Trả lời nhanh: Đường trung trực của một đoạn thẳng là đường thẳng vuông góc với đoạn thẳng đó tại trung điểm của nó. Mọi điểm nằm trên đường trung trực đều cách đều hai đầu mút của đoạn thẳng. Trong tam giác, ba đường trung trực đồng quy tại tâm đường tròn ngoại tiếp.
❓ Đường trung trực có những tính chất quan trọng nào?
❓ Vẽ đường trung trực bằng compa và thước như thế nào?
❓ Ba đường trung trực của tam giác gặp nhau ở đâu?
1. Đường trung trực là gì?
Khi học Toán 7, nhiều bạn hỏi đường trung trực là gì và vì sao nó hay xuất hiện trong bài toán tam giác. Hiểu đơn giản, đây là "đường chia đôi vuông góc" của một đoạn thẳng. Phần dưới đi từ định nghĩa đến tính chất, cách vẽ và cách áp dụng.
1.1 Định nghĩa đường trung trực của đoạn thẳng
Định nghĩa đường trung trực: cho đoạn thẳng AB có trung điểm M. Đường thẳng d đi qua M và vuông góc với AB được gọi là đường trung trực của đoạn thẳng AB.
Nói cách khác, đường trung trực là đường gì? Đó là một đường thẳng tạo góc 90° với đoạn thẳng tại đúng điểm chính giữa. Trung điểm M chính là giao điểm của d và đoạn AB.
Một điểm quan trọng: mỗi đoạn thẳng chỉ có duy nhất một đường trung trực. Lý do là đoạn AB chỉ có một trung điểm, và qua một điểm chỉ kẻ được một đường thẳng vuông góc với AB.
1.2 Hai điều kiện cần đồng thời
Khi xét thế nào là đường trung trực, bạn cần kiểm tra đủ hai điều kiện:
- Đường thẳng đi qua trung điểm của đoạn thẳng.
- Đường thẳng vuông góc với đoạn thẳng.
Thiếu một trong hai là chưa đủ. Ví dụ, một đường đi qua trung điểm M nhưng xiên góc 60° thì chỉ "chia đôi" AB, không phải trung trực. Ngược lại, đường vuông góc với AB nhưng cắt tại điểm lệch về phía A cũng không phải. Đây là lỗi rất hay gặp khi làm bài: chỉ vuông góc hoặc chỉ chia đôi thì chưa phải đường trung trực.
2. Tính chất của đường trung trực
Tính chất đường trung trực gắn với khái niệm "cách đều". Cách đều là gì? Một điểm cách đều A và B nghĩa là khoảng cách từ điểm đó đến A bằng khoảng cách đến B.
2.1 Định lí thuận: điểm trên trung trực cách đều hai mút
Định lý đường trung trực (thuận): nếu điểm N nằm trên đường trung trực d của đoạn AB thì NA = NB.
Ví dụ trực quan: đặt điện thoại ở A và sạc dự phòng ở B trên bàn. Mọi vị trí trên đường trung trực của AB đều cách hai món đồ một khoảng bằng nhau. Nếu cần chọn chỗ ngồi cách đều hai ổ cắm, bạn chỉ cần tìm trên đường này.
2.2 Định lí đảo và tập hợp điểm cách đều
NA = NB — Điểm nằm trên trung trực thì cách đều hai mút, và ngược lại.
Định lí đảo: nếu điểm N thỏa NA = NB thì N nằm trên đường trung trực của AB.
Gộp cả hai chiều, ta có kết luận quan trọng: tập hợp các điểm cách đều hai mút A, B chính là đường trung trực của đoạn AB. Không có điểm cách đều nào nằm ngoài đường này, và mọi điểm trên đường này đều cách đều.
Ứng dụng quen thuộc là dây cung trong đường tròn. Tâm O cách đều hai đầu dây cung (vì OA = OB = bán kính), nên O luôn nằm trên trung trực của dây cung. Đây là cách tìm tâm của một đường tròn khi chỉ có hình vẽ.
2.3 Vì sao tính chất này đúng?
Xét N thuộc d, d vuông góc với AB tại M. Hai tam giác NMA và NMB có:
- MA = MB (M là trung điểm),
- góc NMA = góc NMB = 90°,
- NM là cạnh chung.
Vậy hai tam giác bằng nhau theo trường hợp cạnh – góc – cạnh (c-g-c), suy ra NA = NB. Nếu N trùng M thì hiển nhiên NA = NB.
Từ đó cũng thấy đường trung trực là trục đối xứng của đoạn thẳng: gấp tờ giấy theo d thì A trùng khít với B.
3. Cách vẽ đường trung trực của đoạn thẳng
Có hai cách vẽ đường trung trực thường dùng trong SGK.
3.1 Vẽ bằng compa và thước thẳng
Nối P với Q — Dựng trung trực bằng compa: hai cung cùng bán kính cắt nhau tại P và Q.
Đây là cách chính xác nhất vì dựa trực tiếp vào tính chất cách đều:
- Mở compa với bán kính lớn hơn một nửa đoạn AB, giữ nguyên độ mở trong suốt quá trình.
- Đặt mũi nhọn tại A, vẽ một cung tròn phía trên và phía dưới AB.
- Giữ nguyên độ mở, đặt mũi nhọn tại B, vẽ cung cắt hai cung trước tại P và Q.
- Dùng thước nối P và Q. Đường thẳng PQ là trung trực của AB.
Vì sao đúng? P và Q đều cách A và B một khoảng bằng bán kính compa, nên cả hai thuộc đường trung trực. Hai điểm xác định một đường thẳng, vậy PQ chính là trung trực. Lưu ý: nếu mở compa nhỏ hơn nửa AB, hai cung sẽ không cắt nhau.
3.2 Vẽ bằng thước và ê-ke
Cách này nhanh, phù hợp khi vẽ nháp:
- Đo độ dài AB bằng thước có vạch chia, đánh dấu trung điểm M.
- Đặt một cạnh góc vuông của ê-ke trùng với AB, đỉnh góc vuông tại M.
- Kẻ theo cạnh góc vuông còn lại, ta được đường trung trực.
Độ chính xác phụ thuộc vào phép đo, nên khi đề yêu cầu "dựng hình" thì nên dùng compa.
4. Đường trung trực của tam giác
Đường trung trực của tam giác là đường trung trực của mỗi cạnh tam giác. Vì tam giác có ba cạnh nên mỗi tam giác có ba đường trung trực.
4.1 Ba đường trung trực đồng quy tại tâm đường tròn ngoại tiếp
Giao điểm ba đường trung trực cách đều ba đỉnh tam giác.
Ba đường trung trực trong tam giác cùng đi qua một điểm, gọi là điểm đồng quy O. Vì O nằm trên trung trực của AB nên OA = OB; nằm trên trung trực của BC nên OB = OC. Suy ra OA = OB = OC.
Điểm O cách đều ba đỉnh nên là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác, tức đường tròn đi qua cả ba đỉnh. Mẹo khi làm bài: chỉ cần vẽ hai đường trung trực, giao điểm của chúng đã là O.
4.2 Tam giác cân và tam giác vuông
Với tam giác cân tại A, đường trung trực của cạnh đáy BC đi qua đỉnh A. Đường này đồng thời là đường cao, đường trung tuyến và đường phân giác xuất phát từ A.
Với tam giác vuông, tâm đường tròn ngoại tiếp là trung điểm cạnh huyền. Vì vậy đường trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng một nửa cạnh huyền.
4.3 Vị trí tâm đường tròn ngoại tiếp
Nhọn, Vuông, Tù — Tâm ngoại tiếp nằm trong, trên cạnh huyền hoặc ngoài tam giác tùy loại.
Nhiều bạn nghĩ tâm ngoại tiếp luôn nằm trong tam giác, nhưng điều này chỉ đúng một phần:
| Loại tam giác |
Vị trí tâm đường tròn ngoại tiếp |
| Tam giác nhọn |
Nằm bên trong tam giác |
| Tam giác vuông |
Trùng trung điểm cạnh huyền |
| Tam giác tù |
Nằm bên ngoài tam giác |
Khi vẽ đường trung trực tam giác tù, bạn có thể phải kéo dài các đường ra ngoài hình mới thấy giao điểm.
5. Phân biệt và lưu ý khi học đường trung trực
5.1 So sánh với trung tuyến, đường cao, phân giác
| Đường |
Đặc điểm |
Giao điểm ba đường |
| Trung trực |
Vuông góc tại trung điểm cạnh, không nhất thiết qua đỉnh |
Tâm đường tròn ngoại tiếp |
| Trung tuyến |
Nối đỉnh với trung điểm cạnh đối |
Trọng tâm |
| Đường cao |
Từ đỉnh vuông góc cạnh đối |
Trực tâm |
| Phân giác |
Chia đôi góc tại đỉnh |
Tâm đường tròn nội tiếp |
Cần nhớ: giao điểm ba đường trung trực là tâm ngoại tiếp, không phải trực tâm.
5.2 Cách chứng minh một đường thẳng là đường trung trực
Có hai cách chứng minh đường trung trực phổ biến:
- Cách 1: chỉ ra đường thẳng vừa đi qua trung điểm, vừa vuông góc với đoạn thẳng.
- Cách 2: tìm hai điểm phân biệt trên đường thẳng, mỗi điểm cách đều hai mút. Theo định lí đảo, đường thẳng đó là trung trực.
Cách 2 rất hữu ích khi đề không cho góc vuông. Ví dụ, để chứng minh đường trung trực AO của BC, ta chỉ cần AB = AC và OB = OC.
5.3 Tìm phương trình đường trung trực trong hệ toạ độ
Ví dụ: A(2, 4), B(8, 10).
- Trung điểm M(5, 7).
- Hệ số góc AB là (10 − 4)/(8 − 2) = 1, nên trung trực có hệ số góc −1.
- Đường qua M: y − 7 = −(x − 5), tức y = −x + 12.
Kiểm tra nhanh: M(5, 7) thỏa 7 = −5 + 12.
Câu hỏi thường gặp
Đường trung trực khác đường trung tuyến thế nào?
Trung tuyến nối đỉnh tam giác với trung điểm cạnh đối, không cần vuông góc. Trung trực vuông góc với cạnh tại trung điểm và không nhất thiết đi qua đỉnh.
Giao điểm của ba đường trung trực gọi là gì?
Giao điểm của 3 đường trung trực gọi là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác, cách đều ba đỉnh. Đây không phải trực tâm (giao của ba đường cao).
Một đoạn thẳng có bao nhiêu đường trung trực?
Chỉ có duy nhất một đường trung trực, vì đoạn thẳng có một trung điểm và qua đó chỉ kẻ được một đường vuông góc.
Đường trung trực lớp mấy học?
Kiến thức này nằm trong chương trình Toán lớp 7, gắn với tam giác cân và các đường đồng quy trong tam giác.
Nắm vững đường trung trực rồi, bạn có thể ôn tiếp các khái niệm và công thức hình học phẳng liên quan như đường trung tuyến hay diện tích các hình quen thuộc.
Xem thêm các công thức hình học cơ bản khác:
Tóm lại, đường trung trực là đường vuông góc tại trung điểm, mọi điểm trên đó cách đều hai mút và ba đường trung trực của tam giác gặp nhau tại tâm ngoại tiếp. Hãy luôn kiểm tra đủ hai điều kiện và luyện vẽ bằng compa để làm bài chính xác hơn.
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không