Trả lời nhanh: BRC-20 là chuẩn token thử nghiệm trên blockchain Bitcoin, cho phép tạo token có thể thay thế bằng cách khắc dữ liệu JSON lên từng satoshi qua giao thức Ordinals. Khác ERC-20 của Ethereum, BRC-20 không dùng smart contract mà nhờ các indexer ngoài chuỗi theo dõi số dư token.
❓ BRC-20 hoạt động thế nào trên mạng Bitcoin?
❓ BRC-20 khác gì ERC-20 của Ethereum?
❓ Token BRC-20 có rủi ro gì và còn phù hợp không?
1. BRC-20 là gì?
Bạn từng nghe nhắc tới ORDI hay "token trên Bitcoin" và thắc mắc brc 20 là gì? Hiểu ngắn gọn, đây là cách cộng đồng "mượn" Bitcoin để phát hành token, dù Bitcoin vốn không được thiết kế cho việc đó. Phần dưới đi lần lượt qua định nghĩa, nguồn gốc và nền tảng kỹ thuật phía sau.
1.1 Định nghĩa BRC-20
BRC-20 (Bitcoin Request for Comment 20) là chuẩn token fungible thử nghiệm trên blockchain Bitcoin. Fungible nghĩa là "có thể thay thế": mỗi đơn vị token có giá trị như nhau, giống tờ 10.000 đồng của bạn và của người khác đổi cho nhau vẫn không đổi giá trị.
Điểm đặc biệt là BRC-20 token standard không chạy bằng mã lập trình. Thông tin token được ghi dưới dạng một đoạn văn bản JSON ngắn, "khắc" lên satoshi, đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin. Những đoạn dữ liệu khắc này gọi là BRC-20 inscriptions.
Ngoài lĩnh vực tiền mã hóa, nhiều sản phẩm công nghệ khác cũng có hệ thống chuẩn và thông số riêng mà người dùng nên biết.
Xem thêm về các thông số và chuẩn liên quan:
1.2 Nguồn gốc và token đầu tiên ORDI
BRC-20 do một nhà phát triển ẩn danh tên Domo (tài khoản @domodata) tạo ra ngày 8/3/2023. Token BRC-20 đầu tiên là ORDI.
Ban đầu Domo chỉ xem đây là một thí nghiệm. Tuy vậy, phong trào bùng nổ rất nhanh và vốn hóa nhóm token này từng vượt 1 tỷ USD vào tháng 5/2023.
1.3 Ordinals và Taproot liên quan thế nào?
BRC-20 là ứng dụng xây trên nền Ordinals và Taproot.
Để hiểu BRC-20, cần biết hai nền tảng:
- Ordinals là gì? Đây là giao thức do Casey Rodarmor ra mắt tháng 1/2023. Ordinals đánh số thứ tự cho từng satoshi, giúp mỗi satoshi được theo dõi riêng và gắn dữ liệu lên.
- Taproot Bitcoin là gì? Đây là bản nâng cấp được đưa vào Bitcoin năm 2021. Taproot, cùng với SegWit (2017), giúp ghi dữ liệu lớn hơn vào giao dịch dễ và rẻ hơn.
Có thể hình dung Ordinals là "đánh số từng tờ giấy", Taproot là "cho phép viết nhiều chữ lên giấy", còn BRC-20 là quy ước viết gì lên đó để tạo token. Vì vậy BRC-20 không đồng nghĩa với Ordinals: Ordinals là nền móng, BRC-20 là một ứng dụng xây trên nền đó.
2. BRC-20 hoạt động như thế nào?
Hiểu token BRC-20 là gì về mặt vận hành thì mọi hoạt động đều quy về việc khắc những đoạn JSON đúng mẫu lên satoshi rồi gửi đi. Không có hợp đồng thông minh nào tự động xử lý.
2.1 Ba thao tác deploy, mint, transfer
Ba thao tác cơ bản để tạo và chuyển token BRC-20.
Deploy (triển khai): người tạo khắc một inscription khai báo token, gồm ticker (mã token, ví dụ "ordi"), max (tổng cung tối đa) và lim (số lượng tối đa mỗi lần mint).
Mint (đúc): đây chính là cách mint token BRC-20. Người dùng khắc inscription "mint" với số lượng không vượt quá lim. Ai mint trước nhận trước, cho tới khi đạt tổng cung max.
Transfer (chuyển): gồm hai bước. Đầu tiên bạn khắc inscription "transfer" ghi số lượng muốn chuyển, sau đó gửi satoshi chứa inscription đó tới người nhận. Quy trình này rườm rà hơn bấm "gửi" trên các ví token quen thuộc.
Mỗi bước đều là một giao dịch Bitcoin nên đều tốn phí. Gas fee BRC-20 thực chất là phí giao dịch Bitcoin, phụ thuộc độ đông của mạng và dung lượng dữ liệu được khắc.
2.2 Vai trò của indexer
Indexer ngoài chuỗi là nơi áp dụng luật và tính số dư BRC-20.
Đây là điểm nhiều người bỏ qua: node Bitcoin không kiểm tra luật BRC-20. Với mạng Bitcoin, inscription chỉ là dữ liệu đi kèm giao dịch, mạng không biết đó là token hay ai đang giữ bao nhiêu.
Việc này do indexer đảm nhận. Indexer là phần mềm ngoài chuỗi, quét inscription theo đúng thứ tự, áp dụng luật BRC-20 rồi tính ra số dư. Ví dụ, lệnh mint vượt quá lim sẽ bị indexer bỏ qua. BRC-20 vì thế dựa vào đồng thuận xã hội: mọi người cùng chấp nhận một bộ luật diễn giải, chứ không do giao thức Bitcoin cưỡng chế.
Về ví lưu trữ BRC-20, ví phải hỗ trợ Ordinals và BRC-20, người nhận nên dùng địa chỉ Taproot (thường bắt đầu bằng "bc1p"). Dùng ví Bitcoin thông thường có thể vô tình tiêu mất satoshi chứa inscription.
3. BRC-20 khác ERC-20 như thế nào?
Khi hỏi ERC-20 và BRC-20 khác nhau thế nào, khác biệt lớn nhất nằm ở cách token "tồn tại" và mức độ lập trình được.
3.1 So sánh cơ chế và khả năng lập trình
Khác biệt cốt lõi: BRC-20 dựa indexer, ERC-20 dựa smart contract.
| Tiêu chí |
BRC-20 |
ERC-20 |
| Blockchain |
Bitcoin |
Ethereum |
| Ví dụ token |
ORDI |
USDT (phiên bản ERC-20) |
| Cơ chế token |
Inscription JSON khắc lên satoshi |
Smart contract |
| Theo dõi số dư |
Indexer ngoài chuỗi |
Ngay trên chuỗi, trong hợp đồng |
| Đồng thuận |
Proof of Work (PoW) |
Nay dùng Proof of Stake (PoS) |
| Ứng dụng DeFi |
Khó áp dụng |
Phổ biến |
Trong cuộc so sánh BRC-20 vs ERC-20, smart contract của ERC-20 tự kiểm tra và cập nhật số dư, nên token dùng được cho staking, farming, cho vay hay sàn phi tập trung. BRC-20 không có lớp logic này, nên các ứng dụng DeFi như staking, farming rất khó triển khai.
Về đồng thuận, Bitcoin dùng PoW: thợ đào cạnh tranh tính toán để xác nhận khối. Với người dùng, điều này đồng nghĩa giao dịch BRC-20 đi theo tốc độ khối và mức phí của Bitcoin, thường chậm hơn và dễ đắt khi mạng đông. Cái tên BRC-20 chỉ mượn từ ERC-20 cho dễ nhận diện; về kỹ thuật, hai chuẩn gần như không liên quan.
4. Hạn chế, rủi ro và tranh cãi quanh BRC-20
4.1 Ưu điểm và nhược điểm
Ưu điểm:
- Cấu trúc đơn giản, chỉ vài trường JSON, dễ hiểu và dễ tạo.
- Dữ liệu ghi trực tiếp lên Bitcoin, hưởng tính bảo mật của mạng lâu đời nhất.
- Mở hướng mới cho hệ sinh thái Bitcoin vốn tập trung vào chuyển giá trị.
Nhược điểm:
- Không có smart contract, chức năng rất hạn chế.
- Phụ thuộc indexer; nếu các indexer diễn giải khác nhau, số dư có thể lệch.
- Hệ sinh thái non trẻ, công cụ, ví và sàn hỗ trợ còn ít.
- Chuyển token cồng kềnh, mỗi bước đều tốn phí.
Lưu ý: chạy trên Bitcoin không có nghĩa là rủi ro thấp. Bảo mật mạng Bitcoin không bảo đảm giá trị hay chất lượng của một token cụ thể.
4.2 Nghẽn mạng, phí tăng và tranh luận spam
Đợt mint ồ ạt tháng 5/2023 khiến mempool (hàng chờ giao dịch) của Bitcoin tắc nghẽn. Phí giao dịch tăng mạnh, ảnh hưởng cả người chỉ muốn chuyển Bitcoin bình thường.
Từ đó nổ ra tranh luận lớn. Một bên coi inscription là spam, chiếm dụng block space vốn dành cho giao dịch tài chính. Bên kia cho rằng ai trả phí thì có quyền dùng không gian khối, và BRC-20 giúp thợ đào có thêm thu nhập.
Ngoài ra, đa số token hiện có là memecoin BRC-20, tức token mang tính vui, cộng đồng, ít giá trị sử dụng thực. Giá dễ biến động theo trào lưu và mang tính đầu cơ cao. Với câu hỏi có nên đầu tư BRC-20, bạn cần tự đánh giá kỹ rủi ro và chỉ dùng số tiền chấp nhận mất.
5. Những điều cần lưu ý thêm về BRC-20
5.1 Runes và các chuẩn khác thay thế BRC-20
Runes do Casey Rodarmor phát triển, ra mắt tháng 4/2024 tại khối halving 840.000, được thiết kế riêng cho token fungible. Khác inscription, Runes dùng mô hình UTXO gốc của Bitcoin để lưu số dư và ghi dữ liệu qua OP_RETURN, nên tạo ít dữ liệu thừa hơn. Khi bàn về BRC-20 vs Runes, Runes thường được xem là lựa chọn thay thế đáng chú ý, dù BRC-20 vẫn còn tồn tại song song.
5.2 Hiểu lầm thường gặp
- BRC-20 không phải ARB 20, hai tên gọi dễ bị nhầm khi tìm kiếm.
- BRC-20 là chuẩn cộng đồng, không phải nâng cấp chính thức của Bitcoin Core.
- Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Token BRC-20 có phải là NFT không?
Không. Token BRC-20 là fungible, mỗi đơn vị ORDI đều tương đương nhau. NFT Ordinals thì khác: mỗi inscription gắn với một satoshi có số thứ tự riêng, nội dung riêng như hình ảnh hay văn bản, nên không thể đổi ngang cho nhau. Hai loại chỉ chung cơ chế khắc dữ liệu lên satoshi.
Ai tạo ra BRC-20?
BRC-20 do nhà phát triển ẩn danh Domo (@domodata) tạo vào tháng 3/2023. Bối cảnh là Ordinals vừa ra mắt khoảng hai tháng trước, cho thấy có thể ghi dữ liệu tùy ý lên Bitcoin. Domo thử nghiệm dùng chính khả năng đó để mô phỏng token fungible, và thí nghiệm nhỏ này nhanh chóng thành trào lưu.
BRC-20 có hỗ trợ smart contract không?
Không. Inscription chỉ là dữ liệu tĩnh, không chứa logic tự thực thi. Hệ quả là không thể khóa token để nhận thưởng staking hay đặt token làm tài sản thế chấp cho vay một cách tự động trên chuỗi. Muốn làm vậy phải dựa vào nền tảng trung gian, kéo theo thêm rủi ro tin cậy.
Token BRC-20 nổi tiếng nhất là gì?
ORDI là cái tên được nhắc nhiều nhất, vì đây là token đầu tiên được deploy theo chuẩn BRC-20, do chính Domo khởi tạo khi thử nghiệm. ORDI vì thế thường được dùng làm ví dụ minh họa cho chuẩn này, giống "token mẫu" giúp người mới hình dung cách deploy và mint hoạt động.
Tóm lại, BRC-20 là thử nghiệm đưa token lên Bitcoin nhờ Ordinals, Taproot và indexer, nhưng không có smart contract và mang nhiều tính đầu cơ. Nắm rõ cơ chế deploy, mint, transfer cùng các rủi ro sẽ giúp bạn tiếp cận chủ đề này tỉnh táo hơn.
Nếu muốn hiểu thêm những khái niệm công nghệ quen thuộc khác theo cách đơn giản, bạn có thể đọc tiếp vài gợi ý dưới đây.
Xem thêm các bài liên quan đến thuật ngữ công nghệ:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không