Trả lời nhanh: Công thức tính độ dài vectơ cho biết khoảng cách giữa điểm đầu và điểm cuối của vectơ. Trong hệ tọa độ vuông góc có cùng đơn vị đo trên các trục: với u = (x; y) trong Oxy, ta có |u| = √(x2+y2); với u = (x; y; z) trong Oxyz, ta có |u| = √(x2+y2+z2). Nếu tính độ dài tổng hoặc hiệu, hãy cộng hoặc trừ đúng các vectơ trước, không tự ý cộng độ dài của chúng.
1. Bản chất và định nghĩa độ dài vectơ trong hình học
Vectơ AB và BA cùng độ dài; vectơ-không có độ dài bằng 0
Vectơ mô tả cả hướng và độ lớn. Người mới nên phân biệt ba việc: tìm tọa độ vectơ, cộng hoặc trừ vectơ, rồi tính độ dài. Bài viết hướng dẫn từng cách và kèm bài tập để kiểm tra các lỗi thường gặp.
1.1 Khái niệm vectơ và độ dài của vectơ
Vectơ được biểu diễn bằng một đoạn thẳng có hướng. Nếu điểm đầu là A, điểm cuối là B, ta có vectơ AB; khi A và B khác nhau, mũi tên chỉ từ A đến B. Trong công thức của bài, vectơ được viết bằng chữ đậm, chẳng hạn u hoặc AB, tương đương cách ký hiệu có mũi tên phía trên trong sách giáo khoa.
Độ dài của một vectơ chính là khoảng cách hình học giữa điểm bắt đầu và điểm kết thúc của vectơ đó. Độ lớn này tương ứng với chiều dài của đoạn thẳng nối hai điểm.
Hình minh họa các vectơ trong hình học phẳng
1.2 Ký hiệu và các tính chất cơ bản
Độ dài của vectơ a được ký hiệu |a|, là một số không âm. Với vectơ từ A đến B, |AB| = AB, trong đó AB không in đậm biểu thị độ dài đoạn thẳng, còn AB viết đậm biểu thị vectơ.
Một số tính chất nền tảng cần ghi nhớ:
- Độ dài vectơ không âm: |AB| = AB = BA ≥ 0. Nếu A khác B thì độ dài dương; nếu A trùng B thì bằng 0.
- Khoảng cách giữa hai điểm không phụ thuộc vào hướng: |AB| = |BA|.
- Vectơ có điểm đầu trùng với điểm cuối là vectơ-không, ký hiệu là 0. Vì hai mút trùng nhau nên khoảng cách bằng 0: |0| = 0.
- Vectơ đơn vị là vectơ có độ dài bằng 1; không phải mọi vectơ đều có độ dài bằng 1.
Hình biểu diễn vectơ AB từ điểm gốc A đến ngọn B
2. Công thức tính độ dài vectơ theo hệ tọa độ Oxy và Oxyz
Độ dài vectơ trong Oxy là cạnh huyền của tam giác vuông có hai cạnh góc vuông là x và y
Các công thức dưới đây dùng hệ tọa độ vuông góc, cùng đơn vị đo trên các trục. Trong cách giải thích bằng tam giác vuông, hai cạnh góc vuông có độ dài |x| và |y|, không phải luôn là các tọa độ có dấu x, y. Nếu một thành phần bằng 0 thì có thể xem hình là suy biến; công thức độ dài vẫn đúng. Hình phía trên chỉ minh họa định lý Pytago, không ghi đầy đủ điểm đầu và điểm cuối của vectơ.
2.1 Công thức tính độ dài vectơ trong mặt phẳng Oxy
Trong mặt phẳng tọa độ Oxy thuộc chương trình lớp 10, mỗi vectơ u được xác định bởi cặp tọa độ hoành độ và tung độ: u = (x; y).
Công thức tính độ dài vectơ u được xác định như sau:
|u| = √(x2 + y2)
Trong đó:
- x là hoành độ của vectơ u.
- y là tung độ của vectơ u.
- |u| là một số biểu thị độ dài, luôn lớn hơn hoặc bằng 0; khác với vectơ u.
Ví dụ, nếu u = (3; -4), ta tính được |u| = √(32 + (-4)2) = √(9 + 16) = 5.
2.2 Công thức tính độ dài vectơ trong không gian Oxyz
Lên chương trình hình học giải tích lớp 12, không gian mở rộng thêm trục cao độ Oz. Một vectơ trong không gian có dạng tọa độ bộ ba số: u = (x; y; z).
Độ dài vectơ trong không gian Oxyz được tính bằng căn bậc hai của tổng bình phương ba thành phần tọa độ:
|u| = √(x2 + y2 + z2)
Trong đó:
- x, y, z lần lượt là hoành độ, tung độ và cao độ của vectơ.
- Biểu thức dưới dấu căn là tổng bình phương nên kết quả luôn là một số thực không âm.
2.3 Công thức tính khoảng cách giữa hai điểm qua vectơ
Khi biết tọa độ của hai điểm bất kỳ, độ dài đoạn thẳng nối hai điểm chính là độ dài của vectơ tạo bởi hai điểm đó.
Trong mặt phẳng Oxy, cho điểm A(xA; yA) và điểm B(xB; yB):
- Tọa độ vectơ AB được tính bằng cách lấy tọa độ điểm cuối trừ điểm đầu: AB = (xB - xA; yB - yA).
- Độ dài đoạn thẳng AB bằng độ dài của vectơ AB:
AB = |AB| = √((xB - xA)2 + (yB - yA)2)
Trong không gian Oxyz, với A(xA; yA; zA) và B(xB; yB; zB), công thức mở rộng tương tự:
AB = |AB| = √((xB - xA)2 + (yB - yA)2 + (zB - zA)2)
3. Cách tính độ dài tổng và hiệu hai vectơ trong hình học
Độ dài của tổng hoặc hiệu phụ thuộc cả độ dài lẫn hướng của các vectơ. Vì vậy, không tự ý tách độ dài của tổng thành tổng các độ dài. Có thể giải bằng tọa độ, quy tắc hình học hoặc tích vô hướng.
3.1 Quy tắc rút gọn vectơ trước khi tính độ dài
Với cách hình học, có thể dùng các quy tắc cộng, trừ để nhận ra vectơ tổng hợp. Đặt w = u ± v, khi đó:
|u ± v| = |w|
Nếu biết tọa độ, hãy cộng hoặc trừ từng thành phần rồi dùng công thức độ dài. Nếu biết tích vô hướng, có thể tính trực tiếp theo mục 5.2 mà không cần dựng một đoạn thẳng đại diện. Khi rút gọn được hệ số, nhớ |ku| = |k| |u| với mọi số thực k.
3.2 Ứng dụng quy tắc ba điểm, hình bình hành và trung điểm
Để gom các vectơ về một đại diện duy nhất, ta áp dụng linh hoạt các quy tắc hình học cơ bản:
- Quy tắc ba điểm (phép cộng nối tiếp): Với ba điểm A, B, C bất kỳ, ta luôn có AB + BC = AC. Do đó, |AB + BC| = |AC| = AC.
- Quy tắc hiệu chung gốc: Với hai vectơ chung gốc A, hiệu AB - AC = CB đi từ ngọn của vectơ bị trừ đến ngọn của vectơ đứng trước. Vì vậy |AB - AC| = CB.
- Quy tắc hình bình hành: Nếu tứ giác ABCD là hình bình hành, tổng hai vectơ cạnh chung gốc bằng vectơ đường chéo: AB + AD = AC. Từ đó suy ra |AB + AD| = AC.
- Quy tắc trung điểm: Nếu M là trung điểm của đoạn thẳng BC, với điểm A bất kỳ ta có mối liên hệ AB + AC = 2AM. Do đó, |AB + AC| = 2AM.
4. Ví dụ minh họa tính độ dài vectơ có lời giải chi tiết
Dưới đây là các ví dụ minh họa từng bước tính toán từ phương pháp tọa độ đến hình học thuần túy.
4.1 Ví dụ 1: Tính độ dài vectơ trong mặt phẳng tọa độ Oxy
Cho hai vectơ u = (4; 1) và v = (1; 4). Hãy tính độ dài của các vectơ tổng u + v và vectơ hiệu u - v.
Lời giải:
-
Tìm tọa độ của vectơ tổng: u + v = (4 + 1; 1 + 4) = (5; 5). Áp dụng công thức tính độ dài: |u + v| = √(52 + 52) = √(25 + 25) = √(50) = 5√(2).
-
Tìm tọa độ của vectơ hiệu: u - v = (4 - 1; 1 - 4) = (3; -3). Áp dụng công thức tính độ dài: |u - v| = √(32 + (-3)2) = √(9 + 9) = √(18) = 3√(2).
4.2 Ví dụ 2: Tính độ dài hiệu vectơ trong tam giác đều
Cho tam giác đều ABC có cạnh a > 0. Tính độ dài vectơ AB - AC.
Lời giải:
Áp dụng quy tắc trừ hai vectơ có cùng điểm gốc A: AB - AC = CB
Lấy độ dài hai vế: |AB - AC| = |CB| = CB
Vì tam giác ABC đều cạnh a nên CB = a. Vậy |AB - AC| = a.
4.3 Ví dụ 3: Tính độ dài vectơ trong hình vuông
Cho hình vuông ABCD có cạnh a > 0, các đỉnh được gọi theo thứ tự quanh hình. Tính độ dài |DB + DC|.
Lời giải:
Gọi I là trung điểm của cạnh BC. Theo quy tắc trung điểm trong tam giác DBC: DB + DC = 2DI
Lấy độ dài hai vế, ta có: |DB + DC| = |2DI| = 2DI
Xét tam giác vuông DCI vuông tại C:
- Cạnh DC = a
- Cạnh CI = BC/2 = a/2
Áp dụng định lý Pytago tính độ dài đoạn thẳng DI: DI2 = DC2 + CI2 = a2 + (a/2)2 = a2 + (a2)/4 = (5a2)/4 DI = (a√(5))/2
Do đó độ dài vectơ cần tìm là: |DB + DC| = 2 · (a√(5))/2 = a√(5)
5. Lỗi thường gặp và mẹo nhớ nhanh khi tính độ dài vectơ
Nhiều lỗi sai thường xuất phát từ việc nhầm lẫn giữa quy tắc độ dài đoạn thẳng thông thường và các phép toán vectơ.
5.1 Sai lầm cộng độ dài từng vectơ riêng rẽ
Không dùng |a + b| = |a| + |b| như công thức đúng với mọi vectơ. Chẳng hạn, với a = (1;0) và b = (-1;0), vế trái bằng 0 còn vế phải bằng 2.
Theo bất đẳng thức tam giác, với hai vectơ bất kỳ luôn có mối quan hệ:
| |a| - |b| | ≤ |a ± b| ≤ |a| + |b|
Với hai vectơ khác vectơ-không, dấu bằng |a + b| = |a| + |b| xảy ra khi và chỉ khi chúng cùng hướng. Nếu một vectơ bằng vectơ-không thì đẳng thức cũng đúng. Đây là điều kiện về hướng, không phải yêu cầu bắt buộc phải dựng vectơ tổng trước khi dùng tích vô hướng.
Ngoài ra, khi tính toán tọa độ mang giá trị âm, cần chú ý đóng mở ngoặc khi bình phương dưới dấu căn để tránh sai dấu, ví dụ (-4)2 = 16, không được viết nhầm thành -16.
5.2 Mẹo nhớ công thức trung tuyến và liên hệ tích vô hướng
Để tăng tốc độ giải trắc nghiệm, các công thức hình học quen thuộc sau đây rất hữu ích:
- Đường trung tuyến tam giác đều: Với tam giác đều cạnh a > 0, chiều cao đồng thời là trung tuyến và có độ dài h = (a√(3))/2.
- Đường chéo hình vuông: Hình vuông cạnh a có đường chéo dài a√(2). Khi giải bài toán liên quan đến các tứ giác đặc biệt như hình vuông hay hình thoi, kẻ đường chéo hoặc xác định trung điểm có thể giúp nhận ra vectơ tổng và đoạn thẳng cần tính.
- Liên hệ qua tích vô hướng: Tích vô hướng của vectơ với chính nó bằng bình phương độ dài: u · u = |u|2. Ký hiệu u2, nếu dùng, là viết tắt của tích vô hướng này, không phải phép nhân vectơ thông thường. Do đó:
|u| = √(u · u)
Có thể tính trực tiếp độ dài tổng bằng |a+b|2 = |a|2 + |b|2 + 2a · b, rồi lấy căn bậc hai không âm. Với hiệu, đổi dấu cộng trước tích vô hướng thành dấu trừ. Trong các công thức này, dấu chấm giữa hai vectơ là tích vô hướng, không phải phép nhân số thông thường.
6. Bài tập tự luyện tính độ dài vectơ có đáp án
Dưới đây là các câu hỏi rèn luyện kỹ năng tính toán độ dài vectơ với các dạng hình học thường gặp.
Bài 1: Gọi A′, B′, C′ lần lượt là trung điểm của ba cạnh BC, CA, AB trong tam giác ABC. Tính độ dài vectơ tổng AB′ + C′B.
- A. AA′
- B. BB′
- C. CC′
- D. 0
Hướng dẫn: Vì B′ là trung điểm CA nên AB′ = 1/2 · AC; vì C′ là trung điểm AB nên C′ B = 1/2 · AB. Suy ra AB′+C′ B = 1/2 · (AC+AB) = AA′ do A′ là trung điểm BC. Độ dài cần tìm là AA′. Chọn A.
Bài 2: Cho hình vuông ABCD cạnh a > 0. Tính độ dài |AB + CA + AD|.
- A. 2a
- B. a√(2)
- C. 0
- D. 2a√(2)
Hướng dẫn: Vì AB + AD = AC theo quy tắc hình bình hành, nên biểu thức trở thành AC + CA = 0. Độ dài bằng 0. Chọn C.
Bài 3: Cho tam giác ABC vuông tại đỉnh A, biết AB = √(5) và AC = 2√(5). Độ dài của vectơ AB + AC là:
- A. √(5)
- B. 5√(5)
- C. 25
- D. 5
Hướng dẫn: Dựng hình chữ nhật ABDC, ta có AB + AC = AD. Đoạn thẳng AD là đường chéo nên AD = √(AB2 + AC2) = √(5 + 20) = √(25) = 5. Chọn D.
Bài 4: Cho tam giác đều ABC cạnh a > 0. Độ dài |AB + AC| bằng:
- A. a√(3)
- B. (a√(3))/2
- C. 2a
- D. a
Hướng dẫn: Gọi H là trung điểm cạnh BC. Ta có AB + AC = 2AH. Vì tam giác ABC đều nên chiều cao AH = (a√(3))/2. Do đó |AB + AC| = 2AH = a√(3). Chọn A.
Bài 5: Trong mặt phẳng tọa độ Oxy, cho hai điểm A(1; 3) và B(4; 2). Tìm tọa độ điểm C nằm trên trục hoành sao cho khoảng cách từ C đến A và B bằng nhau (CA = CB).
- A. C(2; 0)
- B. C(5/3; 0)
- C. C(0; 2)
- D. C(1; 0)
Hướng dẫn: Vì C nằm trên Ox nên đặt C(x;0). Ta có CA2 = (x-1)2+9, CB2 = (x-4)2+4. Hai độ dài không âm nên CA = CB tương đương CA2 = CB2. Do đó (x-1)2+9 = (x-4)2+4 ⇔ 6x = 10 ⇔ x = 5/3. Vậy C(5/3;0). Chọn B.
Câu hỏi thường gặp
Độ dài vectơ có thể mang giá trị âm không?
Không. Độ dài vectơ là khoảng cách giữa hai đầu mút nên luôn không âm, chỉ bằng 0 với vectơ-không. Các thành phần tọa độ có thể âm, dương hoặc bằng 0; dấu của từng thành phần không phải dấu của độ dài.
Công thức tính độ dài vectơ lớp 12 khác lớp 10 như thế nào?
Ở lớp 10, học sinh tính độ dài trong mặt phẳng hai chiều Oxy với công thức căn bậc hai của tổng hai bình phương hoành độ và tung độ. Sang lớp 12, không gian ba chiều Oxyz bổ sung thêm thành phần trục cao độ z, tạo thành biểu thức căn bậc hai của x2 + y2 + z2.
Vectơ 0 có độ dài bằng bao nhiêu?
Vectơ-không có điểm xuất phát trùng hoàn toàn với điểm kết thúc, do đó khoảng cách giữa hai điểm mút bằng 0. Vì vậy, độ dài của vectơ-không luôn bằng 0.
Làm thế nào để tính tổng độ dài của hai vectơ?
Nếu cần tổng độ dài |a|+|b|, hãy tính độ dài mỗi vectơ rồi cộng hai số. Nếu cần độ dài tổng |a+b|, hãy cộng tọa độ rồi lấy độ dài, rút gọn bằng quy tắc hình học hoặc dùng công thức tích vô hướng. Hai yêu cầu này khác nhau; chỉ có thể cho cùng kết quả trong các trường hợp phù hợp về hướng.
Khi cần ôn tập toàn diện các chuyên đề toán học phổ thông khác, bạn có thể tham khảo thêm hệ thống công thức quan trọng dưới đây để củng cố nền tảng kiến thức:
Xem thêm các công thức toán học thường gặp:
Khi làm bài, hãy phân biệt vectơ với độ dài của nó, lấy tọa độ điểm cuối trừ điểm đầu và đặt ngoặc đúng khi bình phương số âm. Chọn cách giải theo dữ kiện đã có: tọa độ, quy tắc hình học hoặc tích vô hướng.