Trả lời nhanh: Công thức cấp số cộng gồm số hạng tổng quát un = u1 + (n−1)d và tổng n số hạng đầu Sn = n(u1 + un)/2 = n[2u1 + (n−1)d]/2. Trong đó u_1 là số hạng đầu, d là công sai không đổi, n là số thứ tự của số hạng.
1. Cấp số cộng và công sai là gì?
Cấp số cộng là dãy số trong đó mỗi số hạng kể từ số thứ hai bằng số hạng đứng ngay trước nó cộng với một số không đổi d, gọi là công sai. Bài này dành cho học sinh lớp 11 muốn nắm chắc công thức và biết áp dụng vào bài tập.
1.1 Định nghĩa cấp số cộng
Dãy (un) là cấp số cộng khi u(n+1) = un + d với mọi n ≥ 1. Đây cũng là một công thức truy hồi: biết số hạng trước thì suy ra số hạng sau. Từ đó, công sai được tính bằng d = u(n+1) − u_n.
Dãy có thể hữu hạn hoặc vô hạn. Ví dụ dãy 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17,… là cấp số cộng vô hạn với d = 2.
1.2 Công sai d và các trường hợp tăng, giảm, hằng
Công sai không nhất thiết là số dương. Có ba trường hợp:
- d > 0: dãy tăng, ví dụ 5, 11, 17, 23, 29 có d = 6.
- d < 0: dãy giảm, ví dụ 10, 7, 4, 1 có d = −3.
- d = 0: dãy hằng, mọi số hạng bằng nhau.
Công sai còn có thể là số thập phân. Đừng mặc định u1 = 1, vì u1 chỉ là số hạng đầu của dãy đang xét.
1.3 Cách nhận biết một dãy là cấp số cộng
Hãy tính hiệu un − u(n−1) với mọi n ≥ 2. Nếu hiệu luôn bằng cùng một hằng số thì dãy là cấp số cộng.
Đừng chỉ xét hai số đầu. Dãy 1, 3, 9 có hiệu đầu là 2 nhưng hiệu thứ hai là 6, nên không phải cấp số cộng.
2. Các công thức cấp số cộng cần nhớ
2.1 Công thức số hạng tổng quát
Công thức cấp số cộng u_n tính số hạng thứ n khi biết số hạng đầu và công sai:
un = u1 + (n − 1)d
Trong đó u_1 là số hạng đầu, d là công sai, n là vị trí của số hạng. Vì sao là (n−1)? Từ số hạng thứ nhất đến số hạng thứ n chỉ có n−1 bước nhảy, mỗi bước cộng d.
Nếu lấy mốc là số hạng u_m bất kỳ thì:
un = um + (n − m)d
2.2 Công thức tổng n số hạng đầu
Có hai công thức tính tổng n số hạng đầu, dùng tùy dữ kiện:
Sn = n(u1 + un)/2, khi đã biết số hạng cuối un.
Sn = n[2u1 + (n − 1)d]/2, khi biết công sai d.
Thực tế, dạng thứ hai có được từ dạng thứ nhất bằng cách thay un = u1 + (n−1)d. Dạng khai triển là Sn = n·u1 + n(n−1)d/2.
Công thức tổng n số hạng đầu của cấp số cộng
Xem thêm công thức dãy số tương tự:
2.3 Tính chất trung bình cộng và các công thức suy ra
Với tính chất cấp số cộng, mỗi số hạng từ thứ hai trở đi (trừ số cuối nếu dãy hữu hạn) là trung bình cộng của hai số hạng kề nó:
uk = (u(k−1) + u_(k+1))/2
Hệ quả: ba số a, b, c lập thành cấp số cộng khi và chỉ khi a + c = 2b.
Từ số hạng tổng quát, ta còn suy ra hai công thức hay dùng:
- Công sai: d = (un − u1)/(n − 1)
- Vị trí số hạng: n = (un − u1)/d + 1
2.4 Bảng tóm tắt công thức
| Cần tìm |
Đã biết |
Công thức dùng |
| u_n |
u_1, d, n |
un = u1 + (n−1)d |
| u_n |
u_m, d |
un = um + (n−m)d |
| d |
u1, un, n |
d = (un − u1)/(n−1) |
| n |
u1, un, d |
n = (un − u1)/d + 1 |
| S_n |
u1, un, n |
Sn = n(u1+u_n)/2 |
| S_n |
u_1, d, n |
Sn = n[2u1+(n−1)d]/2 |
| b |
a, c liên tiếp |
b = (a+c)/2 |
3. Cách vận dụng công thức và lỗi thường gặp
3.1 Các bước giải bài cấp số cộng
- Xác định các đại lượng đề cho: u1, d, n, un.
- Chọn công thức phù hợp (xem bảng ở trên).
- Thay số cẩn thận, chú ý dấu của d.
- Kiểm tra lại kết quả bằng cách tính vài số hạng đầu.
Khi đề chỉ cho hai số hạng bất kỳ, hãy viết mỗi số hạng theo u_1 và d, lập hệ hai phương trình rồi giải. Với ba hoặc bốn số liên tiếp, nên đặt a−d, a, a+d hoặc a−3x, a−x, a+x, a+3x để hệ gọn hơn.
3.2 Mẹo ghi nhớ
Hãy nhớ (n−1) là số bước nhảy: n số hạng chỉ có n−1 khoảng cách. Ngoài ra un = u1 + (n−1)d là hàm bậc nhất theo n, nên các điểm biểu diễn dãy nằm thẳng hàng. Khi d = 0 các điểm nằm ngang.
3.3 Lỗi sai hay gặp
- Viết u1 + nd thay vì u1 + (n−1)d.
