Trả lời nhanh: Hình lăng trụ là khối đa diện có hai đáy là hai đa giác bằng nhau nằm trên hai mặt phẳng song song, các mặt bên là hình bình hành. Thể tích tính bằng V = S.h, với S là diện tích đáy và h là chiều cao, tức khoảng cách giữa hai mặt đáy.
1. Hình lăng trụ là gì?
Hình lăng trụ là khối đa diện có hai mặt đáy là hai đa giác bằng nhau, nằm trong hai mặt phẳng song song. Các mặt còn lại gọi là mặt bên, và đều là hình bình hành. Bạn sẽ gặp kiến thức này từ Toán 7 đến Toán 12.
1.1 Định nghĩa và các yếu tố
Một khối lăng trụ có các yếu tố sau:
- Hai mặt đáy: hai đa giác bằng nhau, nằm trên hai mặt phẳng song song.
- Mặt bên: các hình bình hành nối hai đáy với nhau.
- Cạnh bên: các đoạn song song và bằng nhau, nối các đỉnh tương ứng của hai đáy.
- Chiều cao h: khoảng cách giữa hai mặt phẳng chứa đáy.
Hãy hình dung hộp quà hoặc chiếc lều chữ A. Nhìn từ hai đầu, bạn thấy cùng một hình đa giác lặp lại ở hai phía.
1.2 Cách gọi tên lăng trụ theo đáy
Tên của lăng trụ phụ thuộc vào đa giác đáy. Đáy là tam giác thì gọi là hình lăng trụ tam giác (hay hình lăng trụ đáy tam giác). Đáy là tứ giác thì gọi là lăng trụ tứ giác, đáy là lục giác thì gọi là lăng trụ lục giác.
Khi viết ký hiệu, ta ghi đỉnh đáy dưới trước, rồi đỉnh đáy trên có dấu phẩy, ví dụ ABC.A'B'C'. Lưu ý: hình trụ có mặt xung quanh cong nên không phải lăng trụ, vì lăng trụ chỉ gồm các mặt phẳng.
Khi cần nhớ lại các hình phẳng làm đáy, bạn có thể xem lại hình chữ nhật hoặc hình thoi, những hình hay xuất hiện ở mặt bên và đáy của lăng trụ.
Các hình học khác cùng nhóm kiến thức này cũng giúp bạn hình dung khối dễ hơn, nên mình gợi ý vài bài đọc tiếp ngay bên dưới.
Xem thêm các hình học cơ bản liên quan:
2. Các loại hình lăng trụ thường gặp
Dựa vào cạnh bên và đáy, các hình lăng trụ được chia thành vài nhóm quen thuộc. Mỗi nhóm có thêm điều kiện so với định nghĩa chung.
2.1 Lăng trụ đứng và lăng trụ xiên
Hình lăng trụ đứng có cạnh bên vuông góc với mặt đáy. Khi đó mặt bên là hình chữ nhật và chiều cao h bằng độ dài cạnh bên.
Lăng trụ xiên có cạnh bên không vuông góc với đáy. Lúc này chiều cao là khoảng cách giữa hai đáy, nhỏ hơn cạnh bên. Đừng nhầm hai độ dài này với nhau.
Một hiểu lầm hay gặp: lăng trụ đứng không nhất thiết phải đặt thẳng đứng. Nó nằm ngang vẫn là lăng trụ đứng, miễn cạnh bên vuông góc với đáy.
2.2 Lăng trụ đều
Lăng trụ đều là lăng trụ đứng có đáy là đa giác đều. Các mặt bên là những hình chữ nhật bằng nhau. Ví dụ, hình lăng trụ tam giác đều có đáy là tam giác đều, còn lăng trụ tứ giác đều có đáy là hình vuông. Lăng trụ tam giác đều có 4 mặt phẳng đối xứng.
Nhớ rằng lăng trụ đứng chưa chắc là lăng trụ đều, vì đáy của nó có thể là đa giác bất kỳ.
2.3 Hình hộp, hình hộp chữ nhật và hình lập phương
- Hình hộp: lăng trụ có đáy là hình bình hành.
- Hình hộp đứng: hình hộp có cạnh bên vuông góc với đáy.
- Hình hộp chữ nhật: hình hộp đứng có đáy là hình chữ nhật.
- Hình lập phương: hình hộp chữ nhật có mọi mặt là hình vuông.
Thầy Phạm Tuấn nhắc rằng mặt bên của hình lập phương là hình vuông, không phải hình thoi.
| Loại |
Cạnh bên |
Đáy |
| Lăng trụ đứng |
Vuông góc với đáy |
Đa giác bất kỳ |
| Lăng trụ đều |
Vuông góc với đáy |
Đa giác đều |
| Lăng trụ xiên |
Không vuông góc |
Đa giác bất kỳ |
| Hình hộp |
Tuỳ loại |
Hình bình hành |
| Hộp chữ nhật |
Vuông góc với đáy |
Hình chữ nhật |
3. Số mặt, cạnh, đỉnh của hình lăng trụ
Đếm các yếu tố của lăng trụ khá dễ nếu bạn biết đáy có bao nhiêu cạnh.
3.1 Công thức theo số cạnh đáy n
Với lăng trụ có đáy n cạnh:
- Số mặt: n + 2 (n mặt bên và 2 đáy).
- Số cạnh: 3n (n cạnh mỗi đáy và n cạnh bên).
- Số đỉnh: 2n (n đỉnh mỗi đáy).
3.2 Bảng ví dụ: tam giác, tứ giác, lục giác
| Đáy |
n |
Số mặt |
Số cạnh |
Số đỉnh |
| Tam giác |
3 |
5 |
9 |
6 |
| Tứ giác |
4 |
6 |
12 |
8 |
| Lục giác |
6 |
8 |
18 |
12 |
Kiểm tra nhanh: hình hộp chữ nhật có 6 mặt, 12 cạnh, 8 đỉnh, khớp với dòng tứ giác.
4. Công thức tính hình lăng trụ
Phần này tổng hợp hình lăng trụ công thức gồm diện tích và thể tích. Ký hiệu: C là chu vi đáy, S_đáy là diện tích một đáy, h là chiều cao.
4.1 Diện tích xung quanh
Với lăng trụ đứng:
S_xq = C.h
Bản chất của công thức: trải các mặt bên ra, ta được một hình chữ nhật có chiều dài bằng chu vi đáy và chiều rộng bằng h. Công thức này dùng cho lăng trụ đứng.
4.2 Diện tích toàn phần
Stp = Sxq + 2.S_đáy
Vậy lăng trụ đứng có diện tích toàn phần, bằng diện tích xung quanh cộng diện tích hai đáy.
4.3 Thể tích
V = S_đáy.h
Đơn vị: diện tích tính bằng cm² hoặc m², thể tích tính bằng cm³ hoặc m³, còn h tính bằng cm hoặc m. Công thức thể tích khối lăng trụ này đúng cả với lăng trụ xiên, nhưng h là khoảng cách giữa hai đáy, không phải cạnh bên.
Trường hợp riêng:
- Hộp chữ nhật: V = dài × rộng × cao.
- Hình lập phương cạnh a: V = a³.
5. Cách vận dụng công thức và lỗi thường gặp
5.1 Các bước giải
- Xác định hai mặt đáy.
- Tính diện tích đáy S và chu vi đáy C.
- Xác định chiều cao h.
- Thay vào công thức cần dùng.
- Kiểm tra đơn vị rồi ghi đáp số.
5.2 Mẹo xác định đáy và chiều cao
Khi lăng trụ nằm ngang, đừng chọn mặt dưới làm đáy theo thói quen. Hãy tìm hai mặt giống nhau và song song, thường là hai đầu hồi của lều chữ A hoặc quyển lịch để bàn. Một giáo viên Toán 7 dặn rằng nên ghi kích thước trực tiếp lên hình vẽ để tránh nhầm.
Với tam giác đều cạnh a, đường cao là a√3/2 và diện tích là a²√3/4. Hai giá trị này rất hay dùng khi vẽ hình chiếu và tính diện tích đáy.
5.3 Lỗi hay mắc
- Tính bạt lều mà quên trừ mặt tiếp đất.
- Nhầm chiều rộng hình chiếu cạnh là a, trong khi đó là chiều cao của tam giác đáy.
- Lấy cạnh bên làm chiều cao ở lăng trụ xiên.
- Không đổi các đại lượng về cùng đơn vị trước khi tính.
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: lăng trụ đứng tam giác đều
Đề: lăng trụ đứng có đáy là tam giác đều cạnh 2a, chiều cao h = 3a. Tính S_xq và V.
- Chu vi đáy: C = 3 × 2a = 6a.
- S_xq = C.h = 6a × 3a = 18a².
- Diện tích đáy: (2a)²√3/4 = a²√3.
- V = a²√3 × 3a = 3√3a³.
6.2 Ví dụ 2: lăng trụ lục giác đều
Đề: đáy lục giác đều cạnh 4 cm, h = 8 cm. Tính thể tích.
- Lục giác đều gồm 6 tam giác đều cạnh 4 cm, mỗi tam giác có diện tích 4²√3/4 = 4√3 cm².
- S đáy = 6 × 4√3 = 24√3 cm².
- V = 24√3 × 8 = 192√3 cm³.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
7.1 Bài 1 đến Bài 4
Bài 1. Một hộp chữ nhật có kích thước 5 × 3 × 10 cm. Tính thể tích.
Đáp án: V = 5 × 3 × 10 = 150 cm³.
Bài 2. Lăng trụ đứng có đáy là hình chữ nhật 4 × 3 cm, cạnh bên 5,5 cm. Tính thể tích.
Đáp án: S đáy = 12 cm², V = 12 × 5,5 = 66 cm³.
Bài 3. Lăng trụ đứng có đáy là tam giác đều cạnh 3 cm, h = 8 cm. Tính S_tp.
Đáp án: Sxq = 9 × 8 = 72 cm². Diện tích đáy là 9√3/4 cm², nên Stp = 72 + 9√3/2 cm².
Bài 4. Lăng trụ đứng ABC.A'B'C' có đáy là tam giác đều cạnh a và AB' = a√2. Tính V.
Đáp án: BB' = √(AB'² − AB²) = √(2a² − a²) = a. Vậy V = (a²√3/4).a = a³√3/4.
8. Lăng trụ trong đời sống
Hộp ngũ cốc là lăng trụ tứ giác, lều chữ A là lăng trụ tam giác nằm ngang. Tổ ong và tinh thể băng có dạng lục giác. Vì vậy cách tính thể tích hộp đựng hay lượng vải làm lều đều dựa vào công thức ở trên.
Lăng trụ khác hình trụ vì không có mặt cong. Nó cũng khác hình chóp, vốn chỉ có một đáy và các mặt bên tam giác gặp nhau tại đỉnh.
Tóm lại, hãy nhớ định nghĩa, phân biệt đúng các loại, rồi chọn đúng đáy và chiều cao. Chỉ cần vậy là bạn xử lý được hầu hết bài tập cơ bản.
Câu hỏi thường gặp
Hình lăng trụ có phải là hình trụ không?
Không. Lăng trụ có mọi mặt là mặt phẳng, còn hình trụ có mặt xung quanh cong.
Hình lập phương có phải là hình lăng trụ không?
Có. Đó là lăng trụ đứng có đáy hình vuông và các mặt bên cũng là hình vuông.
Chiều cao của hình lăng trụ đứng là gì?
Chiều cao chính là độ dài cạnh bên, vì cạnh bên vuông góc với hai đáy.
Khác nhau giữa lăng trụ và hình chóp là gì?
Lăng trụ có hai đáy song song bằng nhau. Hình chóp chỉ có một đáy, các mặt bên là tam giác gặp nhau ở đỉnh.
Hình lăng trụ đứng có diện tích toàn phần không?
Có. Diện tích toàn phần bằng diện tích xung quanh cộng diện tích hai đáy.
Xem thêm kiến thức tính toán hình học: