Trả lời nhanh: Fe2O3 là sắt(III) oxit, một oxit bazơ thường gặp trong chương trình phổ thông. Dạng hematit α-Fe2O3 dạng bột thường có màu đỏ nâu, không tan trong nước và có thể phản ứng với axit tạo muối sắt(III) và nước. Fe2O3 là thành phần chính của quặng hematit, được dùng trong luyện kim và làm chất màu. Khi tính bài tập với Fe = 56, O = 16, dùng M(Fe2O3) = 160 g/mol.
1. Fe2O3 là gì?
Fe2O3 là hợp chất của Fe và O, trong đó Fe có số oxi hóa +3. Muốn học dễ hơn, hãy nhớ ba điểm: không phản ứng với nước ở điều kiện thường; phản ứng với axit tạo muối sắt(III); có thể bị khử thành Fe khi có chất khử và điều kiện phù hợp. Phần sau giải thích từng điểm và cách tính theo phương trình.
1.1 Định nghĩa và công thức
Fe2O3 là công thức hóa học, CAS 1309-37-1, cho biết tỉ lệ số nguyên tử Fe : O = 2 : 3. Trong chất rắn, các nguyên tử sắp xếp thành mạng tinh thể; không hình dung có những phân tử Fe2O3 riêng lẻ như H2O. Chất thuộc loại oxit vì gồm oxi và một nguyên tố khác. Không dùng riêng tiêu chí “có hai nguyên tố” để phân biệt oxit với muối, vì NaCl cũng chỉ có hai nguyên tố.
Chỉ số 2 và 3 là tỉ lệ nguyên tử trong công thức, không phải hóa trị. Theo cách gọi hóa trị phổ thông, Fe có hóa trị III, O có hóa trị II; kiểm tra 2 × III = 3 × II. Còn khi xét số oxi hóa, Fe là +3 và O là −2.
1.2 Tên gọi của Fe2O3
Tên thường dùng là sắt(III) oxit; tiếng Anh là iron(III) oxide hoặc ferric oxide. Dạng tinh thể α-Fe2O3 là khoáng vật hematit. Cùng công thức Fe2O3 còn có dạng cấu trúc khác, nên không gọi mọi dạng Fe2O3 đều là hematit.
Số La Mã III trong tên chỉ số oxi hóa +3 của Fe. Trong Fe2O3 trung hòa: 2x + 3 × (−2) = 0, suy ra x = +3. Điều này giúp phân biệt với FeO, nơi Fe có số oxi hóa +2.
“Sắt(III) oxit” là cách gọi thông dụng theo số oxi hóa; cũng có tên theo tỉ lệ thành phần như diiron trioxide. Không kết luận cấm dùng mọi tiền tố số lượng. Hiệu độ âm điện Fe–O chỉ là gợi ý về liên kết, không đủ tự nó xác định toàn bộ bản chất tinh thể hoặc quy tắc đặt tên.
1.3 Fe2O3 khác FeO và Fe3O4 thế nào?
Ba oxit sắt hay bị nhầm với nhau:
| Oxit |
Tên |
Đặc điểm |
| FeO |
Sắt(II) oxit |
Thường màu đen; Fe ở mức oxi hóa +2 |
| Fe2O3 |
Sắt(III) oxit |
Dạng hematit dạng bột thường đỏ nâu; Fe ở +3 |
| Fe3O4 |
Oxit sắt từ |
Hợp chất oxit sắt(II,III), thường màu đen, bị nam châm hút mạnh |
Fe3O4 là một hợp chất có mạng tinh thể riêng, không phải hỗn hợp cơ học của hai chất FeO và Fe2O3. Cách viết FeO·Fe2O3 chỉ giúp nhớ thành phần và mô hình gồm một Fe(II), hai Fe(III) trên mỗi đơn vị công thức. Số oxi hóa trung bình của Fe là +8/3, không phải mọi Fe đều có một điện tích thực +8/3.
Quá trình khử Fe2O3 có thể đi qua Fe3O4 và, tùy nhiệt độ/điều kiện, những pha khác trước khi thu Fe. Vì thế sản phẩm sau nung không nhất thiết là sắt tinh khiết chỉ vì ban đầu dùng Fe2O3.
2. Tính chất vật lí của Fe2O3
2.1 Màu sắc, trạng thái
Dạng α-Fe2O3 thường gặp là chất rắn, dạng bột thường đỏ nâu. Màu và độ đậm nhạt phụ thuộc dạng tinh thể, kích thước hạt, tạp chất và cách chuẩn bị mẫu; không dùng màu riêng lẻ để xác định chắc chắn chất.
Hai dạng cấu trúc có thể gặp là α-Fe2O3 (hematit) và γ-Fe2O3 (maghemit). Cùng tỉ lệ Fe : O nhưng cách sắp xếp trong tinh thể khác nhau, nên một số tính chất như từ tính cũng khác.
2.2 Độ tan và các thông số
Fe2O3 không tan trong nước. Nó có thể phản ứng và tan trong axit thích hợp; tốc độ còn tùy loại axit, nồng độ, nhiệt độ và trạng thái mẫu. Một số thông tin tham khảo:
- Khối lượng mol theo nguyên tử khối chính xác hơn khoảng 159,69 g/mol. Bài tập phổ thông dùng Fe = 56, O = 16 thường lấy 160 g/mol.
- Khi nung rất mạnh, chất có thể biến đổi pha hoặc phân hủy tùy điều kiện. Giá trị khoảng 1565°C trong một số tài liệu gắn với biến đổi/phân hủy ở nhiệt độ cao; không coi đây là nhiệt độ nóng chảy đơn giản, áp dụng cho mọi dạng và mọi môi trường.
- Khối lượng riêng của hematit α-Fe2O3 khoảng 5,24 g/cm³; không dùng giá trị này thay cho khối lượng riêng của mọi bột xốp hoặc mọi dạng Fe2O3.
- Từ tính phụ thuộc dạng tinh thể: hematit ở nhiệt độ phòng có tính sắt từ yếu trên nền phản sắt từ; maghemit có tính ferri từ, đáp ứng từ mạnh hơn nhiều. Người mới chỉ cần nhớ không thể gọi chung mọi Fe2O3 là “thuận từ, hút nam châm rất yếu”.
3. Tính chất hóa học của Fe2O3
3.1 Tính chất của oxit bazơ
Trong các phản ứng thông thường với HCl, H2SO4 hoặc HNO3, Fe2O3 thể hiện tính oxit bazơ: tạo muối sắt(III) và nước. Có thể cần thời gian hoặc đun nóng tùy mẫu, không mặc định phản ứng luôn xảy ra nhanh ngay khi trộn:
- Fe2O3 + 6HCl → 2FeCl3 + 3H2O
- Fe2O3 + 3H2SO4 → Fe2(SO4)3 + 3H2O
- Fe2O3 + 6HNO3 → 2Fe(NO3)3 + 3H2O
Ví dụ Fe2O3 + 6HCl tạo FeCl3, không phải FeCl2, vì Fe vẫn ở số oxi hóa +3. Các phản ứng trên không phải oxi hóa–khử. Dung dịch chứa Fe(III) thường có màu vàng đến vàng nâu tùy nồng độ và môi trường.
3.2 Tính chất hóa học: tính oxi hóa
Khi được cung cấp đủ chất khử và điều kiện phù hợp, Fe(III) trong Fe2O3 có thể nhận electron để thành Fe kim loại. Các phương trình tổng quát thường dùng khi giả sử khử hoàn toàn là:
- Fe2O3 + 3H2 → 2Fe + 3H2O (nhiệt độ cao)
- Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 (nhiệt độ cao)
- Fe2O3 + 2Al → Al2O3 + 2Fe (nhiệt nhôm)
Trong các phản ứng này, Fe từ +3 xuống 0 nên Fe2O3 đóng vai trò chất oxi hóa; H2, CO hoặc Al là chất khử. Cacbon cũng được dùng trong quá trình luyện kim, nhưng khí và các pha tạo thành phụ thuộc điều kiện. Không chỉ nhìn tên chất khử để kết luận mọi lần nung đều thu đủ Fe.
