Trả lời nhanh: Công thức tính vận tốc là v = s/t, trong đó v là vận tốc, s là quãng đường vật đi được và t là thời gian đi hết quãng đường đó. Đơn vị thường dùng là m/s và km/h, đổi qua lại bằng hệ số 3,6. Công thức áp dụng cho Vật lí lớp 8.
1. Vận tốc là gì?
Vận tốc là đại lượng vật lí cho biết chuyển động nhanh hay chậm. Độ lớn của nó bằng quãng đường vật đi được trong một đơn vị thời gian. Bài này giúp bạn nắm công thức, đơn vị, cách suy ra s và t, rồi luyện bài tập ở mức Vật lí lớp 8.
Một vật được coi là đang chuyển động khi vị trí của nó so với vật mốc thay đổi theo thời gian. Ví dụ, bạn ngồi trên xe buýt thì đang chuyển động so với cột đèn bên đường, nhưng đứng yên so với ghế ngồi.
Vật nào đi được nhiều quãng đường hơn trong cùng một khoảng thời gian thì có vận tốc lớn hơn. Xe máy đi 120 km trong 2 giờ có vận tốc 60 km/h, nghĩa là mỗi giờ nó đi được 60 km.
2. Công thức tính vận tốc v = s/t
Công thức cần nhớ:
v = s / t
Bạn chỉ cần lấy quãng đường chia cho thời gian đi hết quãng đường đó.
2.1 Ý nghĩa các ký hiệu
- v: vận tốc của vật.
- s: độ dài quãng đường vật đi được.
- t: khoảng thời gian vật đi hết quãng đường đó.
Công thức vận tốc bằng quãng đường chia thời gian
2.2 Điều kiện áp dụng
Công thức này dùng trực tiếp cho chuyển động đều, tức là vận tốc không đổi trong suốt quá trình. Với bài tập chuyển động thẳng đều ở lớp 8, bạn cứ thay số là ra.
Có một điều kiện quan trọng: đơn vị quãng đường và thời gian phải ăn khớp. Nếu s tính bằng km mà t tính bằng phút thì phải đổi trước khi chia.
Trên ô tô, xe máy, dụng cụ đo độ lớn vận tốc là tốc kế (còn gọi là đồng hồ vận tốc). Con số trên tốc kế chính là vận tốc tại thời điểm bạn nhìn vào. Tương tự, nhiều chiếc đồng hồ thể thao cũng tính tốc độ chạy từ quãng đường và thời gian.
3. Đơn vị vận tốc và cách đổi
Đơn vị vận tốc phụ thuộc vào đơn vị đo độ dài và đơn vị đo thời gian bạn chọn. Hai đơn vị hợp pháp là m/s và km/h.
3.1 Bảng đơn vị thường gặp
| Đơn vị độ dài |
Đơn vị thời gian |
Đơn vị vận tốc |
| m |
s |
m/s |
| m |
phút |
m/phút |
| km |
h |
km/h |
| km |
s |
km/s |
| cm |
s |
cm/s |
Quy đổi giữa m/s và km/h
3.2 Đổi m/s và km/h
Cách đổi đơn vị vận tốc m/s sang km/h rất gọn: 1 m/s = 3,6 km/h.
- m/s sang km/h: nhân với 3,6.
- km/h sang m/s: chia cho 3,6.
Ví dụ: 15 km/h = 15 : 3,6 ≈ 4,2 m/s. Còn 10 m/s = 10 × 3,6 = 36 km/h.
Trong hàng hải, người ta dùng đơn vị "nút": 1 nút = 1 hải lý/h = 1,852 km/h ≈ 0,514 m/s.
Ánh sáng có vận tốc khoảng 300 000 km/s. Vì khoảng cách giữa các thiên thể quá lớn, thiên văn học dùng "năm ánh sáng", là quãng đường ánh sáng đi trong một năm. 1 năm ánh sáng = 300 000 × 365 × 24 × 3600 ≈ 9,4608.10¹² km, gần bằng 10¹⁶ m. Ngôi sao gần Trái Đất nhất cách khoảng 4,3 năm ánh sáng.
Công thức suy ra thời gian từ quãng đường và vận tốc
4. Công thức suy ra: tính quãng đường và thời gian
Từ v = s/t, ta suy ra hai công thức còn lại:
- Quãng đường: s = v.t
- Thời gian: t = s/v
Có một mẹo nhớ là vẽ tam giác chia ba ô: s ở trên, v và t ở dưới. Che đại lượng cần tìm, phần còn lại cho bạn phép tính. Che s thì thấy v nhân t; che t thì thấy s chia v.
Mẹo cho bài "quãng đường giây thứ n": lấy quãng đường đi trong n giây trừ quãng đường đi trong (n − 1) giây.
Khi nháp, nếu gặp phép chia số thập phân như 1800 : 2,5, hãy nhân cả hai số với 10 để thành 18000 : 25 cho dễ tính.
5. Vận tốc trung bình và lỗi hay gặp
5.1 Công thức vận tốc trung bình
Cách tính vận tốc trung bình khi vật đi nhiều đoạn với vận tốc khác nhau:
vtb = tổng quãng đường / tổng thời gian
5.2 Lỗi dùng trung bình cộng
Nhiều bạn tính (v1 + v2)/2. Cách này chỉ đúng khi hai đoạn có thời gian đi bằng nhau. Với bài chia đôi quãng đường, thời gian hai đoạn khác nhau nên kết quả sẽ sai. Hãy tính tổng quãng đường, tổng thời gian rồi chia.
Một bẫy khác là đề trộn nhiều đơn vị như phút, giờ, m/s, km/h. Hãy đổi hết về cùng một hệ trước khi thay số.
6. Vận tốc khác tốc độ như thế nào?
Trong vật lí, vận tốc là đại lượng có hướng (vectơ), còn tốc độ chỉ có độ lớn (vô hướng). Đây là ý chính khi so sánh speed and velocity. Tương tự, quãng đường là tổng độ dài đã đi, còn độ dịch chuyển tính từ điểm đầu đến điểm cuối.
Nếu một vật đi một vòng rồi về chỗ xuất phát, độ dịch chuyển bằng 0 nên vận tốc trung bình bằng 0, dù quãng đường đã đi rất dài.
Vận tốc có thể mang dấu âm. Dấu chỉ chiều chuyển động ngược với chiều dương đã chọn, không có nghĩa là chậm hơn.
6.1 Vận tốc tức thời và công thức có gia tốc
Vận tốc tức thời là vận tốc tại một thời điểm, như số trên tốc kế. Khi vật chuyển động có gia tốc không đổi, dùng công thức velocity formula physics: v = v0 + at. Trong đó v0 là vận tốc đầu, a là gia tốc và t là thời gian.
7. Ví dụ có lời giải
7.1 Ví dụ 1: so sánh vận động viên và người đi xe đạp
Một vận động viên chạy 100 m hết 9,86 s. Người đi xe đạp có vận tốc 15 km/h. Ai nhanh hơn?
- Tóm tắt: s1 = 100 m, t1 = 9,86 s; v2 = 15 km/h.
- Vận tốc vận động viên: v1 = 100 : 9,86 ≈ 10,1 m/s.
- Đổi đơn vị: v2 = 15 : 3,6 ≈ 4,2 m/s.
- Kết luận: v1 > v2, nên vận động viên có vận tốc lớn hơn.
Ví dụ tính vận tốc bằng quãng đường chia thời gian
7.2 Ví dụ 2: tính quãng đường từ nhà đến trường
Minh đi bộ với vận tốc 5 km/h, mất 12 phút. Tính quãng đường.
- Tóm tắt: v = 5 km/h, t = 12 phút, s = ?
- Đổi đơn vị: 12 phút = 12/60 = 0,2 h.
- Áp dụng: s = v.t = 5 × 0,2 = 1 km.
- Kết luận: nhà Minh cách trường 1 km.
Đổi đơn vị thời gian từ phút sang giờ
Mỗi bài đều theo bốn bước: tóm tắt, đổi đơn vị, áp dụng công thức, kết luận.
Xem thêm cách tính diện tích các hình khác:
8. Bài tập tự luyện có đáp án
Đây là phần bài tập tính vận tốc có lời giải gọn cho bạn luyện lớp 8:
- Người đi xe đạp đi 6 km trong 20 phút. Tính vận tốc (km/h). Đáp án: 6 : (1/3) = 18 km/h.
- Tàu hoả đi 30 km/h trong 3 h. Tính quãng đường. Đáp án: 30 × 3 = 90 km.
- Viên đạn bay 200 m/s tới mục tiêu cách 500 m. Tính thời gian. Đáp án: 500 : 200 = 2,5 s.
- Vận động viên chạy 1000 m trong 2 phút 20 giây. Tính vận tốc. Đáp án: 2 phút 20 giây = 140 s, v = 1000 : 140 ≈ 7,14 m/s.
- Người đạp xe từ A đến B dài 20 km với vận tốc 8 km/h, xuất phát lúc 7h45. Mấy giờ đến B? Đáp án: t = 20 : 8 = 2,5 h, tức đến lúc 10h15.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính vận tốc là gì?
Công thức là v = s/t: lấy quãng đường chia cho thời gian. Đơn vị thường dùng là m/s hoặc km/h.
Vận tốc trung bình khác gì với vận tốc tức thời?
Vận tốc trung bình tính trên cả khoảng thời gian, bằng tổng quãng đường chia tổng thời gian. Vận tốc tức thời là vận tốc tại một thời điểm, như số hiện trên đồng hồ xe.
Cách đổi đơn vị vận tốc từ m/s sang km/h như thế nào?
Nhân với 3,6. Ngược lại, đổi km/h sang m/s thì chia cho 3,6.
Công thức tính vận tốc khi chuyển động có gia tốc là gì?
Dùng v = v0 + at, với v0 là vận tốc đầu, a là gia tốc và t là thời gian.
Vận tốc được ứng dụng trong đời sống ra sao?
Bạn dùng vận tốc để ước tính thời gian di chuyển, đọc tốc kế xe, hay tính vận tốc của tàu thuyền và máy bay. Cần phân biệt với "sales velocity" trong kinh doanh, vốn là một khái niệm khác.
Xem thêm các bài tập và công thức toán khác:
Vận tốc cho biết vật chuyển động nhanh hay chậm và được tính bằng v = s/t, từ đó suy ra s = v.t và t = s/v. Hãy luôn đồng nhất đơn vị trước khi thay số và dùng tổng quãng đường chia tổng thời gian cho vận tốc trung bình. Phân biệt rõ vận tốc với tốc độ, và nhớ rằng dấu âm của vận tốc chỉ chiều chuyển động.