- Sai dấu khi d âm, nhất là lúc phá ngoặc.
- Cộng nhầm hệ số: 3d + 5d = 8d, không phải 5d.
- Kết luận cấp số cộng chỉ từ hai số hạng đầu.
- Nhầm cấp số cộng (cộng d) với cấp số nhân (nhân q).
4. Ví dụ có lời giải từng bước
4.1 Ví dụ 1: Tìm số hạng thứ n
Cho u1 = 3, d = 4. Tìm u10.
u_10 = 3 + (10 − 1)·4 = 3 + 36 = 39.
Một ví dụ khác: biết u7 = 100, d = 2, tìm u2. Áp dụng un = um + (n−m)d, ta có u_2 = 100 + (2−7)·2 = 100 − 10 = 90.
Ví dụ đời thường: lương khởi điểm tăng đều mỗi quý một khoản cố định cũng là cấp số cộng. Giá trị chiếc xe giảm đều mỗi năm là cấp số cộng có d âm.
4.2 Ví dụ 2: Tính tổng n số hạng đầu
Cho u1 = 3, d = 2. Tính S20.
S_20 = 20·(2·3 + 19·2)/2 = 20·44/2 = 440.
Kiểm tra thêm: dãy 3, 7, 11,… có u_1 = 3, d = 4 thì tổng 25 số hạng đầu là 25·(2·3 + 24·4)/2 = 1275.
4.3 Ví dụ 3: Tìm u_1 và d từ hai số hạng
Cho u5 = 23 và u12 = 58. Tìm u_1 và d.
- Viết hệ: u1 + 4d = 23 và u1 + 11d = 58.
- Trừ hai phương trình: 7d = 35, suy ra d = 5.
- Thay vào: u_1 = 23 − 20 = 3.
Tương tự, dãy 5, 8, 11, 14,… có u_n = 3n + 2 nên số hạng thứ 100 là 302. Dãy 6, 10, 14, 18,… có số hạng thứ 20 là 6 + 19·4 = 82.
5. Chứng minh công thức tổng và so sánh với cấp số nhân
5.1 Vì sao Sn = n(u1+u_n)/2: ghép cặp kiểu Gauss
Viết tổng theo hai chiều:
Sn = u1 + u2 + … + un
Sn = un + u(n−1) + … + u1
Cộng từng cột, mỗi cột có tổng u1 + un (vì cộng d ở dãy này thì trừ d ở dãy kia). Có n cột nên 2Sn = n(u1 + un), từ đó Sn = n(u1 + un)/2.
5.2 Cấp số cộng khác cấp số nhân thế nào
Cấp số cộng cộng thêm d không đổi, còn cấp số nhân nhân với công bội q không đổi. Theo công thức cấp số nhân, un = u1·q^(n−1) và uk² = u(k−1)·u_(k+1).
Về đồ thị, các điểm của cấp số cộng thẳng hàng, còn cấp số nhân (q khác 1) nằm trên đường cong tăng hoặc giảm nhanh dần. Chẳng hạn dãy 2, 4, 8, 16 nhân 2 mỗi bước, khác hẳn dãy 2, 4, 6, 8.
6. Bài tập tự luyện có đáp án
6.1 Bài 1 đến bài 4
- Bài 1: Dãy 2, 5, 8,… Tìm d và u15. Đáp án: d = 3, u15 = 2 + 14·3 = 44.
- Bài 2: Cho u1 = −3, u6 = 27. Tìm d. Đáp án: d = 30/5 = 6.
- Bài 3: Cho d = −2, S8 = 72. Tìm u1. Đáp án: 8(2u1 − 14)/2 = 72 nên 2u1 − 14 = 18, suy ra u_1 = 16.
- Bài 4: Tìm bốn số hạng liên tiếp có tổng 20 và tổng bình phương 120. Gọi chúng là a−3x, a−x, a+x, a+3x. Tổng bằng 4a = 20 nên a = 5. Tổng bình phương 4a² + 20x² = 120 nên x² = 1. Với x = 1 ta được 2, 4, 6, 8 (x = −1 cho dãy ngược lại).
Bạn có thể dùng thêm ai hay để kiểm tra lại lời giải, nhưng nhớ tự làm trước để hiểu bản chất.
Tóm lại, cấp số cộng được xác định bởi u1 và d. Hãy nhớ un = u1 + (n−1)d cùng hai dạng của Sn, luôn xét kỹ dấu của d và đừng quên (n−1).
Câu hỏi thường gặp
Công thức cấp số cộng gồm những gì?
Gồm un = u1 + (n−1)d cho số hạng tổng quát và Sn = n(u1+un)/2 hoặc n[2u1+(n−1)d]/2 cho tổng n số hạng đầu.
Công sai của cấp số cộng có thể âm hoặc bằng 0 không?
Có. Khi d âm thì dãy giảm, khi d bằng 0 thì mọi số hạng bằng nhau.
Làm thế nào để nhận biết một dãy số là cấp số cộng?
Tính hiệu hai số hạng liên tiếp. Nếu hiệu bằng một hằng số với mọi n thì dãy là cấp số cộng; đó cũng là cách tính công sai d = un − u(n−1).
Cấp số cộng khác cấp số nhân như thế nào?
Cấp số cộng cộng thêm công sai d không đổi, cấp số nhân nhân với công bội q không đổi.
Làm sao tìm u_1 và d khi biết hai số hạng bất kỳ?
Viết mỗi số hạng theo u_1 và d, lập hệ hai phương trình rồi giải hệ đó.
Xem thêm các kiến thức toán học liên quan: