Trả lời nhanh: HNO3 là công thức hóa học của axit nitric, một axit vô cơ mạnh và chất oxi hóa mạnh, khối lượng mol khoảng 63 g/mol. Ở dạng tinh khiết là chất lỏng không màu, bốc khói, tan vô hạn trong nước, được dùng nhiều để sản xuất phân đạm và thuốc nổ.
1. HNO3 là gì?
HNO3 là công thức phân tử của axit nitric (tên tiếng Anh là nitric acid), một axit vô cơ mạnh và là chất oxi hóa mạnh. Khối lượng mol khoảng 63 g/mol (63,01 g/mol, số CAS 7697-37-2). Chất này nằm trong chương trình Hóa học lớp 11, phần nhóm nitơ.
Học xong phần này, bạn sẽ nắm công thức, tính chất, cách điều chế, ứng dụng và lưu ý an toàn để làm bài tập. Nếu bạn đang học hóa và cần một chiếc laptop để tra cứu tài liệu, làm bài tập, những mẫu máy dưới đây là gợi ý để bạn tham khảo.
Tham khảo các mẫu laptop có CPU Intel Core i3 đang có giá tốt:
1.1 Công thức và cấu tạo phân tử
Theo công thức cấu tạo HNO3, nguyên tử nitơ nằm ở giữa, nối với một nhóm OH và hai nguyên tử oxi. Nhờ nhóm OH này, phân tử dễ nhường H+ khi tan trong nước nên mang tính axit.
Công thức cấu tạo của axit nitric HNO3
1.2 Tính chất vật lý của axit nitric
- Chất tinh khiết là chất lỏng không màu, tỷ trọng khoảng 1,51 g/cm3 (một số tài liệu ghi 1,53).
- Bốc khói mạnh trong không khí ẩm. Dung dịch trên 86% được gọi là axit nitric bốc khói.
- Tan vô hạn trong nước.
- Dung dịch thương mại 65-68% có tỷ trọng khoảng 1,39-1,41 g/cm3 ở 20°C.
Hãy phân biệt hai điểm sôi. HNO3 khan sôi khoảng 83°C, còn dung dịch 65-68% sôi khoảng 120-121°C. Hai số liệu không mâu thuẫn vì chúng mô tả hai chất có nồng độ khác nhau.
Axit nitric kém bền. Khi gặp ánh sáng hoặc nhiệt, nó phân hủy một phần:
4HNO3 → 4NO2 + O2 + 2H2O
Khí NO2 màu nâu đỏ tan lại vào dung dịch nên chai axit để lâu sẽ ngả vàng. Vì vậy HNO3 tinh khiết không màu, và màu vàng không cho biết nồng độ.
2. Tính chất hóa học của HNO3
Tính chất hóa học của HNO3 xoay quanh hai điểm: tính axit mạnh và tính oxi hóa mạnh.
2.1 Tính axit mạnh
Trong nước, HNO3 phân li hoàn toàn nên là chất điện li mạnh:
HNO3 → H+ + NO3-
Dung dịch làm quỳ tím hóa đỏ, tác dụng với oxit bazơ, bazơ và muối của axit yếu hơn.
2.2 Tính oxi hóa mạnh
Chất oxi hóa ở đây chủ yếu là ion NO3- (nitơ mức +5), không phải H+. Vì thế HNO3 tác dụng với kim loại thường không sinh khí H2, dù nó là axit.
Nhìn chung, kim loại và phi kim gặp HNO3 có xu hướng bị oxi hóa lên mức cao. Tuy vậy vẫn có ngoại lệ: Au, Pt không bị hòa tan, còn Al, Fe, Cr thụ động trong HNO3 đặc nguội. Sản phẩm cụ thể còn phụ thuộc nồng độ axit, nhiệt độ và độ mạnh của kim loại. Ví dụ, Fe dư có thể khử Fe3+ về Fe2+.
2.3 HNO3 tác dụng với kim loại
HNO3 oxi hóa hầu hết kim loại, trừ vàng (Au) và platin (Pt). Sản phẩm khử của nitơ phụ thuộc nồng độ axit và độ mạnh của kim loại.
Với kim loại yếu như Cu, Ag:
Cu + 4HNO3(đặc) → Cu(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O
3Cu + 8HNO3(loãng) → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O
Hiện tượng: HNO3 đặc cho khí NO2 nâu đỏ; HNO3 loãng cho NO không màu, gặp không khí hóa nâu.
Với kim loại mạnh như Mg, Zn, Al:
Mg + 4HNO3(đặc) → Mg(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O
8Al + 30HNO3(loãng) → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O
4Zn + 10HNO3(rất loãng) → 4Zn(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O
| Điều kiện |
Sản phẩm khử thường gặp |
| HNO3 đặc |
NO2 |
| HNO3 loãng, kim loại yếu |
NO |
| HNO3 loãng, kim loại mạnh |
N2O hoặc N2 |
| HNO3 rất loãng, kim loại mạnh |
NH4NO3 |
Thụ động hóa Al, Fe, Cr
Al, Fe, Cr không tan trong HNO3 đặc nguội. Axit tạo trên bề mặt một lớp oxit bền, ngăn phản ứng tiếp diễn. Đây là thụ động hóa, không liên quan đến chuyện kim loại mạnh hơn hay yếu hơn đồng.
2.4 HNO3 tác dụng với phi kim và hợp chất
Khi đun nóng, HNO3 đặc oxi hóa C, P, S (trừ N2 và halogen):
S + 6HNO3(đặc) → H2SO4 + 6NO2 + 2H2O
Các chất khử như H2S, HI, SO2, FeO, muối sắt (II) bị đẩy lên mức oxi hóa cao hơn:
FeO + 4HNO3(đặc, nóng) → Fe(NO3)3 + NO2 + 2H2O
3FeO + 10HNO3(loãng) → 3Fe(NO3)3 + NO + 5H2O
3H2S + 2HNO3 → 3S + 2NO + 4H2O
Nhiều chất hữu cơ như giấy, vải, dầu thông bốc cháy khi gặp HNO3 đặc.
Muối nitrate và nhận biết ion NO3-
Muối nitrate đều tan và phân li hoàn toàn, ví dụ Ca(NO3)2 → Ca2+ + 2NO3-. Ion NO3- không màu; màu của muối đến từ cation kim loại. Fe(NO3)3 không phải kết tủa.
Môi trường của dung dịch muối phụ thuộc cation. Muối của kim loại kiềm, kiềm thổ (NaNO3, Ca(NO3)2) có môi trường trung tính. Cation của bazơ yếu bị thủy phân tạo H+ nên dung dịch có pH < 7, như Cu(NO3)2, Al(NO3)3, Fe(NO3)3, NH4NO3.
Muối nitrate bị nhiệt phân theo ba nhóm:
- Kim loại trước Mg: tạo muối nitrit và oxi. 2KNO3 → 2KNO2 + O2
- Kim loại từ Mg đến Cu: tạo oxit kim loại, NO2 và oxi. 2Cu(NO3)2 → 2CuO + 4NO2 + O2
- Kim loại sau Cu: tạo kim loại, NO2 và oxi. 2AgNO3 → 2Ag + 2NO2 + O2
Nhiệt phân muối nitrat tạo muối nitrit và oxi
Phản ứng nhiệt phân muối nitrat của kim loại trung bình
Nhiệt phân muối nitrat của kim loại yếu tạo kim loại, NO2 và O2
b. Ion NO3- trong H+(axit):NO3- + 4H+ + 3e → NO + 2H2OVí dụ: 3Cu + 2NO3- + 8H+ → 3Cu2+ + 2NO↑ + 4H2O3Fe2+ + NO3- + 4H+ → 3Fe3+ + NO↑ + 2H2O
Trong môi trường kiềm, NO3- oxi hóa được kim loại lưỡng tính:
8Al + 3NO3- + 5OH- + 2H2O → 8AlO2- + 3NH3↑
Để nhận biết ion NO3-, dùng vụn đồng và dung dịch H2SO4 loãng, đun nóng:
3Cu + 8H+ + 2NO3- → 3Cu2+ + 2NO↑ + 4H2O
2NO + O2 → 2NO2
Hiện tượng: dung dịch xanh, khí không màu hóa nâu đỏ trong không khí.
Nếu muốn đọc thêm các kiến thức nền gần với chủ đề, bạn có thể xem các bài dưới đây.
Xem thêm về các thông số và phản ứng liên quan đến hóa học:
3. Cách điều chế axit nitric
Nội dung điều chế HNO3 gồm hai quy mô: phòng thí nghiệm và công nghiệp.
3.1 Trong phòng thí nghiệm
Cho natri nitrate hoặc kali nitrate rắn tác dụng với H2SO4 đặc, đun nóng. Axit nitric bay hơi rồi được ngưng tụ lại.
Điều chế axit nitric trong phòng thí nghiệm từ natri nitrat và axit sunfuric đặc
3.2 Trong công nghiệp
Theo phương pháp Ostwald, quá trình đi từ NH3 qua các giai đoạn: NH3 → NO → NO2 → HNO3.
- Oxi hóa NH3 bằng oxi không khí ở 850-900°C, xúc tác platin, tạo NO.
- Làm nguội, NO hóa hợp với oxi: 2NO + O2 → 2NO2
- Cho NO2 và oxi tác dụng với nước: 4NO2 + 2H2O + O2 → 4HNO3
Dung dịch thu được thường có nồng độ 52-68%. Muốn đặc hơn, người ta chưng cất với H2SO4 đặc trong thiết bị chuyên dụng.
4. Ứng dụng của HNO3
Ứng dụng của HNO3 lớn nhất là sản xuất phân đạm NH4NO3. Ngoài ra còn dùng làm thuốc nổ, thuốc nhuộm, dược phẩm, luyện kim và phân tích.
Trong phòng thí nghiệm, nước cường toan (HNO3 đặc : HCl đặc = 1:3) hòa tan được vàng và platin. Muối nitrate như NH4NO3, NaNO3, KNO3, Ca(NO3)2 chủ yếu làm phân bón; KNO3 còn dùng chế thuốc nổ đen.
5. Mức độ nguy hiểm và cách bảo quản HNO3 an toàn
Axit nitric ăn mòn mạnh, gây bỏng da và mắt; hơi của nó gây ho, khó thở.
- Đựng trong chai tối màu, đậy kín, để nơi mát, tránh ánh sáng.
- Không để cùng kiềm, kim loại hoặc chất hữu cơ.
- Khi tràn đổ, cần đồ bảo hộ (kính, găng, áo) và xử lý đúng quy trình.
6. Ví dụ và bài tập về HNO3
6.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: cân bằng Cu + HNO3(loãng) → Cu(NO3)2 + NO + H2O.
- Cu: 0 → +2 (nhường 2e); N: +5 → +2 (nhận 3e).
- Lập tỉ lệ electron: số e nhường = số e nhận, bội chung nhỏ nhất của 2 và 3 là 6. Vậy hệ số Cu là 6/2 = 3, hệ số NO là 6/3 = 2.
- Có 3Cu(NO3)2 nên cần 6 gốc NO3- tạo muối, cộng 2 N thành NO, tổng 8HNO3. Cân bằng H và O ta được 4H2O.
- Kết quả: 3Cu + 8HNO3 → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O.
Ví dụ 2: cho 0,1 mol Fe tác dụng HNO3 loãng dư tạo NO. Tính khối lượng muối.
- Axit dư nên Fe lên Fe3+, nhường 3e; muối là Fe(NO3)3.
- Bảo toàn nguyên tố Fe: n(Fe(NO3)3) = 0,1 mol.
- Khối lượng = 0,1 × 242 = 24,2 g.
- Kiểm tra bằng electron: Fe nhường 0,3 mol e, NO nhận 3e nên n(NO) = 0,1 mol.
Lỗi hay gặp: nhầm NO và NO2, quên thụ động hóa, ghi kết tủa cho muối nitrate.
6.2 Bài tập vận dụng có đáp án
- Nhận biết ion NO3- bằng thuốc thử nào? Đáp án: Cu và H2SO4 loãng, đun nóng; có khí hóa nâu và dung dịch xanh.
- Cu tác dụng HNO3 đặc cho khí gì, màu gì? Đáp án: NO2, nâu đỏ.
- Cân bằng Al + HNO3 loãng → Al(NO3)3 + N2O + H2O. Lời giải: Al nhường 3e; 2N+5 nhận 8e tạo N2O. Bội chung của 3 và 8 là 24, nên Al hệ số 8, N2O hệ số 3. Đáp án: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O.
- Cho 0,3 mol Cu vào HNO3 loãng dư. Tính số mol NO. Lời giải: Cu nhường 0,3 × 2 = 0,6 mol e. Mỗi N+5 thành NO nhận 3e, nên n(NO) = 0,6 : 3 = 0,2 mol.
Tóm lại, HNO3 là axit mạnh, oxi hóa mạnh, sản phẩm khử đổi theo nồng độ và kim loại. Hãy nhớ thụ động hóa Al, Fe, Cr và luôn bảo quản kín, tránh sáng.
Câu hỏi thường gặp
HNO3 là axit mạnh hay yếu?
Là axit mạnh, phân li hoàn toàn trong nước thành H+ và NO3-, nên là chất điện li mạnh.
Vì sao dung dịch HNO3 để lâu có màu vàng?
Ánh sáng và nhiệt làm HNO3 phân hủy tạo NO2, khí này hòa tan nên dung dịch ngả vàng.
HNO3 có phải khí cười không?
Không. HNO3 là axit nitric dạng lỏng; khí cười là N2O.
Kim loại nào không phản ứng với HNO3?
Vàng (Au) và platin (Pt) không bị HNO3 hòa tan. Al, Fe, Cr chỉ thụ động trong HNO3 đặc nguội.
HNO3 đặc và loãng khác nhau thế nào khi tác dụng với kim loại?
HNO3 đặc thường tạo NO2, loãng tạo NO. Kim loại mạnh có thể cho N2O, N2 hoặc NH4NO3.
HNO3 khác H2SO4 ở điểm nào?
Cả hai là axit mạnh. HNO3 oxi hóa mạnh ở mọi nồng độ, còn H2SO4 chỉ oxi hóa mạnh khi đặc.