Khử không hoàn toàn có thể còn Fe2O3, Fe3O4 hoặc các pha khác. Nhiệt độ cao chưa đủ bảo đảm khử hết nếu lượng chất khử, thời gian hoặc thành phần khí chưa phù hợp. Nam châm hút không chứng minh chất rắn chỉ có Fe, vì Fe3O4 và maghemit cũng có đáp ứng từ mạnh. Các quá trình dùng H2, CO hoặc phản ứng nhiệt nhôm cần thiết bị và quy trình chuyên môn, không tự thử tại nhà.
3.3 Fe2O3 có tác dụng với nước không?
Không. Fe2O3 không tan và không phản ứng với nước ở điều kiện thường.
4. Điều chế Fe2O3
Có thể thu Fe2O3 bằng khai thác nguyên liệu chứa oxit hoặc bằng chuyển hóa hóa học phù hợp. Các cách dưới đây cần phân biệt:
- Khai thác và chế biến quặng hematit: quặng chứa Fe2O3 cùng tạp chất, không đồng nghĩa mọi mẫu quặng đều là Fe2O3 tinh khiết.
- Nhiệt phân sắt(III) hiđroxit: 2Fe(OH)3 → Fe2O3 + 3H2O (đun nóng).
- Một số muối sắt có thể phân hủy thành Fe2O3 khi nung. Oxi hóa Fe cũng có thể tạo các oxit sắt, nhưng sản phẩm phụ thuộc điều kiện; đốt Fe trong O2 theo ví dụ phổ thông thường được biểu diễn tạo Fe3O4, không mặc định chỉ tạo Fe2O3.
Dung dịch chứa Fe²⁺ có thể bị O2 không khí oxi hóa dần thành Fe³⁺ trong điều kiện phù hợp. Nếu còn xảy ra thủy phân, có thể xuất hiện chất rắn vàng nâu; tốc độ và hiện tượng phụ thuộc pH, nồng độ và môi trường. Vì vậy không khẳng định mọi dung dịch Fe(II) để lâu đều sẫm màu theo cùng một cách.
5. Ứng dụng của Fe2O3
- Nguyên liệu luyện gang thép.
- Chất tạo màu cho sơn, vật liệu xây dựng và một số men gốm. Màu sau nung phụ thuộc thành phần phối liệu, môi trường lò và nhiệt độ. Không có một tỉ lệ “dưới 2%” bảo đảm giảm rạn men cho mọi công thức.
- Thành phần của một số bột đánh bóng, chất màu và vật liệu xúc tác. Khi dùng trong mỹ phẩm, cần nguyên liệu đạt chất lượng phù hợp, không dùng tùy ý bột oxit công nghiệp.
- Vật liệu chứa oxit sắt còn được dùng trong một số hệ hấp phụ/xử lý khí H2S, xử lý nước và nghiên cứu điện cực cho pin. Hiệu quả phụ thuộc dạng vật liệu và quy trình; không suy ra mọi loại pin trong thiết bị đều dùng Fe2O3.
6. Ví dụ và bài tập vận dụng về Fe2O3
6.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: tính khối lượng mol và phần trăm khối lượng Fe trong Fe2O3. Dùng Fe = 56, O = 16.
- M(Fe2O3) = 2 × 56 + 3 × 16 = 160 g/mol.
- Trong 1 mol Fe2O3 có 2 mol nguyên tử Fe, tương ứng khối lượng 2 × 56 = 112 g.
- %Fe = 112/160 × 100% = 70%. Phải dùng cùng một bộ nguyên tử khối. Nếu dùng Fe = 55,845 và O = 15,999, tính lại cả tử lẫn mẫu sẽ được khoảng 69,94%; không lấy 112/160 rồi ghi 69,9%.
Ví dụ 2: cho 16 g Fe2O3 tinh khiết được khử hoàn toàn bằng CO đủ hoặc dư ở nhiệt độ thích hợp. Tính khối lượng Fe; dùng Fe = 56, O = 16.
- n(Fe2O3) = 16/160 = 0,1 mol.
- Theo phương trình tổng quát Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2, tỉ lệ mol Fe2O3 : Fe = 1 : 2, nên n(Fe) = 2 × 0,1 = 0,2 mol.
- m(Fe) = 0,2 × 56 = 11,2 g. Đây là kết quả khi khử hoàn toàn theo giả thiết; nếu có hiệu suất nhỏ hơn 100% hoặc sản phẩm trung gian, phải có dữ kiện bổ sung để tính.
6.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Chỉ cân bằng sơ đồ đã cho: Fe + O2 → Fe2O3. Đáp án: 4Fe + 3O2 → 2Fe2O3. Đây là bài cân bằng sản phẩm đã chỉ định, không phải khẳng định mọi lần đốt Fe trong O2 đều chỉ tạo Fe2O3.
- Viết phương trình Fe2O3 với HNO3. Đáp án: Fe2O3 + 6HNO3 → 2Fe(NO3)3 + 3H2O.
- Fe2O3 là muối hay oxit? Đáp án: oxit bazơ.
Khi cân bằng, giữ nguyên chỉ số trong công thức và điều chỉnh hệ số để hai vế có cùng số nguyên tử mỗi nguyên tố. Lỗi hay gặp là đổi Fe2O3 thành FeO để “cân bằng”, nhầm Fe3O4 với hỗn hợp, hoặc coi nam châm hút là chứng minh chắc chắn có Fe kim loại.
Câu hỏi thường gặp
Tên gọi của Fe2O3 là gì?
Tên thông dụng là sắt(III) oxit, tiếng Anh iron(III) oxide hoặc ferric oxide. Dạng α-Fe2O3 là hematit; γ-Fe2O3 là maghemit.
Fe2O3 có tác dụng được với nước không?
Không. Fe2O3 không tan và không phản ứng với nước ở điều kiện thường.
Fe2O3 là oxit gì, có phải muối không?
Là oxit bazơ, không phải muối. Nó tác dụng với axit tạo muối sắt(III) và nước.
Fe2O3 màu gì?
Dạng hematit dạng bột thường đỏ nâu; màu có thể thay đổi theo kích thước hạt, dạng cấu trúc và tạp chất. Màu không phải dấu hiệu duy nhất để xác định Fe2O3.
Làm gì để từ Fe2O3 ra Fe?
Có thể dùng H2, CO hoặc Al trong điều kiện phù hợp, với lượng và thời gian đủ để khử hoàn toàn; luyện kim còn dùng cacbon và các khí khử. Chỉ có chất khử hoặc nhiệt độ cao chưa đủ bảo đảm thu được Fe tinh khiết.
Fe2O3 có phải gỉ sắt không?
Không nên đồng nhất hai chất. Gỉ sắt là hỗn hợp các sản phẩm ăn mòn, thường chứa oxit/oxi-hiđroxit sắt như FeOOH và các dạng oxit ngậm nước, đôi khi còn có pha khác. Fe2O3 khan chỉ là một công thức xác định, không mô tả đầy đủ mọi mẫu gỉ.
Hãy nhớ Fe2O3 theo ba ý: sắt ở số oxi hóa +3; phản ứng với axit tạo muối Fe(III) và nước; có thể bị khử thành Fe khi điều kiện phù hợp. Khi tính bài tập, dùng nhất quán bộ nguyên tử khối, kiểm tra giả thiết khử hoàn toàn và phân biệt Fe2O3 với Fe3O4 cũng như gỉ sắt.
Xem thêm kiến thức hóa học liên quan đến sắt và oxit: