Trả lời nhanh: Cu đồng là cách gọi nguyên tố đồng (copper) với ký hiệu hóa học Cu, số hiệu nguyên tử 29, thuộc nhóm 11 (cách ghi cũ là nhóm IB), chu kì 4. Đồng là kim loại màu đỏ, dẻo, dẫn điện và dẫn nhiệt tốt, kém hoạt động, có tính khử yếu, nên được dùng nhiều làm dây điện và hợp kim.
1. Cu đồng là gì và vị trí trong bảng tuần hoàn
Đồng là nguyên tố kim loại có ký hiệu Cu, số hiệu nguyên tử 29. Đây là kim loại dẻo, dẫn điện và dẫn nhiệt cao, thường dùng làm vật liệu dẫn điện, vật liệu xây dựng và thành phần của nhiều hợp kim. Cu là ký hiệu hóa học của nguyên tố đồng, còn Cu hoá học luôn được hiểu là đồng đơn chất hoặc nguyên tử đồng.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu
Tên quốc tế của đồng là copper. Trong bảng tuần hoàn, đồng nằm ở ô số 29, nhóm 11 (cách ghi cũ là nhóm IB), chu kì 4. Độ âm điện của đồng là 1,9.
Về khối lượng, nguyên tử khối của Cu xấp xỉ 64 u, còn khối lượng mol xấp xỉ 64 g/mol. Hai giá trị bằng nhau về số nhưng khác đơn vị, nên đừng ghi lẫn.
1.2 Cấu hình electron và đồng vị
Cấu hình electron của Cu là 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d¹⁰ 4s¹, viết gọn là [Ar]3d¹⁰ 4s¹. Phân lớp 3d điền đầy 10 electron nên bền hơn kiểu 3d⁹ 4s². Vì vậy một electron của 4s chuyển sang 3d.
Đồng tự nhiên có hai đồng vị bền là ⁶³Cu và ⁶⁵Cu. Còn đồng vị Cu-64 (⁶⁴Cu) là đồng vị phóng xạ, không phải thành phần bền của đồng trong tự nhiên.
| Thông số |
Giá trị |
| Ký hiệu |
Cu |
| Số hiệu nguyên tử |
29 |
| Nhóm, chu kì |
11 (cũ: IB), 4 |
| Độ âm điện |
1,9 |
| Nguyên tử khối |
khoảng 64 u |
| Khối lượng mol |
khoảng 64 g/mol |
Đồng tác dụng với oxi khi đun nóng tạo đồng(II) oxit
2. Tính chất vật lí của đồng và cách nhận biết
2.1 Tính chất vật lí
Đồng là kim loại màu đỏ, dẻo, dễ kéo thành sợi và dát mỏng. Nó dẫn điện và dẫn nhiệt rất tốt, chỉ kém bạc. Khối lượng riêng khoảng 8,96 g/cm³ và nhiệt độ nóng chảy khoảng 1084,6 °C.
Nhờ vừa dẻo vừa dẫn điện tốt, đồng rất hợp để làm dây điện và cáp sạc.
2.2 Nhận biết đồng
Đồng đơn chất có màu đỏ. Nhiều dung dịch muối Cu(II) như CuSO₄, CuCl₂ loãng có màu xanh hoặc xanh lam đặc trưng, nhưng màu có thể thay đổi theo anion và nồng độ.
Cách nhận biết quen thuộc là cho Cu vào dung dịch HNO₃ loãng. Dung dịch chuyển xanh lam, đồng thời thoát ra khí NO không màu, gặp không khí hóa nâu.
3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O
Lưu ý an toàn: khí NO và NO₂ đều độc, HNO₃ lại ăn mòn mạnh. Chỉ làm thí nghiệm này ở nơi thoáng khí hoặc tủ hút, có kính và găng bảo hộ, dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
3. Tính chất hóa học của đồng
Đồng là kim loại kém hoạt động, tính khử yếu. Cu đứng sau H trong dãy hoạt động hóa học nên phản ứng khá hạn chế.
3.1 Tác dụng với phi kim
Khi đun nóng với oxi, đồng tạo CuO màu đen: 2Cu + O₂ → 2CuO. Lớp oxit phủ trên bề mặt có thể làm chậm quá trình oxi hóa lớp kim loại bên trong. Mức độ chậm nhiều hay ít còn tùy nhiệt độ, thời gian và độ dày lớp oxit, nên không nên hiểu là chặn tuyệt đối.
Phản ứng giữa đồng(II) oxit và đồng tạo đồng(I) oxit màu đỏ
Đồng còn phản ứng với Cl₂, Br₂, S và các phi kim khác khi đun nóng, tạo muối tương ứng như CuCl₂, CuBr₂, CuS hoặc Cu₂S tùy điều kiện.
Đồng phản ứng với phi kim như clo và lưu huỳnh khi đun nóng
3.2 Tác dụng với axit
Cu không tác dụng với HCl và H₂SO₄ loãng. Nếu có oxi, ở nơi dung dịch axit tiếp xúc không khí, phản ứng xảy ra: 2Cu + 4HCl + O₂ → 2CuCl₂ + 2H₂O.
Với axit có tính oxi hóa mạnh, đồng tan bình thường:
- Cu + 2H₂SO₄ đặc → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O (đun nóng)
- Cu + 4HNO₃ đặc → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O
- 3Cu + 8HNO₃ loãng → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O
3.3 Tác dụng với dung dịch muối
Đồng khử được ion của kim loại đứng sau nó trong dãy hoạt động. Ví dụ: Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag.
| Nhóm chất |
Điều kiện |
Kết quả |
| O₂ |
đun nóng |
CuO |
| Cl₂, Br₂, S |
đun nóng |
muối tương ứng |
| HCl, H₂SO₄ loãng |
không có O₂ |
không phản ứng |
| H₂SO₄ đặc |
đun nóng |
CuSO₄ + SO₂ |
| HNO₃ |
loãng / đặc |
NO / NO₂ |
| AgNO₃ |
dung dịch |
Ag |
Phản ứng nung đồng(I) sunfua trong oxi tạo đồng(I) oxit
4. Trạng thái tự nhiên, điều chế và ứng dụng của đồng
4.1 Trạng thái tự nhiên và điều chế
Đồng chủ yếu được khai thác ở dạng sunfua. Quặng khai thác lộ thiên chứa khoảng 0,4–1,0% đồng. Quặng được làm giàu, rồi nung luyện để tạo đồng thô (đồng blister). Ở bước này có phản ứng giữa hai hợp chất của đồng khi nung:
2Cu₂O + Cu₂S → 6Cu + SO₂
Đồng thô sau đó được tinh luyện tiếp để đạt độ tinh khiết cao dùng trong ngành điện.
4.2 Ứng dụng và hợp kim
Nhờ dẻo, bền, dẫn điện và dẫn nhiệt tốt, đồng và hợp kim của nó được dùng rộng rãi:
- Đồng thau (Cu-Zn): cứng và bền hơn Cu, dùng chế tạo chi tiết máy.
- Đồng bạch (Cu-Ni): bền, đẹp, không bị ăn mòn trong nước biển, dùng trong công nghiệp tàu thủy.
- Đồng thanh (Cu-Sn): dùng chế tạo máy móc, thiết bị.
- Hợp kim Cu-Au: dùng để trang trí.
4.3 Các hợp chất quan trọng
- Đồng(II) oxit: CuO
- Đồng(II) hiđroxit: Cu(OH)₂
- Muối Cu(II): CuCl₂, CuSO₄, Cu(NO₃)₂
5. Cách vận dụng, mẹo nhớ và lỗi thường gặp
5.1 Các bước viết phương trình phản ứng của đồng
- Xác định chất tác dụng với Cu là phi kim, axit hay muối.
- Xét điều kiện: đun nóng, axit loãng hay đặc, có O₂ hay không.
- Dự đoán sản phẩm theo từng loại: với O₂ tạo CuO; với Cl₂, Br₂, S tạo muối hoặc sunfua của đồng; với axit oxi hóa mạnh tạo muối Cu(II), sản phẩm khử (SO₂, NO₂, NO) và nước; với muối của kim loại yếu hơn tạo muối Cu(II) và kim loại mới.
- Cân bằng số nguyên tử, kiểm tra lại hệ số.
5.2 Mẹo ghi nhớ và lỗi hay gặp
Cu đứng sau H nên không đẩy được H₂ khỏi axit loãng. Hãy nhớ: axit loãng không oxi hóa nổi Cu, trừ HNO₃.
Một số lỗi thường gặp:
- Nhầm NO với NO₂: HNO₃ loãng cho NO, HNO₃ đặc cho NO₂.
- Cho rằng Cu tan trong mọi axit, kể cả HCl loãng.
- Nghĩ Cu hoạt động mạnh chỉ vì dẫn điện tốt. Dẫn điện tốt không có nghĩa là có tính khử mạnh.
- Cho rằng mọi hợp chất của Cu đều màu đỏ, trong khi nhiều dung dịch muối Cu(II) có màu xanh.
Kim loại có ánh đặc trưng như đồng còn xuất hiện trong nhiều vật dụng hằng ngày, và nếu thích những kiểu dáng ánh kim cổ điển thì bạn có thể xem thêm gợi ý bên dưới.
6. Ví dụ và bài tập về đồng có lời giải
6.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Cân bằng Cu + HNO₃ đặc → Cu(NO₃)₂ + NO₂ + H₂O.
- Cu từ 0 lên +2, mất 2e. N từ +5 xuống +4, nhận 1e.
- Nhân hệ số 1 cho Cu và 2 cho NO₂.
- Cân bằng N và H: Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O.
Ví dụ 2. Cho 6,4 g Cu vào dung dịch AgNO₃ dư. Tính khối lượng Ag thu được (Ag = 108).
- n(Cu) = 6,4 : 64 = 0,1 mol.
- Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag, nên n(Ag) = 0,2 mol.
- m(Ag) = 0,2 × 108 = 21,6 g.
6.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Cu có tác dụng với dung dịch H₂SO₄ loãng không? Đáp án: Không.
- Viết phương trình Cu với HNO₃ loãng. Đáp án: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O.
- Cho 3,2 g Cu tác dụng hết với H₂SO₄ đặc nóng. Tính thể tích SO₂ ở đktc (quy ước thể tích mol khí 22,4 L/mol). Đáp án: n(Cu) = 0,05 mol, n(SO₂) = 0,05 mol, V = 0,05 × 22,4 = 1,12 lít.
- Cho 12,8 g Cu vào dung dịch AgNO₃ dư. Tính khối lượng Ag. Đáp án: n(Cu) = 0,2 mol, n(Ag) = 0,4 mol, m = 43,2 g.
7. Cu đồng còn có thể là gì?
Trong đời sống, từ này dễ bị nhầm sang các nghĩa khác. Trong hóa học, Cu chỉ nguyên tố đồng.
7.1 Củ dong và chim cu gáy
Củ dong là rễ củ của cây Maranta arundinacea, dùng làm thực phẩm. Củ dong tươi 120 g chứa folate hơn 100% giá trị hằng ngày. Còn chim cu gáy thuộc họ Bồ câu, được nuôi vì tiếng gáy. Cả hai không liên quan đến nguyên tố đồng.
7.2 Đồng tiền Việt Nam
Đồng (VND) là đơn vị tiền tệ của Việt Nam. Đây là nghĩa của từ "đồng" trong kinh tế, khác hẳn kim loại Cu.
Tóm lại, Cu là nguyên tố đồng, kim loại đỏ, dẫn điện tốt, tính khử yếu. Hãy nhớ điều kiện phản ứng với axit và phân biệt NO với NO₂.
Câu hỏi thường gặp
Cu là nguyên tố gì?
Cu là ký hiệu của nguyên tố đồng (copper), số hiệu nguyên tử 29.
Nguyên tử khối của Cu là bao nhiêu?
Khoảng 64 u (đvC). Khối lượng mol tương ứng khoảng 64 g/mol.
Đồng có tác dụng với HCl không?
Không với HCl loãng khi không có oxi. Khi có mặt oxi, phản ứng mới xảy ra.
Đồng có màu gì và vì sao dùng làm dây điện?
Đồng có màu đỏ. Nó dẫn điện rất tốt, chỉ kém bạc, lại dẻo nên dễ kéo thành sợi.
Củ dong có phải là đồng không?
Không. Củ dong là rễ cây dùng làm thực phẩm, không liên quan đến nguyên tố đồng.
Vì đồng dẫn điện tốt nên nó được dùng nhiều làm lõi dây dẫn, và chọn dây cáp tốt sẽ giúp dòng điện truyền ổn định hơn khi sạc thiết bị.
Nếu muốn mở rộng thêm về đồng và chuyện dẫn điện, bạn có thể đọc thêm các bài sau.
Tìm hiểu thêm về các khái niệm liên quan: