Trả lời nhanh: Biến đổi khí hậu là sự thay đổi dài hạn của nhiệt độ và kiểu thời tiết, kéo dài từ nhiều thập kỷ trở lên. Nguyên nhân có thể là tự nhiên, nhưng từ những năm 1800 chủ yếu do con người đốt than, dầu, khí đốt, làm tăng khí nhà kính giữ nhiệt trong khí quyển.
1. Biến đổi khí hậu là gì?
Biến đổi khí hậu là những thay đổi kéo dài của nhiệt độ và kiểu thời tiết trên Trái Đất, thường tính theo thập kỷ hoặc lâu hơn. Nó không chỉ là chuyện nóng hơn. Lượng mưa, gió và các hiện tượng cực đoan như bão, hạn hán cũng thay đổi theo.
1.1 Phân biệt khí hậu, thời tiết và nóng lên toàn cầu
Thời tiết và khí hậu hay bị nhầm lẫn. Thời tiết là trạng thái khí quyển trong thời gian ngắn, như hôm nay Hà Nội có mưa hay nắng. Khí hậu là mức trung bình của thời tiết trong thời gian dài, thường tính trên khoảng 30 năm theo quy ước của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO).
Có thể hình dung đơn giản: thời tiết giống tâm trạng của bạn hôm nay, còn khí hậu giống tính cách lâu dài. Một ngày nóng bất thường chưa nói lên điều gì, nhưng nhiều thập kỷ mùa đông Hà Nội bớt rét thì đó là tín hiệu của khí hậu đang đổi.
Nóng lên toàn cầu là gì? Đó là hiện tượng nhiệt độ trung bình bề mặt Trái Đất tăng dần theo thời gian. Trong giai đoạn 2011–2020, Trái Đất ấm hơn khoảng 1,1°C so với giai đoạn 1850–1900.
Nóng lên toàn cầu chỉ là một biểu hiện chính của biến đổi khí hậu, không phải toàn bộ. Biến đổi khí hậu còn bao gồm thay đổi lượng mưa, hướng gió và tần suất các hiện tượng cực trị. Thuật ngữ climate change xuất hiện lần đầu vào năm 1854.
2. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu
Khi tìm hiểu nguyên nhân biến đổi khí hậu, ta cần tách hai nhóm: yếu tố tự nhiên và hoạt động của con người. Hai nhóm này đóng vai trò rất khác nhau trong giai đoạn hiện nay.
2.1 Nguyên nhân chính gây biến đổi khí hậu
Khí hậu Trái Đất từng thay đổi tự nhiên qua hàng triệu năm. Các yếu tố tự nhiên gồm hoạt động của Mặt Trời, núi lửa phun trào và sự thay đổi quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời.
Tuy nhiên, từ những năm 1800, động lực chính lại là con người. Nhiên liệu hóa thạch (than, dầu mỏ, khí đốt, hình thành từ xác sinh vật cổ đại) khi bị đốt sẽ thải ra nhiều khí giữ nhiệt. Chúng chiếm hơn 75% khí thải nhà kính toàn cầu.
Ngoài ra còn nhiều nguồn phát thải khác:
- Phá rừng: khoảng 12 triệu hecta rừng bị huỷ diệt mỗi năm, vừa mất cây hấp thụ CO2 vừa thải thêm khí khi cây bị đốt hoặc phân hủy.
- Nông nghiệp: chăn nuôi và canh tác thải ra methane và các khí khác.
- Giao thông: xe chạy xăng, dầu thải CO2 trực tiếp.
- Công nghiệp: sản xuất xi măng, thép, điện từ than đều phát thải lớn.
2.2 Khí nhà kính giữ nhiệt như thế nào?
Khí nhà kính là gì? Đó là các khí trong khí quyển có khả năng giữ nhiệt, tiêu biểu là CO2 (carbon dioxide) và methane. Chúng hoạt động giống lớp kính của nhà trồng cây.
Ánh sáng Mặt Trời chiếu xuống làm nóng bề mặt đất, rồi bề mặt tỏa nhiệt trở lại dưới dạng bức xạ hồng ngoại. Khí nhà kính hấp thụ một phần bức xạ này và phát lại theo nhiều hướng, trong đó có hướng xuống mặt đất. Nhờ vậy lượng nhiệt thoát ra không gian giảm đi và Trái Đất đủ ấm cho sự sống.
Vấn đề nảy sinh khi con người thải thêm quá nhiều khí. Lớp "chăn" trong khí quyển dày lên, nhiệt thoát đi chậm hơn và hành tinh nóng dần.
3. Biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu
Các biểu hiện của biến đổi khí hậu đã xuất hiện rõ ở nhiều nơi. Điều cần phân biệt là dữ kiện đã quan sát được và dự báo cho tương lai.
3.1 Biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu
Những biểu hiện chính gồm:
- Nhiệt độ tăng: nhiều đợt nắng nóng kéo dài hơn.
- Băng tan và nước biển dâng: nước biển dâng do băng ở cực và núi tan chảy, cộng với việc nước biển nóng lên thì giãn nở.
- Bão mạnh hơn, mưa lớn: không khí ấm chứa nhiều hơi nước hơn.
- Hạn hán, cháy rừng: tại những vùng thiếu mưa kéo dài.
- Mất đa dạng sinh học: nhiều loài không kịp thích nghi với môi trường đổi nhanh.
Đây là những hậu quả của biến đổi khí hậu đang đè nặng lên hệ sinh thái như rạn san hô, rừng và vùng ven biển, đồng thời đe dọa sinh kế của nhóm dễ tổn thương. Ở quy mô biến đổi khí hậu toàn cầu, quốc gia đang phát triển, người nghèo và nông dân thường chịu ảnh hưởng nặng hơn dù phát thải ít hơn. Đó cũng là tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường và đời sống rõ nét nhất.
3.2 Biến đổi khí hậu ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam và sức khỏe?
Biến đổi khí hậu ở Việt Nam thể hiện qua bão, lũ, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng ở vùng ven biển, đồng bằng. Thiên tai gây thiệt hại khoảng 1–1,5% GDP mỗi năm.
Về sức khỏe, nắng nóng gây say nóng, kiệt sức, nhất là với người già và trẻ nhỏ. Thiếu nước sạch, thiếu lương thực và sự thay đổi của một số dịch bệnh làm rủi ro tăng lên. Thiên tai cũng làm tăng nguy cơ thương tích.
Dù vậy, con người không hoàn toàn bị động. Dự báo ngày càng tốt hơn giúp giảm thiệt hại, nhất là khi người dân kịp chuẩn bị.
Mỗi gia đình nên thường xuyên theo dõi bản tin dự báo, nắm rõ phương án sơ tán và chuẩn bị sẵn nước uống, thực phẩm, thuốc men trước mùa bão lũ.
4. Ứng phó với biến đổi khí hậu
Các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu thường chia thành hai hướng song song: giảm nguyên nhân và làm quen với hậu quả đã xảy ra.
4.1 Giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu
Giảm thiểu là cắt giảm lượng khí nhà kính thải ra. Cách làm gồm chuyển sang năng lượng tái tạo như gió, mặt trời, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ rừng.
Thích ứng với biến đổi khí hậu là điều chỉnh cách sống và sản xuất để giảm thiệt hại: cảnh báo sớm thiên tai, đổi giống cây trồng, nâng cấp đê điều và hạ tầng.
Ở tầm quốc tế, Thỏa thuận Paris 2015 đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu thấp hơn nhiều so với 2°C và nỗ lực giới hạn ở 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Hai hướng giảm thiểu và thích ứng bổ trợ nhau, không thể chỉ chọn một.
4.2 Mỗi người có thể làm gì?
Hành động cá nhân tuy nhỏ nhưng cộng lại sẽ có ý nghĩa:
- Tiết kiệm điện, tắt thiết bị khi không dùng.
- Ưu tiên xe buýt, tàu điện, đi bộ hoặc xe đạp.
- Giảm rác thải, hạn chế lãng phí thực phẩm.
- Trồng và bảo vệ cây xanh.
Bạn cũng nên cân nhắc trước khi mua mới, sửa chữa và dùng đồ lâu hơn thay vì đổi liên tục, vì sản xuất hàng hóa nào cũng tiêu tốn năng lượng.
5. Những hiểu lầm thường gặp về biến đổi khí hậu
5.1 Trời lạnh có nghĩa là Trái Đất không nóng lên?
Không. Một đợt rét là thời tiết cục bộ, còn nóng lên toàn cầu nói về xu hướng trung bình dài hạn. Mức nóng lên cũng không đồng đều: Bắc Cực nóng nhanh hơn phần còn lại của thế giới.
Tốc độ nóng lên hiện nay chưa từng thấy trong hơn 200 triệu năm, nên không thể giải thích chỉ bằng chu kỳ tự nhiên. Cứ tăng 1°C, khí quyển giữ thêm khoảng 7% hơi nước, khiến bão và mưa lớn dễ mạnh hơn.
Một cán bộ khí tượng thủy văn cho biết thời gian cảnh báo sớm đã tăng từ khoảng 1 ngày lên 2–3 ngày, giúp giảm rủi ro cho người dân.
5.2 Hiệu ứng nhà kính, tầng ozon và biến đổi khí hậu khác nhau ra sao?
Hiệu ứng nhà kính là gì? Đó là quá trình tự nhiên giữ nhiệt trong khí quyển, và nó cần thiết cho sự sống. Vấn đề là lượng khí nhà kính tăng thêm do con người.
Thủng tầng ozon là chuyện khác: tầng ozon bảo vệ Trái Đất khỏi tia cực tím, còn biến đổi khí hậu liên quan đến việc giữ nhiệt.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu khác gì thời tiết?
Thời tiết là trạng thái khí quyển ngắn hạn, có thể đổi từng giờ hay từng ngày, như sáng nắng chiều mưa. Khí hậu là mức trung bình nhiều thập kỷ, thường 30 năm. Vì thế một mùa đông rét kỷ lục chưa phải biến đổi khí hậu, còn việc nhiều mùa đông liên tiếp ấm dần mới là tín hiệu đáng chú ý.
Biến đổi khí hậu có hoàn toàn do con người gây ra không?
Không hoàn toàn theo nghĩa khí hậu từng đổi tự nhiên, ví dụ qua các kỷ băng hà kéo dài hàng nghìn năm. Tuy nhiên, những yếu tố như Mặt Trời hay núi lửa không giải thích được mức nóng lên nhanh hiện nay. Phần chủ yếu đến từ việc con người đốt nhiên liệu hóa thạch suốt hơn hai thế kỷ.
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sức khỏe con người ra sao?
Biến đổi khí hậu ảnh hưởng sức khỏe theo cả cách trực tiếp lẫn gián tiếp. Nắng nóng cực đoan dễ gây sốc nhiệt, mất nước. Hạn hán và lũ lụt làm giảm nước sạch, mùa màng, dẫn đến thiếu dinh dưỡng, đồng thời tạo điều kiện cho một số dịch bệnh lan rộng. Thiên tai còn gây thương tích và tổn hại tinh thần.
Nhà nước Việt Nam ứng phó với biến đổi khí hậu thế nào?
Việt Nam tăng cường dự báo, cảnh báo sớm và theo phương châm ứng phó tại chỗ, tức là chính quyền và người dân địa phương chủ động chuẩn bị trước thiên tai. Nước ta cũng phát triển năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời để giảm phát thải. Ngoài ra còn có việc công bố kịch bản biến đổi khí hậu để các ngành, địa phương lập kế hoạch dài hạn.
Cá nhân có thể làm gì để giảm biến đổi khí hậu?
Bạn có thể bắt đầu từ thói quen hằng ngày: tắt đèn, quạt khi ra khỏi phòng, đi xe buýt hoặc đi bộ cho quãng ngắn. Mang túi vải, nấu vừa đủ ăn để giảm rác và lãng phí thực phẩm cũng hiệu quả. Trồng thêm cây xanh quanh nhà giúp hấp thụ CO2 và làm mát không gian sống.
Biến đổi khí hậu là thay đổi dài hạn của khí hậu, hiện nay chủ yếu do khí nhà kính từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch. Hiểu đúng sự khác nhau giữa thời tiết, khí hậu và các thuật ngữ liên quan giúp ta nhìn vấn đề bình tĩnh hơn. Từ thích ứng đến những thói quen nhỏ hằng ngày, mỗi hành động đều góp phần giảm rủi ro.
Nếu muốn mở rộng thêm kiến thức về môi trường và thiên nhiên quanh ta, bạn có thể xem tiếp các bài dưới đây.
Tìm hiểu thêm về những thuật ngữ khoa học gần gũi đời sống:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không