Trả lời nhanh: Hình chóp tứ giác đều là hình chóp có đáy là hình vuông, bốn mặt bên là các tam giác cân bằng nhau chung đỉnh, chân đường cao trùng giao điểm hai đường chéo đáy. Công thức cần nhớ: Sxq = p·d, Stp = Sxq + a², V = (1/3)·a²·h.
1. Hình chóp tứ giác đều là gì?
Bài học dành cho học sinh lớp 8 và phụ huynh kèm con: nắm khái niệm, công thức, rồi làm được bài tập SGK ở cả ba bộ sách. Khi đã hình dung rõ hình dạng và các yếu tố của hình chóp, bạn sẽ vẽ hình trong không gian dễ hơn nhiều, nhất là khi phác sơ đồ trên bảng vẽ điện tử.
Muốn vẽ sơ đồ hình học trực quan hơn? Tham khảo bảng vẽ điện tử đang có giá tốt:
Hình chóp tứ giác đều là hình chóp có mặt đáy là hình vuông, các mặt bên là những tam giác cân bằng nhau và cùng chung một đỉnh. Đường cao hạ từ đỉnh xuống đúng tâm của đáy.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu S.ABCD
Ta thường gọi tên hình là hình chóp tứ giác đều S.ABCD, trong đó S là đỉnh chóp và ABCD là hình vuông đáy.
Gọi O là giao điểm hai đường chéo AC và BD. Đoạn SO vuông góc với đáy và chính là đường cao. Điểm O cách đều bốn đỉnh A, B, C, D.
Giáo viên thường lưu ý: "tứ giác đều" nghĩa là hình vuông. Một hình thoi chỉ có bốn cạnh bằng nhau nên chưa đủ, vì các góc có thể không vuông. Đây là hiểu lầm khá phổ biến khi mới học hình chóp tứ giác đều Toán 8.
1.2 Các yếu tố của hình chóp tứ giác đều
Hình chóp này có:
- 5 đỉnh (S, A, B, C, D);
- 8 cạnh, gồm 4 cạnh đáy và 4 cạnh bên;
- 5 mặt, gồm 4 mặt bên và 1 mặt đáy.
Các tính chất hình chóp tứ giác đều đáng nhớ: bốn cạnh bên bằng nhau, bốn mặt bên bằng nhau, đáy là hình vuông. Nếu đáy là hình vuông nhưng chân đường cao lệch tâm thì đó là chóp xiên, không phải chóp đều.
Khác với hình chóp tam giác đều (đáy là tam giác đều, 3 mặt bên), chóp tứ giác đều có đáy hình vuông và 4 mặt bên. Nói rộng hơn, hình chóp đều là chóp có đáy là đa giác đều và chân đường cao trùng tâm đáy.
1.3 Phân biệt đường cao, trung đoạn và cạnh bên
- Đường cao SO: nối đỉnh S với tâm O của đáy, vuông góc với đáy.
- Trung đoạn: đoạn nối S với trung điểm một cạnh đáy, cũng là đường cao của mặt bên. Hình có 4 trung đoạn bằng nhau.
- Cạnh bên: SA, SB, SC, SD, nối đỉnh với đỉnh đáy.
Mẹo nhớ: đường cao đi vào tâm đáy, trung đoạn đi vào giữa cạnh đáy, cạnh bên đi vào góc đáy. Trung đoạn luôn ngắn hơn cạnh bên và dài hơn đường cao.
2. Công thức diện tích xung quanh, toàn phần và thể tích
Phần này gom ba công thức chính, cùng cách tìm trung đoạn khi đề không cho sẵn.
2.1 Diện tích xung quanh Sxq = p·d
Diện tích xung quanh hình chóp tứ giác đều bằng tích của nửa chu vi đáy với trung đoạn.
Sxq = p · d
Trong đó p là nửa chu vi đáy (cm), d là trung đoạn (cm), Sxq tính bằng cm². Với đáy cạnh a thì p = 2a, nên Sxq = 2a·d.
Cách khác cho cùng kết quả: mỗi mặt bên có diện tích (1/2)·a·d, nhân 4 mặt được Sxq = 4·(1/2)·a·d = 2ad. Vậy cách "một mặt bên nhân 4" hoàn toàn đúng.
2.2 Diện tích toàn phần Stp = Sxq + a²
Diện tích toàn phần gồm bốn mặt bên cộng mặt đáy:
Stp = Sxq + a²
Với a² là diện tích đáy hình vuông. Bài toán thực tế cần cân nhắc: phủ mái chỉ cần Sxq, còn làm lồng đèn hay lều có đáy thì dùng Stp.
2.3 Thể tích V = (1/3)·a²·h
Thể tích hình chóp tứ giác đều bằng một phần ba tích của diện tích đáy với chiều cao:
V = (1/3) · S đáy · h = (1/3) · a² · h
Thể tích này bằng một phần ba lăng trụ có cùng đáy và cùng chiều cao. Bạn có thể đối chiếu với hình lăng trụ và mở rộng sang thể tích khối chóp nói chung.
2.4 Tìm trung đoạn bằng định lý Pythagore
Khi đề cho a và h mà thiếu d, xét tam giác vuông có hai cạnh góc vuông là đường cao h và nửa cạnh đáy a/2:
d = √(h² + a²/4)
Tương tự, cạnh bên = √(h² + a²/2).
| Đại lượng |
Công thức |
Đơn vị |
| Diện tích xung quanh |
Sxq = p·d = 2ad |
cm², m² |
| Diện tích toàn phần |
Stp = Sxq + a² |
cm², m² |
| Thể tích |
V = (1/3)·a²·h |
cm³, m³ |
| Trung đoạn |
d = √(h² + a²/4) |
cm, m |
Đây là các công thức tính hình chóp tứ giác đều gọn nhất để ôn thi. Mặt bên của chóp là tam giác, nên ôn thêm cách tính diện tích tam giác đều sẽ giúp bạn xử lý nhanh các bài có mặt bên đặc biệt.
Xem thêm các công thức hình học nền tảng:
3. Ví dụ có lời giải
3.1 Ví dụ 1: tính trung đoạn, Sxq và V khi a = 6 cm, h = 4 cm
- Trung đoạn: d = √(4² + 3²) = √25 = 5 cm.
- Nửa chu vi: p = 2·6 = 12 cm. Sxq = 12·5 = 60 cm².
- Thể tích: V = (1/3)·6²·4 = 48 cm³.
3.2 Ví dụ 2: tính Sxq và Stp khi a = 10 cm, d = 13 cm
- Nửa chu vi: p = (10·4):2 = 20 cm.
- Sxq = 20·13 = 260 cm².
- Diện tích đáy: 10·10 = 100 cm². Stp = 260 + 100 = 360 cm².
Cách trình bày chuẩn: xác định yếu tố, chọn công thức, thay số, ghi đơn vị.
3.3 Các bài trong sách giáo khoa
Kết nối tri thức
- Bài 10.5: hình chóp tứ giác đều S.EFGH có đáy EFGH, I là tâm đáy, K là trung điểm một cạnh đáy. Các yếu tố: đỉnh S; cạnh bên SE, SF, SG, SH; mặt bên SEF, SFG, SGH, SEH; đáy EFGH; đường cao SI; một trung đoạn SK.
- Bài 10.6: cho ba miếng bìa a, b, c, hỏi hình nào gấp được thành chóp tứ giác đều. Chỉ hình b gấp được. Hình a chỉ có 3 mặt bên; hình c khi gấp có 2 mặt bên trùng nhau nên không đủ 4 mặt bên.
- Bài 10.8: đáy cạnh 10 cm, trung đoạn 13 cm. Kết quả Sxq = 260 cm², Stp = 360 cm² (giống Ví dụ 2).
- Bài 10.9: bánh ít hình chóp tứ giác đều, đáy 3×3 cm, cao 3 cm. Diện tích đáy 3·3 = 9 cm², V = (1/3)·9·3 = 9 cm³.
- Bài 10.10: khối bê tông gồm hộp chữ nhật 40×40×25 cm và một khối chóp tứ giác đều đặt trên, đáy 40×40 cm, cao 100 cm. Thể tích hộp: 40·40·25 = 40000 cm³. Diện tích đáy chóp: 40·40 = 1600 cm². Thể tích chóp: (1/3)·1600·100 = 160000/3 cm³. Tổng: 40000 + 160000/3 = 280000/3 ≈ 93333,3 cm³.
Chân trời sáng tạo
- Lồng đèn hình chóp tứ giác đều, đáy cạnh 40 cm, trung đoạn 30 cm. Diện tích bốn mặt bên: Sxq = 4·(1/2)·40·30 = 2400 cm². Diện tích đáy: 40² = 1600 cm². Diện tích toàn phần: Stp = 2400 + 1600 = 4000 cm² = 0,4 m². Vậy cần 0,4 m² giấy để dán mọi mặt.
- Hình 9a (đáy 6 cm, trung đoạn 5 cm, h = 4 cm): Sxq = 4·(1/2)·6·5 = 60 cm²; V = (1/3)·6²·4 = 48 cm³.
- Hình 9b (đáy 10 cm, trung đoạn 13 cm, h = 12 cm): Sxq = 4·(1/2)·10·13 = 260 cm²; V = (1/3)·10²·12 = 400 cm³.
