Trả lời nhanh:Sắt (Fe) phản ứng với dung dịch axit clohiđric (HCl) tạo sắt(II) clorua (FeCl2) và khí hiđro (H2): Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑. Hiện tượng thường thấy là sắt tan dần và có bọt khí không màu. Dung dịch chứa Fe²⁺ có màu xanh lục nhạt, nhưng màu có thể khó thấy nếu dung dịch loãng. Khi tính toán, nhớ: 1 mol Fe phản ứng cần 2 mol HCl, tạo 1 mol FeCl2 và 1 mol H2.
Bài viết bắt đầu từ việc đọc phương trình, giải thích hiện tượng rồi hướng dẫn tính theo số mol. Phần so sánh các phản ứng khác của sắt và bài tập AgNO3 là kiến thức mở rộng, có thể đọc sau khi đã nắm phản ứng Fe + HCl.
Khi học hóa, bạn có thể dùng bàn phím để ghi chú phương trình và soạn bài tập trên máy tính.
Tham khảo các mẫu bàn phím gaming đang có giá tốt cho bạn:
1. Sản phẩm và phương trình phản ứng Fe + HCl
Phản ứng Fe + HCl là phản ứng giữa kim loại sắt và dung dịch axit clohiđric, tạo sắt(II) clorua và khí hiđro. Đây vừa là phản ứng thế vì sắt thay thế hiđro trong axit, vừa là phản ứng oxi hoá khử vì có sự nhường và nhận electron. Số oxi hóa là con số quy ước giúp theo dõi sự thay đổi này.
1.1 Fe và HCl: ký hiệu và tính chất cần nhớ
Fe là kí hiệu của sắt. Trong dãy hoạt động hóa học, Fe đứng trước hiđro nên có thể đẩy hiđro ra khỏi dung dịch HCl. Fe thể hiện tính khử bằng cách nhường electron. Trong sắt kim loại, số oxi hóa của Fe bằng 0.
HCl trong bài này là dung dịch axit clohiđric. HCl là axit mạnh, trong nước tạo các ion H⁺ và Cl⁻; ion là hạt mang điện. Bài tập thường dùng khối lượng mol HCl bằng 36,5 g/mol, với H = 1 và Cl = 35,5.
Trong phản ứng chỉ xét Fe với HCl, Fe chuyển từ số oxi hóa 0 lên +2, tạo muối sắt(II). Không mặc định mọi phản ứng của sắt đều cho cùng số oxi hóa: kết quả còn phụ thuộc chất phản ứng, lượng chất và điều kiện.
1.2 Phương trình hoá học của phản ứng
Phương trình của sắt tác dụng với HCl:
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑
Phản ứng có thể diễn ra ở nhiệt độ thường, không bắt buộc đun nóng. FeCl2 là muối sắt(II) clorua; H2 là khí hiđro; dấu ↑ cho biết khí thoát ra. Số 2 trước HCl là hệ số, còn số 2 trong FeCl2 hoặc H2 là chỉ số của công thức, không được tự thay khi cân bằng.
Tỉ lệ mol Fe : HCl : FeCl2 : H2 = 1 : 2 : 1 : 1. Nghĩa là 1 mol Fe phản ứng cần 2 mol HCl, tạo 1 mol muối và 1 mol khí. Đây là tỉ lệ số mol, không phải tỉ lệ gam. Nếu axit thiếu, chỉ dùng lượng Fe thực sự đã phản ứng để tính sản phẩm: n(Fe phản ứng) = n(HCl phản ứng)/2.
2. Cách cân bằng phương trình Fe + HCl
Cách dễ nhất là đếm nguyên tử: FeCl2 có 2 Cl nên đặt 2 trước HCl. Lúc này bên trái có 2 H, vừa đủ tạo một H2. Phương trình có hệ số 1 : 2 : 1 : 1. Nếu đã học electron, có thể kiểm tra thêm bằng các quá trình sau.
2.1 Xác định sự thay đổi số oxi hóa
Các nguyên tố thay đổi số oxi hóa là Fe và H:
Fe: 0 → +2; H: +1 trong HCl → 0 trong H2. Cl giữ số oxi hóa −1.
Fe tăng từ 0 lên +2 nên Fe là chất khử vì nhường electron; bản thân Fe bị oxi hóa. H⁺ nhận electron tạo H2 nên là chất oxi hoá. Cách nhớ: chất khử nhường electron, chất oxi hóa nhận electron.
Viết hai quá trình:
- Quá trình oxi hóa: Fe → Fe²⁺ + 2e⁻.
- Quá trình khử: 2H⁺ + 2e⁻ → H2.
2.2 Ghép hai quá trình và kiểm tra hệ số
Hai quá trình đều có 2 electron nên ghép theo tỉ lệ 1 : 1. Phương trình ion rút gọn là Fe + 2H⁺ → Fe²⁺ + H2. Cl⁻ không thay đổi trong phản ứng này nên được lược khỏi phương trình ion rút gọn. Viết đầy đủ các chất, ta có:
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2
Kiểm tra mỗi vế: 1 Fe, 2 H, 2 Cl. Hai vế bằng nhau nên phương trình đã cân bằng.
Không viết Fe + HCl → FeCl2 + H2 vì số nguyên tử H và Cl ở hai vế chưa bằng nhau. Khi cân bằng, chỉ thêm hệ số trước công thức, không sửa FeCl2 thành chất khác.
3. Hiện tượng khi cho Fe tác dụng với HCl
3.1 Quan sát thí nghiệm trong điều kiện phù hợp
Trong thí nghiệm do giáo viên hoặc người phụ trách hướng dẫn, sắt được cho tiếp xúc với dung dịch HCl trong dụng cụ phù hợp. Đây là phản ứng tạo khí dễ cháy, không phải hoạt động nên tự thử bằng vật dụng gia đình.
Tốc độ phản ứng phụ thuộc nồng độ axit, nhiệt độ, diện tích tiếp xúc và tình trạng bề mặt. Nếu sắt có lớp oxit hoặc gỉ, axit còn phản ứng với lớp này. Không coi gỉ sắt là màng bảo vệ bền như màng oxit trên nhôm, cũng không khẳng định mẫu sắt nào đều phải chậm lúc đầu.
3.2 Quan sát và cách nhận biết sản phẩm
Sắt tan dần, có bọt khí H2 không màu và dung dịch có thể có màu xanh lục nhạt. Nếu dung dịch loãng, màu này có thể rất nhạt. Sắt chỉ tan hết khi HCl đủ hoặc dư và phản ứng hoàn toàn; nếu HCl hết trước thì còn sắt dư.
Các đặc điểm và phản ứng nhận biết thường được học gồm:
- H2 là khí không màu, có khả năng cháy. Việc thử khí bằng ngọn lửa phải theo quy trình phòng thí nghiệm và do người có chuyên môn hướng dẫn; không đưa lửa sát bình đang tạo khí.
- Fe²⁺ tạo kết tủa Fe(OH)2 khi có đủ OH⁻: Fe²⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)2↓. Kết tủa mới tạo thường được mô tả xanh lục nhạt, có thể ngả nâu do bị oxi hóa ngoài không khí. Nếu dung dịch còn dư HCl, NaOH trước hết còn phải trung hòa axit.
- Cl⁻ tạo kết tủa trắng với Ag⁺: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓. Tuy nhiên, thêm AgNO3 vào dung dịch sau phản ứng còn có thể gây phản ứng với Fe²⁺ và các chất khác. Chỉ thấy AgCl không đủ để chứng minh Cl⁻ là ion không biến đổi trong phản ứng Fe + HCl; điều đó được thể hiện bằng phương trình ion rút gọn.
Màu xanh lục nhạt gắn với dung dịch chứa Fe²⁺; dung dịch chứa Fe(III) thường có màu vàng đến vàng nâu tùy thành phần và điều kiện. Màu sắc chỉ hỗ trợ quan sát, không thay thế hoàn toàn các phép nhận biết phù hợp.
Bạn có thể ghi lại hiện tượng, đối chiếu với phương trình và dùng thiết bị trình chiếu để ôn tập theo hướng dẫn của giáo viên.
Tham khảo các mẫu adapter chuyển đổi đang có giá tốt cho bạn:
4. Phân biệt sản phẩm FeCl2 và FeCl3
Trong hệ phản ứng Fe với HCl thông thường, H⁺ nhận electron còn Fe tạo Fe²⁺. HCl không oxi hóa tiếp Fe²⁺ thành Fe³⁺, nên viết muối FeCl2, không viết FeCl3. Nhận xét này xét phản ứng ban đầu, không bao gồm việc bổ sung chất oxi hóa khác hoặc biến đổi của dung dịch khi để lâu ngoài không khí.
4.1 Fe + HCl loãng và HCl đặc
Với dung dịch HCl loãng hoặc đặc, phương trình cơ bản vẫn là Fe + 2HCl → FeCl2 + H2. HCl không gây hiện tượng thụ động như HNO3 đặc nguội và H2SO4 đặc nguội. Không dùng tính chất của hai axit sau để kết luận Fe không phản ứng với HCl đặc.
Nếu trong dung dịch có Fe³⁺ và còn đủ Fe kim loại, Fe có thể khử Fe³⁺ về Fe²⁺: Fe + 2FeCl3 → 3FeCl2. Đây là phản ứng riêng giữa sắt và muối sắt(III), không phải bằng chứng rằng Fe + HCl ban đầu tạo FeCl3.
4.2 So sánh với Cl2, HNO3, H2SO4 đặc
- Fe + Cl2 (đun nóng): 2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3, vì Cl2 là chất oxi hoá mạnh.
- Với HNO3 loãng dư hoặc H2SO4 đặc nóng dư trong mô hình bài tập phổ thông, Fe thường tạo muối Fe(III), không tạo H2. Ví dụ: Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O, với giả thiết HNO3 loãng và NO là sản phẩm khử của nitơ.
- Fe thụ động với HNO3 đặc nguội và H2SO4 đặc nguội.
Khi mới học, hãy nhớ riêng phản ứng Fe + HCl tạo Fe(II). Với các chất khác như HNO3, H2SO4 đặc hoặc AgNO3, cần đọc cả điều kiện và chất dư; không chỉ dựa vào mẹo “chất oxi hóa mạnh thì luôn cho Fe(III)”.
5. Một số kim loại khác phản ứng với HCl
5.1 Dãy hoạt động hoá học và điều kiện
Trong các ví dụ phổ thông, Mg, Zn, Al và Fe đứng trước H nên có thể phản ứng với dung dịch HCl tạo muối và H2. Cu, Ag không giải phóng H2 khi chỉ xét kim loại với dung dịch HCl thông thường, không có chất oxi hóa khác. Với một số kim loại, tốc độ và mức độ phản ứng còn bị ảnh hưởng bởi lớp phủ hoặc lớp muối trên bề mặt.
HCl còn phản ứng với nhiều oxit bazơ, oxit lưỡng tính, bazơ và một số muối. Các phản ứng đó không mặc nhiên tạo H2. Chẳng hạn Fe2O3 + 6HCl → 2FeCl3 + 3H2O tạo muối sắt(III) vì sắt trong oxit ban đầu đã có số oxi hóa +3.
6. Tóm tắt tính chất hoá học của sắt và các dạng cần nhớ
6.1 Bảng tóm tắt Fe tác dụng với phi kim, axit, muối, nước
| Chất phản ứng |
Phương trình |
Số oxi hoá của Fe |
| Lưu huỳnh (nhiệt độ cao) |
Fe + S → FeS |
+2 |
| Oxi (đốt nóng sắt, mô hình phổ thông) |
3Fe + 2O2 → Fe3O4 |
+2 và +3 |
| Clo (đun nóng) |
2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3 |
+3 |
| Dung dịch HCl |
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2 |
+2 |
| Muối CuSO4 |
Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu |
+2 |
| Dung dịch AgNO3, xét giai đoạn tạo Fe²⁺ |
Fe + 2Ag⁺ → Fe²⁺ + 2Ag |
+2 |
| Hơi nước ở nhiệt độ cao, xét sản phẩm Fe3O4 |
3Fe + 4H2O → Fe3O4 + 4H2 |
+2 và +3 |
| Dung dịch FeCl3 |
Fe + 2FeCl3 → 3FeCl2 |
+2 |
Nếu Ag⁺ dư và không có yếu tố khác được xét, Fe²⁺ có thể tiếp tục bị oxi hóa: Fe²⁺ + Ag⁺ → Fe³⁺ + Ag. Phản ứng với hơi nước cần nhiệt độ cao và sản phẩm phụ thuộc điều kiện; không áp dụng phương trình trong bảng cho nước lỏng ở nhiệt độ thường.
6.2 Mẹo ghi nhớ và lỗi thường gặp
- Ghi nhớ theo từng hệ cụ thể: Fe + HCl tạo FeCl2; Fe + Cl2 khi đun nóng tạo FeCl3. Với bài phức tạp, kiểm tra lượng chất dư và phản ứng tiếp theo.
- Lỗi hay gặp: viết FeCl3, quên điều kiện, cân bằng sai hệ số HCl.
- Trong phạm vi các mức oxi hóa thường xét ở phổ thông là 0, +2 và +3, Fe²⁺ có thể nhận electron về Fe hoặc nhường electron lên Fe³⁺, nên có cả tính oxi hóa và tính khử.
7. Ví dụ minh hoạ có lời giải
7.1 Ví dụ 1: Tính thể tích H2 từ khối lượng Fe
Đề bài: Cho 11,2 g Fe tinh khiết phản ứng hoàn toàn với HCl dư. Tính thể tích H2 ở 0 °C, 1 atm, dùng 22,4 L/mol. Các bài tính dưới đây dùng Fe = 56, H = 1, Cl = 35,5; khi đổi mol khí sang lít, dùng đúng điều kiện đề nêu.
- Đổi khối lượng sang mol: n(Fe) = m/M = 11,2/56 = 0,2 mol. Mol là đơn vị đo lượng chất; M(Fe) = 56 g/mol.
- Theo tỉ lệ 1 mol Fe tạo 1 mol H2, n(H2) = 0,2 mol. HCl dư nên toàn bộ 0,2 mol Fe phản ứng hết.
- V(H2) = n × 22,4 = 0,2 × 22,4 = 4,48 lít. Nếu đề cho 25 °C, 1 bar thì dùng khoảng 24,79 L/mol, không dùng 22,4; cùng 0,2 mol khí sẽ có thể tích khoảng 4,96 lít theo mô hình khí lí tưởng.
7.2 Ví dụ 2: Xác định khối lượng Cu trong hỗn hợp Fe và Cu
Đề bài: Cho 10 g hỗn hợp chỉ gồm Fe và Cu vào HCl loãng dư, phản ứng hoàn toàn, thu 3,36 lít H2 ở 0 °C, 1 atm. Bỏ qua tác động của oxi không khí và các phản ứng khác. Tính khối lượng Cu.
- n(H2) = 3,36/22,4 = 0,15 mol.
- Trong mô hình bài này chỉ Fe tạo H2, còn Cu không phản ứng với HCl. Vì thế n(Fe phản ứng) = n(H2) = 0,15 mol.
- HCl dư nên Fe phản ứng hết: m(Fe) = 0,15 × 56 = 8,4 g.
- Khối lượng Cu còn lại: m(Cu) = m(hỗn hợp) − m(Fe) = 10 − 8,4 = 1,6 g.
7.3 Bài tập vận dụng
Bài 1. Xét Fe, Fe²⁺ và Fe³⁺ trong phạm vi các mức oxi hóa 0, +2, +3 thường học ở phổ thông. Xác định tính oxi hóa và tính khử của từng dạng.
Đáp án: Fe kim loại có tính khử vì có thể nhường electron. Fe³⁺ có tính oxi hóa vì có thể nhận electron về mức thấp hơn. Fe²⁺ ở mức trung gian, có thể nhận hoặc nhường electron. Đây là nhận xét trong phạm vi bài học, không phải khẳng định cho mọi mức oxi hóa của sắt trong hóa học.
Bài 2. Chọn hệ phản ứng cho sản phẩm sắt(II): Fe với Cl2 khi đun nóng; Fe với HNO3 loãng dư; Fe với AgNO3 dư trong bài tập chỉ xét tạo bạc và ion sắt; Fe với HCl.
Đáp án: Fe với HCl tạo FeCl2. Trong các điều kiện còn lại đã nêu, sản phẩm sắt cuối cùng được xét là Fe(III). Với AgNO3 dư, Fe²⁺ tạo ra ban đầu còn có thể phản ứng tiếp với Ag⁺.
Bài 3. Ngâm một lá kim loại nguyên chất khối lượng 50 g trong HCl dư. Thu 336 ml H2 ở 0 °C, 1 atm; sau khi làm sạch và làm khô, lá giảm 1,68% khối lượng. Giả sử kim loại tạo muối có hóa trị n, không có hao hụt khác. Xác định kim loại phù hợp.
Lời giải: khối lượng kim loại tan = 50 × 1,68/100 = 0,84 g. Đổi 336 ml = 0,336 lít, nên n(H2) = 0,336/22,4 = 0,015 mol. Mỗi mol kim loại hóa trị n nhường n mol electron, còn 1 mol H2 cần 2 mol electron, nên số mol kim loại tan = 2 × 0,015/n = 0,03/n. Suy ra khối lượng mol M = 0,84/(0,03/n) = 28n g/mol. Thử n = 1, 2, 3 trong các kim loại thường gặp: với n = 2, M = 56 g/mol, phù hợp với Fe tạo FeCl2.
Bài 4. Phần nâng cao: Hòa tan hoàn toàn 2,24 g Fe bằng 300 ml HCl 0,4 M, thu dung dịch X. Thêm AgNO3 dư vào X, thu NO là sản phẩm khử duy nhất của nitơ có số oxi hóa +5 và m gam kết tủa. Theo mô hình bài tập, các phản ứng xảy ra hoàn toàn, xét NO3⁻ trong môi trường axit oxi hóa Fe²⁺ trước khi phần Fe²⁺ còn lại khử Ag⁺. Tính m, dùng Ag = 108, Cl = 35,5.
Lời giải: n(Fe) = 2,24/56 = 0,04 mol; n(HCl ban đầu) = 0,300 × 0,4 = 0,12 mol. Fe dùng 0,08 mol HCl, nên X có 0,04 mol Fe²⁺, 0,04 mol H⁺ dư và tổng cộng 0,12 mol Cl⁻. Theo phản ứng 3Fe²⁺ + 4H⁺ + NO3⁻ → 3Fe³⁺ + NO + 2H2O, lượng H⁺ dư oxi hóa 0,04 × 3/4 = 0,03 mol Fe²⁺. Còn 0,01 mol Fe²⁺ phản ứng với Ag⁺ tạo 0,01 mol Ag. Toàn bộ Cl⁻ tạo 0,12 mol AgCl. Kết tủa gồm Ag và AgCl, nên m = 0,01 × 108 + 0,12 × (108 + 35,5) = 18,3 g. Không tính phần bạc kim loại sẽ thiếu 1,08 g kết tủa.
8. Lưu ý an toàn và ứng dụng của phản ứng
8.1 Lưu ý khi làm thí nghiệm
- H2 dễ cháy; hỗn hợp H2 với không khí có thể gây nổ. Tránh nguồn lửa, không đậy kín dụng cụ đang tạo khí và không tự đốt thử khí tại bình phản ứng.
- HCl có thể gây tổn thương da, mắt và đường hô hấp. Chỉ thực hiện thí nghiệm tại nơi phù hợp, có hướng dẫn; dùng kính bảo hộ, găng tay và trang phục bảo hộ thích hợp.
- FeCl2 có ứng dụng trong xử lí nước và một số quá trình công nghiệp. Dung dịch chứa Fe²⁺ có thể bị oxi hóa khi tiếp xúc không khí, nên thành phần và màu sắc có thể thay đổi theo thời gian.
Cách nhớ để làm bài: Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑. Fe nhường electron, H⁺ nhận electron. Lấy số mol Fe thực sự phản ứng để tính khí và muối; nếu đề cho cả Fe lẫn HCl, cần kiểm tra chất nào hết trước. Chẳng hạn, 0,2 mol Fe cần 0,4 mol HCl để phản ứng hết, không thể tạo 0,2 mol H2 nếu HCl ít hơn mức đó.
Câu hỏi thường gặp
Fe + HCl tạo ra chất gì?
Tạo sắt(II) clorua FeCl2 và khí hiđro H2 theo phương trình Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑.
Khí thoát ra khi cho Fe tác dụng với HCl là khí gì?
Đó là khí hiđro H2, không màu và có khả năng cháy. Không chỉ dựa vào bọt khí để nhận biết mọi khí không màu, cũng không tự thử bằng lửa tại dụng cụ đang tạo khí.
Vì sao sắt phản ứng với HCl loãng nhưng không bị thụ động khi gặp HCl đặc?
HCl không gây thụ động sắt như HNO3 đặc nguội hoặc H2SO4 đặc nguội trong kiến thức phổ thông. Fe vẫn có thể phản ứng với dung dịch HCl đặc tạo FeCl2 và H2; tốc độ còn phụ thuộc điều kiện và bề mặt kim loại.
FeCl2 có màu gì và có tính chất gì?
FeCl2 là muối sắt(II) clorua. Dung dịch thường xanh lục nhạt, có thể khó thấy màu nếu loãng. Dạng khan và dạng ngậm nước có màu sắc, tính chất khác nhau; không lấy màu của một dạng áp dụng cho mọi mẫu. Fe²⁺ trong dung dịch có thể bị oxi hóa thành Fe(III) khi tiếp xúc không khí.
Fe có tác dụng với FeCl3 không?
Có. Fe + 2FeCl3 → 3FeCl2, vì Fe3+ bị Fe khử về Fe2+.
HCl có tác dụng với kim loại nào khác ngoài sắt?
Mg, Zn, Al và nhiều kim loại đứng trước hiđro có thể phản ứng với dung dịch HCl tạo H2. Cu và Ag không giải phóng H2 trong hệ chỉ xét kim loại với dung dịch HCl thông thường, không có chất oxi hóa khác.
Sau khi nắm các phương trình và cách cân bằng, bạn có thể ghi chép và luyện tập gõ công thức trên thiết bị quen tay.
Bạn có thể đọc thêm các bài học và so sánh liên quan dưới đây.
Xem thêm các bài học và so sánh liên quan:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không