × Vm = 0,05 × 22,4 = 1,12 lít.
Các bước cần kiểm tra: phương trình đã cân bằng, ethanol có chứa nước không, nồng độ được tính theo thể tích hay khối lượng và khí được đo ở điều kiện nào.
7.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Viết phương trình ethanol cháy hoàn toàn trong oxi. Đáp án: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Kiểm tra mỗi vế có 2 C, 6 H và 7 O.
- Phân biệt hai mẫu đã biết là ethanol tinh khiết và nước tinh khiết bằng số liệu nào? Đáp án: ở 20 °C, ethanol có khối lượng riêng khoảng 0,789 g/mL, còn nước khoảng 1,00 g/mL. Có thể so sánh khối lượng của các thể tích bằng nhau trong phòng thí nghiệm. Không dùng riêng hiện tượng sủi khí với Na vì cả hai đều phản ứng. Kết quả của bài này không dùng để kết luận một mẫu cồn bất kỳ có uống được hay có lẫn methanol hay không.
- Lấy 30 mL ethanol nguyên chất, thêm nước để thu được 100 mL dung dịch, xác định các thể tích ở cùng nhiệt độ. Tính độ rượu. Đáp án: 30/100 × 100 = 30°.
- Cho 9,2 g ethanol khan phản ứng hoàn toàn với Na dư. Tính V(H2) ở 0 °C, 1 atm, lấy Vm = 22,4 lít/mol. Đáp án: n(ethanol) = 9,2/46 = 0,2 mol; n(H2) = 0,2/2 = 0,1 mol; V(H2) = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít.
Để học chắc ethanol, hãy nối từng công thức với ý nghĩa: CH3CH2OH có một nhóm –OH; 2 mol ethanol tạo 1 mol H2 khi phản ứng với Na; 1 mol ethanol cháy hoàn toàn tạo 2 mol CO2; axit axetic và ethanol tạo etyl axetat trong điều kiện este hóa. Trong đời sống, cần phân biệt chất ethanol với từng chế phẩm chứa ethanol.
Câu hỏi thường gặp
Ethanol có tác hại gì?
Uống nhiều gây say, tổn thương gan và thần kinh; hơi ethanol dễ cháy nổ. Cồn công nghiệp và cồn biến tính tuyệt đối không được uống.
Alcohol và ethanol khác gì nhau?
Trong hóa học, ancol là nhóm chất có –OH gắn trực tiếp với C no. Ethanol là một ancol cụ thể, có công thức CH3CH2OH. Không phải mọi hợp chất chứa –OH đều là ancol; trong nhãn hàng hoặc ngôn ngữ thông thường, từ alcohol cần được hiểu theo ngữ cảnh.
Ethanol có độc không?
Ethanol ít độc hơn methanol nhưng vẫn gây hại khi uống hoặc hít nhiều. Nên dùng đúng mục đích.
Ethanol trong xăng E5, E10 là gì?
Ethanol là thành phần được pha vào nhiên liệu: E5 thường chứa khoảng 5% ethanol, E10 khoảng 10%, tính theo thể tích. Ethanol giúp tăng chỉ số octan. Ký hiệu E5, E10 chỉ tỉ lệ trong hỗn hợp xăng, không phải độ tinh khiết của chai cồn.
Nếu thích tìm hiểu thêm những thuật ngữ khoa học khác, bạn có thể xem các bài dưới đây.