Trả lời nhanh: Benzen là hiđrocacbon thơm đơn giản nhất, có công thức C6H6: 6 nguyên tử C tạo vòng phẳng, mỗi C gắn một H. Các liên kết C–C trong vòng tương đương nhau; không nên hiểu benzen có ba liên kết đôi cố định giống anken. Ở điều kiện thường, benzen là chất lỏng không màu, nhẹ hơn nước, rất ít tan trong nước, dễ cháy và là chất gây ung thư ở người. Phản ứng đặc trưng cần học là thế ở vòng khi có điều kiện phù hợp.
1. Benzen là gì?
Để bắt đầu, hãy tách ba ý: C6H6 cho biết thành phần phân tử; hình lục giác cho biết cách các nguyên tử C nối nhau; điều kiện phản ứng quyết định benzen tham gia thế, cộng hay cháy. Phần đồng đẳng và bài tập nâng cao được trình bày sau kiến thức cơ bản.
1.1 Định nghĩa và công thức phân tử
Benzen là hiđrocacbon thơm đơn giản nhất, có công thức benzen là C6H6 và phân tử khối 78. Phân tử chỉ gồm hai nguyên tố là cacbon và hiđro. Vì thế benzen được xếp vào nhóm hiđrocacbon.
Ở điều kiện thường, benzen tinh khiết là chất lỏng không màu, nhẹ hơn nước và rất ít tan trong nước. Trong bài phổ thông thường nói gần đúng là “không tan”. Khi có lượng đủ lớn, benzen và nước tạo hai lớp; benzen thường ở lớp trên. Benzen còn hòa tan được nhiều chất hữu cơ, nhưng không dùng để tẩy rửa trong sinh hoạt vì độc tính.
Công thức cấu tạo và các cách biểu diễn của benzen C6H6
Benzen có mùi đặc trưng, nhưng mùi không cho biết mức độ an toàn. Không ngửi trực tiếp để nhận biết. Khi xem các hình cấu tạo, cần nhớ đó là cách biểu diễn phân tử, không phải hình dạng nhìn thấy của một lượng chất.
Benzen là nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhiều hóa chất trung gian như etylbenzen, cumen và nitrobenzen. Từ các chất này có thể sản xuất polime, phenol, anilin và nhiều sản phẩm khác. Vai trò nguyên liệu hóa học cần được phân biệt với việc dùng benzen làm dung môi tẩy rửa; mọi ứng dụng đều phải kiểm soát phơi nhiễm phù hợp.
1.2 Cấu tạo phân tử benzen
Cấu tạo benzen là một vòng benzen phẳng gồm 6 C, mỗi C nối với hai C bên cạnh và một H. Ở mức nâng cao, mỗi C lai hóa sp²: ba liên kết σ nằm gần như trong cùng mặt phẳng, với góc khoảng 120°. Người mới chỉ cần nắm hình vòng phẳng và số nguyên tử trước.
Riêng phân tử benzen chưa gắn nhóm thế, C6H6 có 6 nguyên tử H. Không áp dụng con số này cho mọi chất có vòng benzen: toluen C6H5CH3 chỉ còn 5 H trực tiếp trên vòng, ngoài ra có 3 H ở nhóm CH3.
Mỗi C còn một obitan p, có thể hình dung là vùng không gian chứa electron ngoài ba liên kết σ. Sáu obitan p xen phủ tạo hệ liên hợp π với 6 electron π phân bố trên toàn vòng. Không nên hình dung electron như những hạt chạy theo một đường tròn cố định. Sự phân bố chung làm vòng benzen ổn định hơn mô hình giả định có ba liên kết đôi độc lập, nên benzen khó cộng hơn anken trong các phản ứng thường học.
Mô hình cấu tạo phân tử benzen dạng quả cầu-que và dạng đặc
Trong công thức Kekulé, ba liên kết đôi được vẽ xen kẽ ba liên kết đơn. Đây là cách biểu diễn liên kết, không phải sáu liên kết thực tế dài ngắn luân phiên. Benzen có sáu liên kết C–C bằng nhau, khoảng 1,40 Å, tương đương 0,140 nm; độ dài này nằm giữa liên kết đơn C–C và liên kết đôi C=C thông thường.
Vì vậy bạn có thể biểu diễn benzen bằng lục giác có vòng tròn bên trong hoặc bằng công thức Kekulé. Cả hai cách đều được chấp nhận ở bậc phổ thông.
Công thức cấu tạo rút gọn của benzen
2. Đồng đẳng và danh pháp của benzen
Nhóm ankyl là phần còn lại khi bỏ một H từ ankan, chẳng hạn CH3– hoặc C2H5–. Thay một hay nhiều H trên vòng benzen bằng nhóm ankyl mạch hở sẽ tạo các đồng đẳng tương ứng. Cần phân biệt số H còn trên vòng với tổng H của cả phân tử.
2.1 Dãy đồng đẳng CnH2n-6
Đồng đẳng của benzen có công thức chung CnH2n-6 (n ≥ 6), áp dụng cho benzen và các ankylbenzen có một vòng benzen, nhánh no mạch hở. Chúng thuộc nhóm aren, tức hiđrocacbon thơm. Aren là tên nhóm rộng hơn dãy này: stiren C8H8 và naphtalen C10H8 cũng là aren nhưng không theo CnH2n−6.
Các chất hay gặp là:
- Toluen C6H5CH3 (C7H8).
- Xilen C6H4(CH3)2 (C8H10).
- Cumen C6H5CH(CH3)2.
- Etylbenzen C6H5CH2CH3.
Trong chương trình Hóa 11, toluen và các chất C8H10 là những đồng đẳng gặp nhiều nhất.
2.2 Cách gọi tên và đồng phân o-, m-, p-
Khi coi vòng benzen là mạch chính, các nhóm ankyl là mạch nhánh (nhóm thế). Cách gọi tên khá đơn giản: tên vị trí, tên nhánh, rồi đến từ "benzen". Ví dụ, C6H5CH2CH3 là etylbenzen.
Với hai nhóm thế trên vòng, ta dùng các tiền tố sau:
- Ortho (o-): hai nhóm thế ở hai cacbon cạnh nhau, đánh số 1,2.
- Meta (m-): hai nhóm thế cách nhau một cacbon, đánh số 1,3.
- Para (p-): hai nhóm thế ở hai cacbon đối đỉnh nhau, đánh số 1,4.
Mẹo nhớ: o là "sát nhau", m là "cách một đỉnh", p là "đối diện".
Trong phạm vi đồng đẳng một vòng của benzen, C8H10 bắt đầu có nhiều đồng phân cấu tạo. Có thể phân bố C thành một nhánh etyl để được etylbenzen, hoặc hai nhánh metyl để được ba xilen o-, m-, p-. Cả bốn chất có cùng công thức C8H10 nhưng cách nối hoặc vị trí nhánh khác nhau. Các số liệu ở hình dưới giúp so sánh, không cần học thuộc tất cả khi mới bắt đầu.
Danh pháp và tính chất vật lí của benzen và một số đồng đẳng
3. Tính chất vật lí của benzen
Tính chất vật lí của benzen khá dễ nhớ nếu bạn gắn với hình ảnh một chất lỏng nhẹ, bay hơi nhanh và dễ bắt lửa.
3.1 Trạng thái, màu, mùi
Benzen là chất lỏng không màu, linh động, mùi đặc trưng. Nó bay hơi nhanh ở nhiệt độ phòng và dễ cháy. Vì vậy benzen cần được cất xa lửa và nơi kín gió.
“Thơm” trong hóa học là thuật ngữ về cấu trúc và sự ổn định của hệ electron, không phải lời mô tả rằng chất có mùi dễ chịu. Với benzen, đó là vòng phẳng có 6 electron π phân bố chung. Không phải mọi vòng sáu cạnh hoặc mọi vòng có liên kết đôi đều có tính thơm.
3.2 Nhiệt độ nóng chảy, sôi và độ tan
Một số số liệu cần nhớ về benzen:
- Nhiệt độ nóng chảy khoảng 5,5°C.
- Nhiệt độ sôi khoảng 80,1 °C ở 1 atm.
- Khối lượng riêng khoảng 0,879 g/cm³ ở 20 °C.
- Khối lượng mol khoảng 78,11 g/mol.
Benzen có thể đông đặc khi nhiệt độ xuống dưới khoảng 5,5 °C; ở nhiệt độ phòng khoảng 20–25 °C, nó là chất lỏng. Hình lục giác trong sách mô tả một phân tử, không quyết định cả chất phải ở thể rắn.
Benzen có độ tan trong nước nhỏ, không phải bằng tuyệt đối 0. Phân tử ít phân cực nên không trộn lẫn tốt với nước, nhưng hòa tan được trong nhiều dung môi hữu cơ như axeton, ethanol và ete. Việc nổi trên nước là do khối lượng riêng nhỏ hơn nước, không phải do độ tan nhỏ tự quyết định.
Trạng thái của một aren phụ thuộc cấu trúc và nhiệt độ; không thể phân loại chỉ theo chất “nhỏ” hay “lớn”. Trong cùng dãy đồng đẳng, nhiệt độ sôi thường tăng khi khối lượng mol tăng, nhưng các đồng phân cùng khối lượng mol vẫn có nhiệt độ sôi khác nhau.
4. Tính chất hóa học của benzen
Tính chất hóa học của benzen thường được ghi nhớ bằng “ưu tiên thế, khó cộng, bền với một số chất oxi hóa như KMnO4 trong điều kiện học ở phổ thông”. Điều đó không có nghĩa benzen không cháy hoặc tuyệt đối không thể bị oxi hóa. Luôn đọc kèm tác nhân và điều kiện.
4.1 Phản ứng thế
Phản ứng thế là phản ứng trong đó một nguyên tử H của vòng được thay bằng nguyên tử hoặc nhóm khác.
Thế brom
Khi có xúc tác phù hợp như FeBr3, benzen có thể thế một H bằng Br. Bột Fe thường dùng trong bài phổ thông tạo FeBr3 khi tiếp xúc với Br2. Vì vậy, khi có Fe hoặc FeBr3, brom được tiêu thụ và tạo bromobenzen cùng HBr. Đây là mô tả phản ứng, không phải hướng dẫn tự làm thí nghiệm với benzen và brom.
C6H6 + Br2 → C6H5Br + HBr (FeBr3, hoặc Fe tạo xúc tác tại chỗ).
Sản phẩm C6H5Br là bromobenzen: từ C6H6 đã thay 1 H bằng 1 Br, số C không đổi. Với ankylbenzen trong phản ứng thế ở vòng, nhóm ankyl thường định hướng sản phẩm chủ yếu về vị trí ortho và para.
Thế nitro
Benzen có thể phản ứng với HNO3 đặc trong môi trường H2SO4 đặc, đun ấm có kiểm soát, tạo nitrobenzen C6H5NO2. Đây là phản ứng thay H trên vòng bằng nhóm NO2. Không suy rằng chỉ trộn các chất là lập tức thấy sản phẩm tinh khiết thành lớp; việc quan sát, tách sản phẩm còn phụ thuộc xử lý hỗn hợp sau phản ứng.
C6H6 + HNO3 → C6H5NO2 + H2O (HNO3 đặc, H2SO4 đặc, đun ấm thích hợp).
Quy tắc thế: ankylbenzen dễ thế ở vòng hơn benzen. Sự thế ưu tiên ở vị trí ortho và para so với nhóm ankyl. Mẹo nhớ: nhóm ankyl "đẩy" electron nên "dọn đường" cho tác nhân ở hai vị trí o- và p-.
Thế ở mạch nhánh
Toluen có H ở C sát vòng, gọi là H ở vị trí benzyl. Trong điều kiện thế gốc tự do, chẳng hạn có ánh sáng và không dùng xúc tác thế vòng, có thể xảy ra: C6H5CH3 + Br2 → C6H5CH2Br + HBr. Sản phẩm là benzyl bromua. Với ankylbenzen khác, khả năng thế tại C sát vòng còn cần C đó có H.
Để phân biệt: Br2/FeBr3 thường được xét cho thế ở vòng; Br2 với ánh sáng hoặc điều kiện tạo gốc tự do được xét cho thế H ở nhánh, đặc biệt tại C sát vòng nếu có H. Không lấy riêng dấu đun nóng làm quy tắc tuyệt đối cho mọi điều kiện.
4.2 Phản ứng cộng
Phản ứng cộng ở benzen xảy ra khó hơn thế vì phải phá hệ liên hợp bền.
Cộng hiđro
Trong điều kiện hiđro hóa thích hợp, có xúc tác Ni, đun nóng và áp suất phù hợp, 1 mol benzen cộng 3 mol H2 để tạo xiclohexan:
C6H6 + 3H2 → C6H12 (Ni, nhiệt độ và áp suất thích hợp).
Lưu ý: tỉ lệ cộng là 1 benzen với 3 H2, không phải 1 với 1 như anken.
Cộng clo
Dưới ánh sáng thích hợp, benzen có thể cộng clo tạo C6H6Cl6, gọi là hexacloxiclohexan, thường gặp tên hexacloran. Sản phẩm có thể gồm nhiều đồng phân lập thể. Cần phân biệt chất này với hexaclobenzen C6Cl6, có công thức khác. Do các hóa chất độc và nguy cơ phản ứng, không dùng phần mô tả này để tự trộn, đậy kín bình hay đem phơi nắng.
C6H6 + 3Cl2 → C6H6Cl6 (ánh sáng)
Trong phép thử thông thường ở nhiệt độ phòng, không có xúc tác thích hợp, benzen không làm mất màu brom do phản ứng cộng nhanh như anken. Nếu thêm xúc tác thế vòng thì brom có thể bị tiêu thụ do phản ứng thế, không phải bằng chứng benzen cộng giống anken.
4.3 Phản ứng oxi hóa
Oxi hóa không hoàn toàn
Ở điều kiện thường, benzen và toluen đều không làm mất màu dung dịch KMnO4.
Trong phép so sánh với dung dịch KMnO4 khi đun nóng có kiểm soát:
- Benzen vẫn không làm mất màu thuốc tím.
- Toluen làm mất màu thuốc tím và tạo kết tủa MnO2.
C6H5CH3 + 2KMnO4 → C6H5COOK + 2MnO2↓ + KOH + H2O (t°)
Trong phạm vi phép thử phổ thông này, đun nóng giúp phân biệt toluen với benzen: nhóm CH3 của toluen bị oxi hóa thành nhóm COOK, còn vòng benzen không bị oxi hóa trong điều kiện đó. Không suy rộng thành benzen không thể bị oxi hóa ở mọi điều kiện.
Oxi hóa hoàn toàn (cháy)
Khi đủ oxi, benzen cháy hoàn toàn tạo CO2 và H2O. Ngọn lửa có thể có muội khi cháy không hoàn toàn trong không khí; muội không phải sản phẩm của phương trình cháy hoàn toàn. Với dãy một vòng CnH2n−6, công thức tổng quát là:
CnH2n−6 + [(3n − 3)/2]O2 → nCO2 + (n − 3)H2O (cháy hoàn toàn, n ≥ 6).
Với 1 mol chất trong dãy này, n(CO2) = n mol và n(H2O) = (n − 3) mol, nên CO2 nhiều hơn H2O 3 mol. Riêng benzen: 2C6H6 + 15O2 → 12CO2 + 6H2O. Đây là bộ hệ số nguyên tối giản; công thức tổng quát được khử mẫu và rút gọn khi thay n cụ thể.
4.4 Bảng tóm tắt điều kiện phản ứng
| Phản ứng |
Chất tham gia |
Điều kiện |
Sản phẩm chính |
| Thế brom ở vòng |
Benzen + Br2 |
FeBr3, hoặc Fe tạo FeBr3 tại chỗ. |
Bromobenzen + HBr |
| Thế nitro |
Benzen + HNO3 |
HNO3 đặc, H2SO4 đặc, đun ấm thích hợp. |
Nitrobenzen + H2O |
| Thế brom ở nhánh |
Toluen + Br2 |
Ánh sáng/điều kiện gốc tự do, không dùng xúc tác thế vòng. |
Benzyl bromua + HBr. |
| Cộng H2 |
Benzen + 3H2 |
Ni, nhiệt độ và áp suất thích hợp. |
Xiclohexan |
| Cộng Cl2 |
Benzen + 3Cl2 |
Ánh sáng |
C6H6Cl6, hexacloxiclohexan. |
| Làm mất màu KMnO4 |
Toluen |
Đun nóng |
Kali benzoat + MnO2 |
| Làm mất màu KMnO4 |
Benzen |
Đun nóng |
Không mất màu trong điều kiện phép thử đang xét. |
5. Vì sao benzen ưu tiên phản ứng thế?
Benzen bền vì hệ electron π được phân bố chung trên toàn vòng. Phản ứng nào làm mất tính thơm sẽ cần vượt qua trở ngại khác với phản ứng giữ lại vòng thơm trong sản phẩm.
5.1 Năng lượng ổn định thơm
Hệ liên hợp π giúp benzen có năng lượng ổn định thơm thường được ước lượng khoảng 150 kJ/mol khi so với mô hình giả định ba liên kết đôi độc lập. Đây là số liệu nâng cao; với người mới, điều cần nhớ là benzen không hoạt động như một vòng có ba liên kết đôi anken riêng rẽ. Sáu liên kết C–C tương đương nhau, khoảng 1,40 Å.
Phản ứng cộng vào vòng làm mất hệ thơm trong sản phẩm, nên thường cần điều kiện mạnh hơn. Trong phản ứng thế ở vòng, tính thơm được khôi phục ở sản phẩm sau khi H bị thay thế. Cơ chế có thể trải qua trung gian không thơm; không hiểu rằng vòng luôn giữ nguyên tính thơm ở mọi thời điểm của phản ứng.
Mẹo nhớ có điều kiện: benzen ưu tiên thế ở vòng, khó cộng hơn anken và không làm mất màu KMnO4 trong phép thử phổ thông; benzen vẫn cháy được.
5.2 Những hiểu lầm hay gặp về benzen
- "Benzen có liên kết đôi và đơn xen kẽ cố định." Sai. Công thức Kekulé chỉ là ký hiệu. Liên kết C–C thực tế bằng nhau.
- "Benzen cộng brom dễ như anken."Sai. Benzen không làm mất màu brom bằng phản ứng cộng nhanh ở điều kiện thường. Có thể thế brom khi có xúc tác như FeBr3; bột Fe không phải lựa chọn duy nhất.
- "Benzen và benzin (xăng) là một." Sai. Benzin là hỗn hợp hiđrocacbon trong xăng, còn benzen là một chất C6H6 cụ thể. Xăng có thể chứa một lượng nhỏ benzen, nhưng hai thứ không đồng nhất.
- "Benzen là chất rắn vì hình lục giác." Sai. Ở điều kiện thường nó là chất lỏng.
- "Cộng H2 với benzen theo tỉ lệ 1:1." Sai. Tỉ lệ là 1:3.
- "Toluen làm mất màu KMnO4 ngay ở nhiệt độ thường." Sai. Phải đun nóng.
6. Điều chế và ứng dụng của benzen
6.1 Các cách điều chế
Các cách điều chế benzen phổ biến gồm:
- Thu hồi, tách từ nguồn dầu mỏ và nhựa than đá. Đây là quá trình tách benzen từ hỗn hợp nguồn, cần phân biệt với phản ứng hóa học tạo mới phân tử benzen. Trong công nghiệp còn có bước chuyển hóa, làm giàu và tinh chế phù hợp.
- Reforming xúc tác ankan. Ví dụ hexan bị đề hiđro, đóng vòng thành benzen khi có xúc tác ở nhiệt độ cao. Xicloankan như xiclohexan cũng có thể bị tách H2 thành benzen.
- Trime hóa axetilen. Ba phân tử axetilen kết hợp thành một vòng benzen:
3C2H2 → C6H6 (than hoạt tính, 600°C)
6.2 Ứng dụng trong công nghiệp
Ứng dụng của benzen chủ yếu là làm nguyên liệu cho công nghiệp hóa hữu cơ:
- Polime: benzen là nguyên liệu gián tiếp tạo etylbenzen rồi stiren để sản xuất polistiren và cao su buna–stiren. Một nhánh chuyển hóa khác đi qua xiclohexan và các chất trung gian để tạo nguyên liệu cho tơ capron (nylon-6); không đi từ stiren. Các vật liệu polime có thể dùng trong nhiều sản phẩm, kể cả một số bộ phận của loa.
- Cumen, axeton, phenol: cumen là chất trung gian trong quá trình sản xuất phenol và axeton; phenol còn là nguyên liệu cho một số loại nhựa.
- Nitrobenzen, anilin: dùng để tổng hợp thuốc nhuộm, dược phẩm, thuốc trừ sâu.
- Đồng đẳng toluen: được dùng trong sản xuất nhiều hóa chất và vật liệu. Toluen là chất khác benzen, dù cùng thuộc nhóm hiđrocacbon thơm.
Benzen có khả năng hòa tan nhiều chất hữu cơ, nhưng độc tính khiến việc dùng làm dung môi phải được kiểm soát nghiêm ngặt. Không dùng benzen để lau rửa da, đồ dùng hoặc quần áo trong sinh hoạt. Không suy từ ứng dụng nguyên liệu rằng các sản phẩm polime tạo ra có cùng độc tính với benzen ban đầu.
7. Benzen độc hại thế nào và gặp ở đâu?
7.1 Nguồn phơi nhiễm trong đời sống
Benzen có trong xăng, khói xe, khói thuốc lá. Nó cũng xuất hiện tự nhiên khi cháy rừng và núi lửa phun. Ngoài ra, môi trường làm việc có dùng hóa chất là nơi phơi nhiễm đáng kể.
Hàm lượng benzen trong nhiên liệu được kiểm soát theo tiêu chuẩn áp dụng cho từng loại sản phẩm; không dùng một mức dưới 1% làm quy tắc cho mọi thị trường và loại xăng. Khi tiếp nhiên liệu, tránh đưa mặt sát miệng bình và tránh hít hơi xăng; không dùng mùi để đánh giá mức phơi nhiễm.
7.2 Tác hại sức khỏe và lưu ý an toàn
Độc tính của benzen: benzen được IARC xếp nhóm 1, nghĩa là có bằng chứng gây ung thư ở người. Phơi nhiễm kéo dài có thể gây tổn thương hệ tạo máu và liên quan đến bệnh bạch cầu. Nguy cơ cụ thể còn phụ thuộc mức độ và thời gian phơi nhiễm, không chỉ việc có nhìn thấy hoặc ngửi thấy chất hay không.
Vài lưu ý an toàn:
- Mùi thơm không phải dấu hiệu an toàn. Đừng bao giờ ngửi trực tiếp hóa chất để "kiểm tra".
- Trong phòng thí nghiệm, thao tác trong tủ hút, đeo găng và kính bảo hộ.
- Tránh hít hơi và tiếp xúc da. Giữ xa nguồn lửa vì benzen rất dễ cháy.
- Không dùng xăng hay dung môi lạ để lau rửa đồ dùng hằng ngày.
Cần kiểm soát phơi nhiễm trong cả phòng thí nghiệm, nơi làm việc và sinh hoạt có nguồn benzen. Bài học tập trung vào lý thuyết; không tự thực hiện các phản ứng với benzen, brom, clo hay hỗn hợp axit đặc.
8. Bài tập vận dụng về benzen và đồng đẳng
Bài tập 1. Trong bài này, X được cho thuộc dãy đồng đẳng một vòng của benzen. X là chất lỏng, có tỉ khối hơi so với không khí khoảng 3,17. Khi đốt cháy hoàn toàn, khối lượng CO2 bằng khoảng 4,28 lần khối lượng H2O. X không làm mất màu nước brom ở điều kiện thường nhưng làm mất màu KMnO4 khi đun nóng. a) Tìm công thức phân tử và cấu tạo X. b) Viết phương trình hiđro hóa hoàn toàn vòng và phản ứng thế một H trên vòng bằng Br hoặc NO2, theo điều kiện đề xác định.
Lời giải. a) Khối lượng mol X xấp xỉ 3,17 × 29 ≈ 92 g/mol. Với X = CxHy, ta có 12x + y ≈ 92. Một mol X tạo x mol CO2 và y/2 mol H2O, nên 44x/[18(y/2)] ≈ 4,28; suy ra y ≈ 1,14x. Thế vào quan hệ khối lượng, được x ≈ 7, y ≈ 8. Vì X thuộc dãy đồng đẳng một vòng, C7H8 là toluen C6H5CH3; tính chất với KMnO4 phù hợp. b) Hiđro hóa: C6H5CH3 + 3H2 → C6H11CH3, tạo metylxiclohexan với xúc tác, nhiệt độ và áp suất thích hợp. Thế một H trên vòng bằng Br: C6H5CH3 + Br2 → CH3C6H4Br + HBr, xúc tác FeBr3, chủ yếu hai sản phẩm o- và p-. Thế một H bằng NO2: C6H5CH3 + HNO3 → CH3C6H4NO2 + H2O, H2SO4 đặc, điều kiện mononitro hóa; chủ yếu o- và p-nitrotoluen. Các phương trình mỗi loại biểu diễn chung các đồng phân, không phải mỗi mol chất tạo một mol của từng đồng phân.
Bài tập 2. Tách H2 từ 66,25 kg etylbenzen thu được 52,00 kg stiren tinh khiết đã tách riêng. Cho lượng stiren này trùng hợp một phần, thu hỗn hợp A đồng nhất chỉ gồm polistiren và stiren chưa phản ứng, không hao hụt khối lượng. Một mẫu đại diện 5,20 g A làm mất màu vừa đủ 60,00 mL dung dịch Br2 0,15 mol/L trong điều kiện Br2 chỉ cộng vào C=C của stiren dư. a) Tính hiệu suất tách H2. b) Tính khối lượng stiren đã trùng hợp. c) Phân tử khối trung bình polistiren là 3,12 × 10⁵; tính hệ số trùng hợp trung bình, bỏ qua ảnh hưởng nhóm cuối mạch.
Lời giải. a) Etylbenzen là C6H5CH2CH3, M = 106 g/mol; khác với metylbenzen (toluen) M = 92 g/mol. Phương trình: C6H5CH2CH3 → C6H5CH=CH2 + H2 (xúc tác, nhiệt độ thích hợp), tỉ lệ mol 1 : 1. Từ 66,25 kg etylbenzen, lượng stiren lý thuyết là (66,25/106) × 104 = 65,00 kg; hiệu suất = 52,00/65,00 × 100% = 80%. b) Trong mẫu, n(Br2) = 0,06000 × 0,15 = 0,009 mol, bằng n(stiren dư); m(stiren dư trong mẫu) = 0,009 × 104 = 0,936 g. Phần khối lượng stiren dư là 0,936/5,20 = 0,18 = 18%. Tổng A là 52,00 kg, nên stiren dư = 52,00 × 0,18 = 9,36 kg. Stiren đã trùng hợp = 52,00 − 9,36 = 42,64 kg, cũng là khối lượng polistiren trong mô hình trùng hợp cộng không hao hụt. c) Mắt xích polistiren có khối lượng 104 u, nên hệ số trùng hợp trung bình ≈ 312000/104 = 3000.
Bài tập 3. So sánh tính chất hóa học của stiren và etylbenzen. Viết phương trình minh họa.
Lời giải gọn.
- Giống nhau: cả hai có vòng benzen nên có khả năng tham gia thế ở vòng trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, stiren còn có liên kết đôi ở nhánh; không suy rằng mọi điều kiện brom hóa hoặc nitro hóa đều chỉ tạo sản phẩm thế ở vòng.
- Khác nhau: etylbenzen có nhánh no: C6H5CH2CH3 + Br2 → C6H5CHBrCH3 + HBr trong điều kiện thế gốc tự do, chẳng hạn có ánh sáng. Stiren có nhánh vinyl –CH=CH2: C6H5CH=CH2 + Br2 → C6H5CHBrCH2Br, phản ứng cộng làm mất màu brom ở điều kiện thường, không cần xúc tác thế vòng. Stiren còn trùng hợp: nC6H5CH=CH2 → [–CH2–CH(C6H5)–]n, với điều kiện khơi mào thích hợp, tạo polistiren.
Bài tập 4 (tự luyện nhanh). Phân tử benzen C6H6 chưa gắn nhóm thế có bao nhiêu H? Một phân tử benzen cộng bao nhiêu phân tử H2 khi hiđro hóa hoàn toàn thành xiclohexan? Đáp án: có 6 H; cộng 3H2 theo C6H6 + 3H2 → C6H12. Vòng trong dẫn xuất benzen có thể có ít H hơn nếu H đã được thay bằng nhóm khác.
Khi làm bài, hãy xác định chất đang xét là benzen, ankylbenzen hay stiren. Sau đó đọc đúng điều kiện: thế ở vòng khác thế ở nhánh, cộng ở nhánh vinyl khác cộng vào vòng thơm. Các bài khí, hiệu suất và trùng hợp cần bắt đầu từ phương trình và tỉ lệ mol. Luôn phân biệt kiến thức lý thuyết với việc thao tác hóa chất độc trong thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Benzen ở thể gì?
Ở khoảng 20–25 °C và áp suất thường, benzen là chất lỏng không màu. Nó đông đặc khoảng 5,5 °C và sôi khoảng 80,1 °C ở 1 atm.
Một vòng benzen có bao nhiêu nguyên tử H?
Phân tử benzen C6H6 có 6 H, mỗi C gắn một H. Nhưng vòng trong toluen C6H5CH3 chỉ còn 5 H trực tiếp trên vòng; xilen C6H4(CH3)2 chỉ còn 4 H trên vòng. Không gán 6 H cho mọi chất chứa vòng benzen.
Tác dụng của benzen là gì?
Benzen chủ yếu làm nguyên liệu tổng hợp styren, phenol, anilin, nhựa, cao su và thuốc nhuộm. Trước đây nó từng được dùng làm dung môi, nhưng nay bị hạn chế vì độc tính.
Benzen có độc không?
Có. Benzen được xếp vào nhóm gây ung thư ở người, liên quan đến bệnh bạch cầu. Bạn nên tránh hít hơi và tiếp xúc với da.
Vì sao benzen được gọi là hợp chất thơm?
“Thơm” hiện là thuật ngữ cấu trúc và tính chất electron. Benzen có vòng phẳng với hệ 6 electron π phân bố chung nên có độ ổn định đặc biệt. Tên gọi không phải hướng dẫn nhận biết bằng mùi và không đồng nghĩa với an toàn.
Benzen có cộng brom như anken không?
Ở điều kiện thường, không có xúc tác thích hợp, benzen không làm mất màu brom bằng phản ứng cộng nhanh như anken. Benzen có thể thế brom với xúc tác FeBr3 hoặc Fe tạo FeBr3 tại chỗ. Vì vậy không khẳng định chỉ bột sắt mới cho phản ứng.