Trả lời nhanh: Audit là kiểm toán: hoạt động kiểm tra có hệ thống, độc lập và chính thức đối với sổ sách, báo cáo tài chính, quy trình hoặc hệ thống của một tổ chức để đưa ra ý kiến về mức độ trung thực, chính xác hoặc tuân thủ. Kết quả thường được thể hiện trong báo cáo kiểm toán.
❓ Audit có những loại nào và khác nhau ra sao?
❓ Một cuộc audit diễn ra qua những bước nào?
❓ Audit khác gì kế toán và soát xét?
1. Audit là gì?
Định nghĩa audit và nghĩa tiếng Việt
Audit là từ tiếng Anh, dịch sang tiếng Việt là kiểm toán. Từ này vừa là danh từ (một cuộc kiểm toán) vừa là động từ (tiến hành kiểm toán). Còn auditing là tên gọi chung của hoạt động này.
Bản chất của audit là kiểm tra độc lập, chính thức và dựa trên bằng chứng. Người kiểm tra không nghe lời nói suông mà xem chứng từ, số liệu, quy trình thực tế rồi mới kết luận. Cứ hình dung như nhờ một người ngoài đối chiếu hóa đơn với sổ chi tiêu của bạn để xác nhận con số đúng.
Người thực hiện là auditor, tức kiểm toán viên, làm trong nội bộ tổ chức hoặc thuộc công ty kiểm toán độc lập. Kết quả được tổng hợp trong audit report (báo cáo kiểm toán), nơi nêu ý kiến của kiểm toán viên.

Bản chất của audit là kiểm tra độc lập, chính thức và dựa trên bằng chứng
Mục đích và vai trò của audit
Mục đích phổ biến nhất là đưa ý kiến về tính trung thực và hợp lý của báo cáo tài chính. Nhờ đó nhà đầu tư, ngân hàng và cơ quan quản lý có thêm cơ sở tin vào số liệu doanh nghiệp công bố. Ở Mỹ, công ty niêm yết đã phải công bố báo cáo tài chính được kiểm toán hơn 90 năm nay.
Ngoài tài chính, audit giúp phát hiện rủi ro, điểm yếu trong kiểm soát và chỗ chưa tuân thủ quy định. Nói gọn, audit là kiểm tra, đối chiếu với một chuẩn mực rõ ràng rồi đưa ra đánh giá khách quan để tổ chức cải thiện.
2. Các loại audit phổ biến
Kiểm toán nội bộ, độc lập và nhà nước
Kiểm toán nội bộ (internal audit) do chính tổ chức tự thực hiện, phục vụ quản trị: đánh giá kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro, hiệu quả vận hành. Ở nhiều công ty lớn, ủy ban kiểm toán (audit committee) thuộc hội đồng quản trị giám sát công việc này.
Kiểm toán độc lập (external audit) do công ty kiểm toán bên ngoài thực hiện, chủ yếu phục vụ người dùng bên ngoài như nhà đầu tư, ngân hàng. Ở Việt Nam, hoạt động này chịu điều chỉnh bởi Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12. Nhóm bốn công ty lớn thường gọi là Big 4, gồm Deloitte, PwC, EY và KPMG.
Kiểm toán nhà nước do cơ quan nhà nước thực hiện, tập trung vào quản lý, sử dụng tài chính công và tài sản công.

Các loại audit phổ biến
|
Loại
|
Ai thực hiện
|
Phục vụ ai
|
|
Nội bộ
|
Bộ phận của tổ chức
|
Ban lãnh đạo, quản trị
|
|
Độc lập
|
Công ty kiểm toán bên ngoài
|
Nhà đầu tư, ngân hàng, cơ quan quản lý
|
|
Nhà nước
|
Cơ quan nhà nước
|
Quản lý tài chính công
|
Audit bên thứ nhất, thứ hai, thứ ba
Cách chia này hay gặp trong audit chất lượng. Bên thứ nhất là doanh nghiệp tự audit chính mình. Bên thứ hai là khách hàng đến đánh giá nhà cung cấp, ví dụ một thương hiệu thời trang kiểm tra xưởng may đối tác.
Bên thứ ba là tổ chức chứng nhận độc lập, không thuộc hai bên, audit để cấp hoặc duy trì chứng nhận như ISO.
Không nên mặc định bên nào khách quan hơn bên nào. Tính độc lập phụ thuộc từng cuộc audit: người audit có xung đột lợi ích không, có bị chi phối bởi người được audit không, và có quy tắc đạo đức, quy trình kiểm soát chất lượng rõ ràng không. Một cuộc audit nội bộ làm bài bản vẫn có giá trị hơn một cuộc audit bên ngoài làm hình thức.
3. Quy trình audit gồm những bước nào?
Bốn giai đoạn của một cuộc kiểm toán
Một cuộc kiểm toán thường đi qua bốn giai đoạn:
- Lập kế hoạch: tìm hiểu đơn vị, đánh giá rủi ro, xác định phạm vi và phương pháp.
- Thực hiện: thu thập bằng chứng, kiểm tra chứng từ, đối chiếu, phỏng vấn.
- Hoàn thành: tổng hợp phát hiện, trao đổi với đơn vị được kiểm toán, xem xét lại kết luận.
- Phát hành báo cáo: phát hành báo cáo kiểm toán kèm ý kiến chính thức.
Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), tổ chức tín dụng và công ty niêm yết thường thuộc diện bắt buộc kiểm toán. Với hệ thống thông tin, audit log (nhật ký ghi lại hoạt động) là nguồn bằng chứng để kiểm toán viên tra cứu.
Các loại ý kiến kiểm toán
Có bốn loại ý kiến kiểm toán:
- Chấp nhận toàn phần: báo cáo phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu.
- Ngoại trừ: nhìn chung chấp nhận được, trừ một số vấn đề cụ thể.
- Trái ngược: báo cáo có sai sót trọng yếu và lan tỏa, tức ảnh hưởng nhiều khoản mục nên không còn phản ánh đúng thực tế.
- Từ chối đưa ý kiến: kiểm toán viên không thu thập đủ bằng chứng thích hợp và những điều chưa kiểm chứng được vừa trọng yếu vừa lan tỏa.
Cần phân biệt hai tình huống. Sai sót là khi kiểm toán viên thấy số liệu sai; còn thiếu bằng chứng là khi không đủ tài liệu để biết đúng hay sai. "Trọng yếu" nghĩa là đủ lớn để làm người đọc báo cáo đánh giá khác đi. Nếu vấn đề trọng yếu nhưng chỉ nằm ở một khoản mục, kết quả thường là ý kiến ngoại trừ; nếu lan rộng, ý kiến sẽ nặng hơn.
4. Audit khác gì kế toán và soát xét?
So sánh mức đảm bảo của ba dịch vụ
Kế toán ghi chép nghiệp vụ phát sinh hằng ngày và lập báo cáo. Kiểm toán diễn ra sau khi báo cáo hoàn thiện, nhằm kiểm tra và đưa ý kiến, nên hai việc này không phải là một. Soát xét cũng là dịch vụ kiểm tra nhưng ít thủ tục hơn kiểm toán.
|
Dịch vụ
|
Vai trò
|
Mức đảm bảo
|
|
Kế toán
|
Ghi chép, lập báo cáo
|
Không đưa ý kiến
|
|
Soát xét
|
Xem xét, phân tích sơ bộ
|
Đảm bảo có giới hạn
|
|
Kiểm toán
|
Kiểm tra, thu thập bằng chứng
|
Đảm bảo hợp lý
|
5. Audit trong các lĩnh vực khác
IT audit, audit nhà máy, SEO audit và audit thuế
IT audit đánh giá kiểm soát của hệ thống thông tin: phân quyền, bảo mật, sao lưu, nhật ký truy cập. Ví dụ, kiểm toán viên có thể xem nhật ký truy cập để biết ai đã đăng nhập vào dữ liệu lương, vào lúc nào, có đúng thẩm quyền không. Người làm cần hiểu hệ thống chứ không bắt buộc viết code.
Với audit nhà máy, khách hàng hoặc tổ chức độc lập đánh giá xưởng sản xuất theo tiêu chuẩn. Audit ISO đánh giá hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn ISO. BSCI và SMETA là các chương trình đánh giá trách nhiệm xã hội, điều kiện lao động mà nhiều nhãn hàng yêu cầu nhà cung cấp đáp ứng. Audit chất lượng có ba cấp: hệ thống, quá trình và sản phẩm.
SEO audit là rà soát website về kỹ thuật, nội dung và liên kết để tìm điểm cần cải thiện thứ hạng tìm kiếm.
Audit thuế là việc cơ quan thuế kiểm tra mức độ tuân thủ nghĩa vụ thuế, có thể gồm tờ khai, hóa đơn, chứng từ, sổ sách và việc kê khai, nộp thuế, tùy phạm vi cuộc kiểm tra. Bị audit thuế chưa chắc bị phạt, nhưng bạn nên chuẩn bị giấy tờ sớm. Ở giáo dục Mỹ, audit còn có nghĩa là dự thính một môn học.

Audit thuế
Nếu muốn tìm hiểu thêm về các thuật ngữ kiểm tra chất lượng, bạn có thể xem tiếp các bài dưới đây.
Xem thêm các thuật ngữ kiểm tra và đánh giá khác:
6. Hiểu lầm thường gặp về audit
Những điều cần nhớ để hiểu đúng audit
- Audit không chỉ để bắt lỗi: mục tiêu là đánh giá khách quan, giúp tổ chức cải thiện.
- Không đảm bảo tuyệt đối: kiểm toán chỉ đưa ra mức đảm bảo hợp lý.
- Không chỉ dùng trong tài chính: audit có mặt ở IT, chất lượng, thuế, SEO và nhiều lĩnh vực khác.
7. Câu hỏi thường gặp
Audit và kiểm toán có giống nhau không?
Giống nhau về nghĩa: audit là từ tiếng Anh, kiểm toán là cách dịch phổ biến. Trong thực tế, bạn sẽ gặp "audit" nhiều hơn ở môi trường làm việc quốc tế, như công ty đa quốc gia hay ngành sản xuất xuất khẩu, còn văn bản pháp luật thường dùng "kiểm toán".
Auditor là gì?
Auditor là người thực hiện audit, tức kiểm toán viên. Có người làm nội bộ cho một doanh nghiệp, có người làm cho công ty kiểm toán độc lập. Ngoài tài chính, còn có auditor chuyên về hệ thống thông tin, chất lượng hoặc chứng nhận tiêu chuẩn, mỗi nhóm cần chuyên môn riêng.
Làm audit có cần giỏi kế toán không?
Với kiểm toán tài chính, bạn cần nền tảng kế toán vững vì phải đọc hiểu sổ sách và báo cáo. Với IT audit, bạn cần hiểu hệ thống, rủi ro và cách kiểm soát, không nhất thiết biết lập trình. Dù lĩnh vực nào, tư duy hoài nghi và kỹ năng ghi chép rõ ràng đều rất cần.
Audit trail là gì?
Audit trail là dấu vết kiểm toán: bản ghi theo thời gian giúp truy lại hoạt động hoặc thay đổi trong hệ thống hay quy trình. Ví dụ, khi một con số trong bảng tính bị sửa, dấu vết cho biết ai sửa, lúc nào và giá trị cũ là gì, nhờ đó dễ xác minh khi có tranh chấp.
Xem thêm kiến thức liên quan:
Audit là hoạt động kiểm tra độc lập, có bằng chứng, giúp tăng niềm tin vào số liệu, quy trình hay hệ thống của một tổ chức. Bạn chỉ cần nhớ ba điểm: phân biệt được các loại audit, nắm bốn giai đoạn cùng bốn loại ý kiến, và hiểu rằng audit không đồng nghĩa với bắt lỗi hay bảo đảm tuyệt đối.
Nguồn tham khảo