Trả lời nhanh: Biến cố xung khắc là hai (hay nhiều) biến cố không thể cùng xảy ra trong một phép thử, nghĩa là giao của chúng là tập rỗng, P(A∩B) = 0. Khi A và B xung khắc, xác suất để A hoặc B xảy ra bằng tổng hai xác suất: P(A∪B) = P(A) + P(B).
1. Biến cố xung khắc là gì?
Hình dung bạn tung một con xúc xắc. Kết quả "ra mặt 2" và "ra mặt 5" không bao giờ xuất hiện cùng lúc trong một lần tung. Đó chính là tinh thần của biến cố xung khắc.
1.1 Định nghĩa biến cố xung khắc
Hai biến cố xung khắc (tiếng Anh: mutually exclusive events) là hai biến cố không có kết quả chung, tức là không thể xảy ra đồng thời trong cùng một phép thử. Nếu A xảy ra thì B chắc chắn không xảy ra, và ngược lại.
Về mặt xác suất, ta có A∩B = ∅ nên P(A∩B) = 0. Ký hiệu A∩B đọc là "giao của A và B", nghĩa là phần kết quả vừa thuộc A vừa thuộc B.
Khái niệm này mở rộng được cho nhiều biến cố. Các biến cố gọi là đôi một xung khắc khi bất kỳ cặp nào trong chúng cũng xung khắc.
Lưu ý: xung khắc chỉ đòi hỏi hai biến cố không cùng xảy ra. Nó không có nghĩa là "một cái xảy ra thì cái kia chắc chắn không xảy ra và ngược lại luôn đủ trọn vẹn"; đó là đặc điểm của biến cố đối, sẽ nói ở phần sau.
1.2 Biểu diễn bằng tập hợp và sơ đồ Venn
Mỗi biến cố là một tập con của không gian mẫu, tức tập mọi kết quả có thể của phép thử. Hai biến cố xung khắc phải cùng thuộc một không gian mẫu.
Trên sơ đồ Venn, hai biến cố xung khắc là hai vòng tròn không chồng lên nhau. Không có vùng giao nên không có kết quả chung. Nếu hai vòng tròn chồng lên nhau, phần chồng chính là A∩B và hai biến cố đó không xung khắc.
2. Cách nhận biết hai biến cố xung khắc
2.1 Các bước kiểm tra
Bạn có thể kiểm tra nhanh theo ba bước:
- Xác định không gian mẫu của phép thử.
- Liệt kê các kết quả thuận lợi của từng biến cố.
- So sánh hai danh sách: nếu có kết quả chung thì biến cố không xung khắc; nếu không có kết quả chung thì chúng xung khắc.
Mẹo khi đề không cho P(A∩B): hãy tự hỏi "có tình huống nào A và B cùng xảy ra trong một lần thử không?". Chỉ cần tìm được một tình huống như vậy là kết luận không xung khắc.
2.2 Ví dụ với xúc xắc và đồng xu
Ví dụ 1: Tung một con xúc xắc. Biến cố A là "ra mặt chẵn" gồm {2, 4, 6}. Biến cố B là "ra mặt 5" gồm {5}. Hai tập không có phần tử chung nên A và B xung khắc.
Ví dụ 2: Tung một đồng xu. "Sấp" và "ngửa" không thể cùng xuất hiện trong một lần tung, nên chúng xung khắc.
Ví dụ 3: Tung hai con xúc xắc. Biến cố "tổng bằng 7" và "tổng bằng 11" xung khắc, vì một cặp kết quả không thể có tổng vừa là 7 vừa là 11.
Ví dụ 4 (không xung khắc): Cũng với hai xúc xắc, xét "tổng là số chẵn" và "tổng là bội của 3". Tổng bằng 6 hoặc 12 thỏa cả hai điều kiện, nên chúng có kết quả chung và không xung khắc.
3. Công thức cộng xác suất cho biến cố xung khắc
3.1 Quy tắc cộng khi xung khắc
Khi A và B xung khắc, xác suất biến cố xung khắc được cộng thẳng:
P(A∪B) = P(A) + P(B)
Ký hiệu A∪B đọc là "hợp của A và B", nghĩa là A xảy ra hoặc B xảy ra. Đây là công thức biến cố xung khắc quen thuộc, và nó chỉ đúng khi hai biến cố xung khắc.
Ví dụ với hai xúc xắc: P(tổng bằng 7) = 6/36 và P(tổng bằng 11) = 2/36. Vì hai biến cố xung khắc nên P(tổng bằng 7 hoặc 11) = 6/36 + 2/36 = 8/36 = 2/9.
3.2 Quy tắc cộng tổng quát khi không xung khắc
Nếu hai biến cố có kết quả chung, cộng thẳng sẽ đếm phần giao hai lần. Vì vậy ta phải trừ đi một lần:
P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B)
Đây là quy tắc cộng tổng quát. Khi xung khắc, P(A∩B) = 0 nên công thức rút gọn về dạng ở mục trên. Nói cách khác, xung khắc chỉ là trường hợp riêng của quy tắc tổng quát.
4. Phân biệt biến cố xung khắc, độc lập và đối
4.1 Bảng so sánh ba khái niệm
| Tiêu chí |
Xung khắc |
Độc lập |
Đối |
| Ý nghĩa |
Không thể cùng xảy ra |
Việc này xảy ra không ảnh hưởng xác suất việc kia |
Đối nhau: A xảy ra khi và chỉ khi A' không xảy ra |
| Công thức đặc trưng |
P(A∩B) = 0 |
P(A∩B) = P(A)·P(B) |
P(A) + P(A') = 1 |
| Tổng xác suất |
P(A) + P(B) ≤ 1 |
Không có ràng buộc riêng |
Luôn bằng 1 |
Biến cố đối luôn xung khắc, nhưng xung khắc chưa chắc là đối. Ví dụ "ra mặt 2" và "ra mặt 5" xung khắc, song tổng xác suất chỉ là 2/6, nhỏ hơn 1.
Với biến cố độc lập, nhiều bạn nghĩ "độc lập là không có điểm chung". Cách nghĩ này sai. Nếu hai biến cố có xác suất dương và xung khắc thì P(A∩B) = 0 trong khi P(A)·P(B) > 0, nên chúng không độc lập. Về trực giác, biết A xảy ra thì chắc chắn B không xảy ra, tức là A đã ảnh hưởng đến B. Chính vì vậy P(B|A) = 0 khi A, B xung khắc và P(A) > 0.
Tóm lại, trong biến cố xung khắc và độc lập, hai khái niệm này gần như loại trừ nhau, trừ trường hợp có biến cố xác suất bằng 0.
4.2 Những lỗi thường gặp khi làm bài
- Dùng công thức xung khắc cho biến cố độc lập: đề cho hai biến cố độc lập thì phải nhân xác suất để tìm P(A∩B), rồi dùng quy tắc cộng tổng quát.
- Cho rằng mọi cặp biến cố đều cộng được P(A) + P(B): chỉ đúng khi xung khắc.
- Nhầm xung khắc với đối: xung khắc không đòi hỏi tổng xác suất bằng 1.
- Cho rằng xung khắc thì độc lập: sai nếu cả hai xác suất đều khác 0.
5. Ví dụ đời thường về biến cố xung khắc
5.1 Tình huống thực tế
Trong một lần thi, "đỗ" và "trượt" là hai biến cố xung khắc. Khi chọn ngẫu nhiên một học sinh, "là nam" và "là nữ" cũng xung khắc nếu mỗi bạn chỉ thuộc một giới tính trong dữ liệu đang xét.
Đừng nhầm với thuật ngữ mutual exclusion trong lập trình. Đó là cơ chế đảm bảo hai tiến trình không truy cập cùng một tài nguyên cùng lúc, khác với khái niệm xác suất ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Hai biến cố xung khắc có thể độc lập không?
Chỉ khi ít nhất một biến cố có xác suất bằng 0. Nếu cả hai xác suất đều khác 0 thì chúng không độc lập.
Biến cố xung khắc có phải biến cố đối không?
Không. Hai biến cố đối nhau thì xung khắc và có tổng xác suất bằng 1. Còn hai biến cố xung khắc thì tổng xác suất có thể nhỏ hơn 1.
Xác suất của A và B khi xung khắc bằng bao nhiêu?
Bằng 0, vì giao của chúng là tập rỗng nên hai biến cố không cùng xảy ra.
Biến cố không xung khắc tính xác suất hợp thế nào?
Dùng P(A∪B) = P(A) + P(B) − P(A∩B) để không đếm trùng phần giao. Đây là kiến thức thường gặp trong toán xác suất lớp 11.
Muốn ôn thêm các chủ đề toán khác để học vững hơn, bạn có thể xem tiếp các bài dưới đây.
Xem thêm các kiến thức toán học liên quan: