Trả lời nhanh: Doping là gì? Đó là việc sử dụng chất hoặc phương pháp nằm trong danh mục cấm của WADA, thường nhằm nâng thành tích thi đấu một cách thiếu công bằng. Ngoài ra còn các vi phạm chống doping khác, như tàng trữ hay buôn bán chất cấm. Nguy cơ sức khoẻ tuỳ từng chất và cách dùng.
❓ Doping gồm những loại nào và có phải chỉ là thuốc tăng cơ?
❓ Doping nguy hiểm thế nào với sức khoẻ vận động viên?
❓ Doping được kiểm tra bằng cách nào và dính doping bị xử lý ra sao?
1. Doping là gì?
Nhiều người chỉ biết đến doping khi một cầu thủ hay vận động viên bị loại vì "dương tính". Để hiểu đúng, ta cần nắm khái niệm, nguồn gốc và ranh giới với ma túy.
Định nghĩa doping trong thể thao
Doping trong thể thao là gì? Hiểu đơn giản, đó là việc dùng chất hoặc phương pháp bị cấm, thường để tăng thành tích một cách nhân tạo và đi ngược nguyên tắc công bằng. Định nghĩa này được đưa ra từ hội thảo châu Âu năm 1963 tại Uriage và hoàn thiện dần về sau.
Theo quy định chống doping, sử dụng chất hoặc phương pháp cấm tự nó đã là một dạng vi phạm. Không phải lúc nào cũng cần chứng minh vận động viên có chủ đích tăng thành tích. Bên cạnh đó còn các vi phạm khác như tàng trữ, buôn bán, trốn tránh hay cản trở kiểm tra.
Doping không chỉ là thuốc. Nó còn gồm phương pháp can thiệp, ví dụ truyền máu để tăng khả năng vận chuyển oxy. Vì vậy, khi hỏi doping là gì trong bóng đá, câu trả lời vẫn như thế: cầu thủ dùng chất hoặc cách làm bị cấm để chạy khoẻ, hồi phục nhanh hơn đối thủ.

Định nghĩa doping
Nguồn gốc từ doping
Từ doping xuất hiện khoảng 1950–55, ghép từ dope và đuôi -ing. Ban đầu, dope chỉ việc cho ngựa đua dùng chất kích thích. Về sau, từ này mở rộng sang con người trong thể thao.
Bạn cũng sẽ gặp các cách phiên âm như "đốp-ping" hay "đô-pinh". Tất cả đều chỉ cùng một khái niệm, tức doping nghĩa là gì trong thể thao chứ không phải từ nào khác.
Doping có phải ma túy không?
Không hoàn toàn. Một số chất doping là ma túy, như cocaine. Nhưng nhiều chất cấm doping lại là thuốc hợp pháp trong y tế, chẳng hạn một số thuốc lợi tiểu hay corticoid.
Việc chất nào bị cấm còn tuỳ danh mục hiện hành. Có chất cấm mọi lúc, có chất chỉ cấm trong thi đấu, có chất phụ thuộc đường dùng hoặc ngưỡng cho phép. Danh mục do WADA (Cơ quan Chống doping thế giới) ban hành, cập nhật và gồm cả hợp chất có tác dụng tương tự.
Vì thế, đừng đồng nhất doping với ma túy hay với "bán độ", vốn là hành vi gian lận khác.
2. Các loại doping phổ biến
Thuốc doping rất đa dạng. Liên đoàn Y học thể thao thế giới chia chất doping thành 5 nhóm. Cách chia thành doping máu, cơ, thần kinh dưới đây chỉ là cách nhóm phổ thông để dễ hình dung, không phải tên gọi chính thức trong danh mục.
Phân loại theo mục đích: doping máu, cơ, thần kinh
- Doping máu: doping máu là gì? Đó là dùng EPO (hormone kích thích tạo hồng cầu) hoặc truyền máu để tăng vận chuyển oxy. Hay gặp ở môn sức bền như chạy đường dài, đạp xe.
- Doping cơ: dùng steroid đồng hoá (chất giống hormone nam, giúp tăng khối cơ) cho môn sức mạnh như cử tạ, ném đẩy.
- Doping thần kinh: dùng amphetamin, cocaine để tỉnh táo, hưng phấn, giảm cảm giác mệt. Hay gặp ở môn đối kháng.
Ví dụ, một vận động viên chạy marathon dùng EPO sẽ có nhiều hồng cầu hơn nên tải oxy tốt hơn. Đổi lại, máu đặc hơn và tim phải làm việc nặng hơn, đó là rủi ro chứ không phải "lợi thế miễn phí". Như vậy, doping không chỉ là thuốc tăng cơ như nhiều người nghĩ.

Các loại doping phổ biến
Các nhóm chất bị cấm thường gặp
Chất kích thích doping là gì? Đó là các chất làm tăng tỉnh táo, nhịp tim, giảm mệt mỏi. Ngoài ra còn các nhóm thường gặp:
- Hormone tăng trưởng (hGH), giúp tăng cơ và phục hồi.
- Chất giảm đau mạnh, giúp vận động viên chịu đau khi thi đấu.
- Thuốc lợi tiểu, dùng để giảm cân nhanh hoặc che giấu chất khác.
- Chất phong bế beta, làm chậm nhịp tim, hữu ích ở môn cần sự bình tĩnh như bắn súng.
Cần cẩn trọng với thuốc cảm thông thường vì một số loại chứa ephedrin. Chất này có thể bị cấm trong thời gian thi đấu và chỉ vi phạm khi vượt ngưỡng quy định, nên vận động viên cần đối chiếu danh mục WADA hiện hành, thời điểm dùng và ngưỡng liên quan, đồng thời hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.
3. Tác hại của doping đối với sức khoẻ
Nhiều người nghĩ doping vô hại vì "chỉ giúp thi đấu tốt hơn". Thực tế, mức độ nguy cơ tuỳ chất, liều dùng và cách dùng, nhưng cơ thể có thể phải trả giá khá đắt.
Nguy cơ từ từng nhóm chất
- EPO: lạm dụng làm máu đặc, có thể gây đột quỵ, suy tim.
- Chất kích thích: ảnh hưởng tim mạch, rối loạn tâm thần và dễ gây nghiện.
- Chất giảm đau: che giấu chấn thương, khiến vận động viên tiếp tục thi đấu khi cơ thể đã tổn thương, đồng thời dễ gây nghiện.

Tác hại của doping đối với sức khoẻ
Đã có trường hợp vận động viên tử vong vì lạm dụng các chất này. Cách phòng tránh an toàn nhất là không tự ý dùng thuốc hay thực phẩm chức năng không rõ thành phần, và luôn hỏi bác sĩ thể thao.
Vì sao doping bị cấm?
Có ba lý do chính:
- Công bằng: người dùng chất cấm có lợi thế không đến từ tập luyện.
- Sức khoẻ: bảo vệ vận động viên khỏi các tác hại nêu trên.
- Đạo đức và danh tiếng: thể thao cần sự trung thực để khán giả tin vào kết quả.
4. Kiểm tra doping và hình thức xử lý
Quy trình kiểm tra doping
Kiểm tra doping là gì? Đó là quá trình lấy mẫu từ vận động viên để tìm chất cấm. Mẫu thường là nước tiểu hoặc máu, được niêm phong rồi gửi tới phòng thí nghiệm được công nhận. Tại đây, xét nghiệm doping dùng các kỹ thuật như LC-MS, GC-MS và IRMS để phát hiện chất hoặc dấu vết của nó.
Việc kiểm tra diễn ra cả trong và ngoài thời gian thi đấu, nên vận động viên khó "né" bằng cách ngừng dùng sát ngày thi.
Dính doping bị xử lý thế nào?
Dính doping là gì? Trước hết là khi mẫu có kết quả phân tích bất lợi, tức phát hiện chất cấm hoặc dấu hiệu dùng phương pháp cấm. Đây chưa phải kết luận cuối cùng. Cơ quan chống doping sẽ xem xét, vận động viên có quyền giải trình và yêu cầu kiểm tra mẫu còn lại.
Nếu có bệnh lý cần dùng thuốc nằm trong danh mục cấm, vận động viên có thể xin miễn trừ sử dụng vì mục đích điều trị (TUE) trước khi dùng, khi đủ điều kiện. Không có miễn trừ, kết quả dương tính do thuốc bác sĩ kê vẫn có thể bị xử lý, nên cần báo bác sĩ mình là vận động viên.
Khi vi phạm được xác định, hậu quả có thể gồm cấm thi đấu, thu hồi huy chương và thành tích, mất hợp đồng tài trợ, tổn hại danh tiếng.
Những hiểu lầm thường gặp
- Chỉ xảy ra ở đỉnh cao? Không. Khảo sát ComRes năm 2017 ở Anh cho thấy 8% người chơi nghiệp dư từng dùng steroid và 35% biết người từng doping.
- Doping là bán độ? Không, đây là hai hành vi gian lận khác nhau.
- Doping trong điện tử? Đó là nghĩa khác: người ta thêm một lượng rất nhỏ tạp chất vào chất bán dẫn như silicon, làm tăng số hạt mang điện nên khả năng dẫn điện thay đổi đáng kể.
Xu hướng hiện nay là chuyển trọng tâm sang phòng ngừa, giáo dục và dinh dưỡng đúng cách.
5. Câu hỏi thường gặp
Doping có phải là ma túy không?
Không đồng nghĩa. Cocaine vừa là ma túy vừa nằm trong danh mục cấm, nhưng nhiều chất khác là thuốc dùng hợp pháp trong điều trị. Chất nào bị cấm, cấm lúc nào, đường dùng ra sao hay ngưỡng bao nhiêu đều tuỳ quy định từng chất trong danh mục WADA hiện hành.
Cà phê hay nước tăng lực có bị coi là doping không?
Không mặc định. Điều này phụ thuộc danh mục WADA hiện hành, nên bạn hãy đọc kỹ thành phần và hỏi bác sĩ. Về doping có trong thực phẩm nào, thực phẩm chức năng là nhóm cần thận trọng vì đôi khi chứa chất cấm không ghi rõ trên nhãn.
Dương tính với doping nghĩa là gì?
Dương tính với doping là gì? Là khi mẫu xét nghiệm cho kết quả phân tích bất lợi, phát hiện chất hoặc dấu hiệu của chất cấm. Sau đó vận động viên có thể bị đình chỉ tạm thời trong lúc vụ việc được xem xét, rồi mới có kết luận và hình thức xử lý.
Doping trong điện tử có giống doping thể thao không?
Không. Doping trong bán dẫn là gì? Đó là thêm tạp chất vào chất bán dẫn để thay đổi tính chất điện, hoàn toàn không liên quan đến thi đấu hay chất cấm. Hai khái niệm chỉ trùng tên gọi.
Nếu tò mò về các chất sinh học liên quan đến sự tỉnh táo và hưng phấn của cơ thể, bạn có thể đọc thêm những khái niệm gần gũi dưới đây.
Xem thêm các khái niệm liên quan đến chất kích thích và hiệu năng:
Tóm lại, doping là việc dùng chất hoặc phương pháp nằm trong danh mục cấm, đi ngược tinh thần công bằng và có thể gây hại sức khoẻ. Kết quả dương tính chỉ là bước đầu của quy trình xem xét, nên vận động viên cần chủ động báo bác sĩ và kiểm tra danh mục WADA hiện hành trước khi dùng thuốc.
Nguồn tham khảo