Trả lời nhanh: Adrenaline (còn gọi là epinephrine) là hormone và chất dẫn truyền thần kinh do tuyến thượng thận tiết ra khi cơ thể sợ hãi, căng thẳng hoặc phấn khích. Nó làm tim đập nhanh, tăng huyết áp, đường huyết và năng lượng để cơ thể sẵn sàng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Trong y học, adrenaline còn là thuốc cấp cứu sốc phản vệ.
❓ Adrenaline được tiết ra khi nào và hoạt động ra sao?
❓ Adrenaline tác động lên tim, hơi thở và năng lượng như thế nào?
❓ Thuốc adrenaline dùng trong trường hợp cấp cứu nào?
1. Adrenaline là gì?
Bạn từng giật mình khi điện thoại tuột khỏi tay, tim đập thình thịch, tay run và đầu óc tỉnh hẳn ra? Đó là lúc adrenaline lên tiếng. Để hiểu adrenaline là gì, cần biết nó là chất gì, sinh ra ở đâu và được "bật" lên khi nào.
1.1 Định nghĩa và tên gọi epinephrine
Adrenaline vừa là hormone, vừa là chất dẫn truyền thần kinh, thuộc nhóm catecholamine cùng với noradrenaline và dopamine. Nói gọn, đây là hormone "báo động" giúp cơ thể phản ứng nhanh trước tình huống khẩn cấp.
Nhiều người thắc mắc epinephrine là gì và có khác adrenaline không. Thực ra đây là cùng một chất, chỉ khác tên gọi theo thói quen từng nơi. Cách viết "adrenalin" cũng chỉ là biến thể chính tả.
Về nguồn gốc, từ adrenaline được ghép từ "adrenal" (tuyến thượng thận, adrenal gland) và hậu tố "-ine" thường dùng để gọi tên hợp chất hóa học.
1.2 Adrenaline được sản xuất ở đâu?
Tuyến thượng thận nằm trên đỉnh thận, phần tủy bên trong tiết adrenaline vào máu.
Adrenaline chủ yếu do tuyến thượng thận sản xuất. Đây là hai tuyến nhỏ nằm ngay trên đỉnh hai quả thận. Phần lõi bên trong, gọi là tủy thượng thận, là nơi tạo và giải phóng adrenaline vào máu.
Tuyến này không tự hoạt động một mình. Khi não nhận diện mối đe dọa, tín hiệu được gửi qua hệ thần kinh giao cảm xuống tuyến thượng thận, và adrenaline lập tức đi vào máu. Một lượng nhỏ adrenaline cũng do một số tế bào thần kinh tạo ra để truyền tín hiệu.
1.3 Adrenaline được tiết ra khi nào?
Tín hiệu từ não qua thần kinh giao cảm khiến tuyến thượng thận giải phóng adrenaline.
Adrenaline được tiết ra khi não đánh giá tình huống là căng thẳng hoặc đáng chú ý. Các tác nhân thường gặp:
- Sợ hãi: suýt va chạm xe, nghe tiếng động lớn giữa đêm.
- Tức giận: tranh cãi gay gắt.
- Lo âu: trước kỳ thi, buổi phỏng vấn, thuyết trình.
- Hưng phấn: chơi tàu lượn, xem trận bóng nghẹt thở.
Quá trình này gọi là phản ứng fight or flight (chiến đấu hoặc bỏ chạy). Tác dụng xuất hiện chỉ trong vài phút sau tình huống căng thẳng. Vì vậy, adrenaline là gì trong cơ thể? Đó là cơ chế sinh tồn cần thiết, không phải thứ luôn có hại.
2. Tác dụng của adrenaline đối với cơ thể
Khi adrenaline tăng, cơ thể giống như chiếc điện thoại chuyển sang chế độ hiệu năng cao lúc chơi game nặng: mọi nguồn lực dồn cho việc ứng phó, những việc "không gấp" tạm hoãn.
2.1 Tim, huyết áp và hơi thở
Adrenaline hoạt động bằng cách gắn vào các thụ thể adrenergic (alpha và beta) trên tế bào ở nhiều cơ quan. Mỗi loại thụ thể tạo ra một phản ứng khác nhau.
Ở tim, adrenaline làm tim đập nhanh và mạnh hơn. Mạch máu ở một số vùng co lại khiến huyết áp tăng. Cơ trơn phế quản giãn ra, mở rộng đường thở và tăng nhịp thở để đưa thêm oxy vào máu. Đó là lý do bạn thở dồn dập sau một pha giật mình.
2.2 Năng lượng, đường huyết và phân bổ máu
Adrenaline dồn máu và năng lượng cho tim, phổi, cơ, đồng thời làm tiêu hóa chậm lại.
Một tác dụng của adrenalin quan trọng là huy động năng lượng. Gan phân giải glycogen thành glucose, làm đường huyết tăng. Mô mỡ giải phóng axit béo để cơ bắp có thêm "nhiên liệu".
Máu cũng được phân bổ lại, ưu tiên tim, não, phổi và cơ, còn hệ tiêu hóa chậm lại. Vì thế khi quá hồi hộp, bạn thấy miệng khô, bụng cồn cào hoặc chẳng muốn ăn.
| Cơ quan |
Thay đổi khi adrenaline tăng |
| Tim |
Đập nhanh, mạnh hơn |
| Phổi |
Giãn phế quản, thở nhanh |
| Gan, mô mỡ |
Tăng đường huyết, axit béo |
| Cơ bắp |
Nhận nhiều máu hơn |
| Tiêu hóa |
Hoạt động chậm lại |
| Mắt |
Giãn đồng tử |
2.3 Giảm đau, tăng tập trung và sức mạnh tạm thời
Adrenaline làm giãn đồng tử để mắt nhận nhiều ánh sáng hơn, đồng thời giúp bạn tỉnh táo, tập trung cao độ. Nhiều người bị thương khi đá bóng nhưng về nhà mới thấy đau, đó là hiệu ứng giảm đau tạm thời.
Cơ bắp cũng có thể phát huy sức mạnh tốt hơn trong thời gian ngắn. Tuy vậy, hiệu ứng kết thúc khá nhanh. Sau khi nguy hiểm qua đi, bạn có thể vẫn run tay, bồn chồn, mệt rã rời một lúc vì cơ thể cần thời gian "hạ nhiệt".
3. Adrenaline dùng làm thuốc trong y học
Ngoài vai trò tự nhiên, thuốc adrenalin là thuốc cấp cứu thiết yếu, nhờ chính khả năng nâng huyết áp và mở đường thở nhanh.
3.1 Sốc phản vệ và bút tiêm tự động
Bút tiêm tự động chỉ dùng khi được bác sĩ kê đơn và hướng dẫn, sau tiêm phải gọi cấp cứu. — Nguồn: news-medical.net
Chỉ định quan trọng nhất là sốc phản vệ, tức phản ứng dị ứng nặng có thể đe dọa tính mạng. Tác nhân thường gặp là côn trùng đốt, thức ăn hoặc thuốc. Adrenaline giúp co mạch nâng huyết áp, giãn phế quản và giảm phù nề.
Người có tiền sử dị ứng nặng có thể được bác sĩ kê bút tiêm tự động. Những điểm cần nhớ khi tiêm adrenalin bằng bút:
- Tiêm bắp vào mặt ngoài đùi, có thể tiêm qua lớp quần.
- Không tiêm vào mông, không tiêm tĩnh mạch tại nhà.
- Gọi cấp cứu ngay sau khi tiêm, kể cả khi triệu chứng đã đỡ, vì phản ứng có thể quay lại.
- Nên mang theo 2 bút tiêm phòng khi cần liều thứ hai.
Trong bệnh viện, dung dịch thường dùng là 1/1000, tương đương adrenaline 1mg/1ml. Liều lượng tùy cân nặng, tuổi và đáp ứng của người bệnh, nên luôn do nhân viên y tế quyết định, không dùng để tự điều trị.
3.2 Các chỉ định cấp cứu khác
Adrenaline còn được dùng trong ngừng tim khi hồi sức tim phổi, một số trường hợp croup (viêm thanh khí quản ở trẻ) dạng khí dung, hoặc cơn hen nặng theo chỉ định. Thuốc cũng có thể phối hợp với thuốc tê để kéo dài tác dụng gây tê.
Vì tác động mạnh lên tim mạch, thuốc có thể gây hồi hộp, run, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim. Do đó adrenaline chỉ dùng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
4. Adrenaline rush và những điều dễ hiểu lầm
4.1 Adrenaline rush là gì và dấu hiệu nhận biết
Adrenaline rush là cảm giác khi adrenaline tăng vọt: tim đập nhanh, thở gấp, run tay, đổ mồ hôi, đầu óc sắc bén, vừa sợ vừa phấn khích. Nhảy dù, thể thao mạo hiểm, tàu lượn hay một cơn hoảng loạn đều có thể gây ra.
Theo nghĩa bóng, "adrenaline junkie" chỉ người nghiện cảm giác mạnh. Lưu ý: adrenaline không biến ai thành siêu nhân vô hạn; sức mạnh chỉ tăng tạm thời và vẫn trong giới hạn cơ thể.
Nếu muốn hiểu thêm về cách não bộ và cơ thể vận hành, bạn có thể tham khảo một vài khái niệm liên quan đến sức khỏe và nhận thức.
Xem thêm các khái niệm sinh học và cơ thể liên quan:
4.2 Adrenaline khác cortisol và noradrenaline thế nào?
Ba chất này đều tham gia phản ứng với stress nhưng mỗi chất một vai. Dopamine, một catecholamine khác, lại liên quan nhiều hơn tới cảm giác thưởng và động lực.
| Tiêu chí |
Adrenaline |
Noradrenaline |
Cortisol |
| Nhóm chất |
Catecholamine |
Catecholamine |
Hormone steroid |
| Tốc độ |
Rất nhanh, vài phút |
Rất nhanh |
Tiết sau, chậm hơn |
| Thời gian |
Ngắn |
Ngắn |
Kéo dài hơn |
| Vai trò chính |
Tăng nhịp tim, mở đường thở, huy động năng lượng |
Co mạch, duy trì huyết áp, tỉnh táo |
Duy trì năng lượng khi stress kéo dài |
4.3 Khi adrenaline tăng kéo dài và cách kiểm soát
Stress mạn tính, thiếu ngủ hay hút thuốc (nicotine) khiến adrenaline bị kích hoạt liên tục, gây tim đập nhanh, huyết áp tăng, khó ngủ, lo âu. Vài thói quen đơn giản giúp ích:
- Thở chậm, sâu bằng bụng vài phút mỗi ngày.
- Vận động đều đặn như đi bộ, đạp xe.
- Ngủ đủ, cất điện thoại trước giờ ngủ thay vì lướt đến khi cạn pin.
- Hạn chế nicotine và caffeine.
Câu hỏi thường gặp
Adrenaline và epinephrine có giống nhau không?
Có, đây là cùng một chất. Adrenaline là tên phổ biến ở Anh, châu Âu và trong đời thường, còn epinephrine (gốc Hy Lạp, nghĩa là "trên thận") được dùng nhiều ở Mỹ và trong y văn. Vì vậy khi đọc tờ hướng dẫn thuốc nước ngoài, bạn có thể gặp cả hai tên cho cùng một hoạt chất.
Adrenaline có phải hormone căng thẳng không?
Có. Khi tìm hiểu hormone cortisol và adrenaline là gì, bạn sẽ thấy cả hai đều tham gia phản ứng stress. Điểm khác là cortisol do vỏ thượng thận tiết ra theo trục não - tuyến yên, đồng thời có nhịp ngày đêm, thường cao vào buổi sáng. Adrenaline thì bùng lên tức thời theo từng tình huống rồi giảm nhanh.
Adrenaline cao có triệu chứng gì?
Thường gặp là tim đập nhanh, thở nhanh, run tay, đổ mồ hôi và rất tỉnh táo. Bạn nên đi khám nếu các cơn lặp lại không rõ lý do, kèm đau ngực, ngất, đau đầu dữ dội hoặc huyết áp tăng vọt từng cơn. Bác sĩ có thể kiểm tra các bệnh như u tủy thượng thận.
Có nên tự tiêm adrenaline không?
Không nên tự ý. Chỉ dùng bút tiêm khi đã được bác sĩ kê đơn và hướng dẫn, sau đó phải gọi cấp cứu ngay. Hãy kiểm tra hạn sử dụng định kỳ, thay bút trước khi hết hạn và quan sát dung dịch bên trong: nếu đổi màu hoặc có cặn thì không nên dùng.
Adrenaline là hormone sinh tồn giúp cơ thể phản ứng nhanh với nguy hiểm, đồng thời là thuốc cấp cứu quan trọng trong sốc phản vệ và ngừng tim. Hiểu đúng cơ chế giúp bạn bớt lo khi tim đập nhanh lúc hồi hộp, và biết khi nào cần kiểm soát stress hoặc tìm đến bác sĩ.
Còn nhiều thuật ngữ quen tai nhưng chưa chắc ai cũng hiểu đúng, bạn có thể tra tiếp vài khái niệm phổ biến dưới đây.
Tìm hiểu thêm về các vấn đề sức khỏe liên quan:
Nguồn tham khảo