- Bài có đáy 72 dm, trung đoạn 77 dm, h = 68,1 dm: đáy 72² = 5184 dm²; Sxq = 4·(1/2)·77·72 = 11088 dm²; Stp = 11088 + 5184 = 16272 dm²; V = (1/3)·5184·68,1 = 117676,8 dm³.
- Kim tự tháp Louvre, đáy cạnh 34 m, cao 21,3 m: V = (1/3)·34²·21,3 = 8207,6 m³.
Cánh diều
- Chóp tứ giác đều có 5 mặt: 1 đáy hình vuông và 4 mặt bên là tam giác cân bằng nhau. Trong các miếng bìa ở hình 19, chỉ hình 19c có 1 hình vuông và 4 tam giác cân bằng nhau nên gấp được.
- Mái che giếng trời hình chóp tứ giác đều, đáy cạnh 2,2 m, trung đoạn 2,8 m: Sxq ≈ (1/2)·(2,2·4)·2,8 = 12,32 m².
4. Mẹo vẽ hình và lỗi thường gặp
4.1 Cách vẽ hình chóp tứ giác đều trong không gian
- Vẽ đáy là hình bình hành (thể hiện hình vuông nhìn nghiêng). Hai cạnh khuất vẽ nét đứt, hai cạnh còn lại nét liền.
- Nối hai đường chéo để tìm tâm O.
- Từ O gióng thẳng đứng lên, lấy đỉnh S.
- Nối S với bốn đỉnh đáy; cạnh bị khuất vẽ nét đứt.
Đừng vẽ đáy phẳng hoàn toàn, vì như vậy các mặt bên bị thu bé. Hãy tạo độ nghiêng vừa phải. Khi so sánh với tứ diện đều, bạn sẽ thấy cách vẽ đáy khác hẳn.
4.2 Lỗi thường gặp khi làm bài
- Nhầm trung đoạn với cạnh bên hoặc chiều cao.
- Quên chia 3 khi tính thể tích.
- Quên cộng diện tích đáy khi tính Stp.
- Cho rằng chỉ có một trung đoạn, trong khi có 4.
- Nhầm tứ giác đều với hình thoi.
- Nghĩ số đo ghi trên hình luôn thuộc cạnh nằm sát số đó.
Trường hợp đặc biệt: chóp có mọi cạnh bằng nhau thì mặt bên là tam giác đều và h = a√2/2. Kim tự tháp Kê-ốp là chóp tứ giác đều (không phải chóp tam giác), cạnh đáy khoảng 230 m, cao khoảng 147 m.
5. Bài tập tự luyện có đáp án
5.1 Bài 1: nhận biết yếu tố
Hình chóp tứ giác đều có bao nhiêu mặt, cạnh, đỉnh? Đáp án: 5 mặt, 8 cạnh, 5 đỉnh.
5.2 Bài 2: tính thể tích với a = 6 cm, h = 8 cm
V = (1/3)·6²·8 = 96 cm³.
5.3 Bài 3: lồng đèn đáy 30 cm, tính diện tích giấy
Giả sử trung đoạn 40 cm. Sxq = 2·30·40 = 2400 cm². Đáy 30² = 900 cm². Stp = 2400 + 900 = 3300 cm² = 0,33 m². Dán đủ mọi mặt dùng Stp; nếu đề không có đáy thì chỉ cần Sxq.
5.4 Bài 4: tính h khi biết V và đáy
Đáy 36 cm², V = 96 cm³. Từ V = (1/3)·S·h suy ra h = 3V/S = 3·96/36 = 8 cm.
Tóm lại: nhớ định nghĩa đáy vuông và chân đường cao ở tâm, dùng p·d cho diện tích xung quanh, cộng đáy khi tính toàn phần, và đừng quên chia 3 ở thể tích.
Câu hỏi thường gặp
Hình chóp tứ giác đều có bao nhiêu mặt bên?
Có 4 mặt bên là tam giác cân bằng nhau, cộng 1 đáy hình vuông thành 5 mặt.
Hình chóp tứ giác đều có bao nhiêu trung đoạn?
Có 4 trung đoạn bằng nhau, mỗi trung đoạn thuộc một mặt bên.
Diện tích toàn phần khác diện tích xung quanh thế nào?
Stp bằng Sxq cộng diện tích đáy a². Sxq chỉ tính bốn mặt bên.
Chân đường cao của hình chóp tứ giác đều nằm ở đâu?
Tại giao điểm hai đường chéo hình vuông đáy.
Hình chóp tứ giác đều khác hình chóp đều thế nào?
Chóp tứ giác đều là chóp đều có đáy là hình vuông. Hình chóp đều còn gồm cả chóp tam giác đều, ngũ giác đều… Để vững hơn, bạn có thể luyện thêm các dạng diện tích và thể tích liên quan như hình chữ nhật, hình tròn, hình nón.
Luyện thêm các dạng bài diện tích và thể tích: