Trả lời nhanh: Học vị là danh hiệu khoa học gắn với văn bằng khi hoàn thành một bậc đào tạo như cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ. Học hàm là chức danh khoa học Phó giáo sư, Giáo sư do Hội đồng chức danh giáo sư xét và công nhận cho người giảng dạy, nghiên cứu đủ tiêu chuẩn.
❓ Giáo sư, phó giáo sư là học hàm hay học vị?
❓ Thạc sĩ, tiến sĩ thuộc học hàm hay học vị?
❓ Học hàm và học vị khác nhau thế nào, cái nào cao nhất?
1. Học hàm học vị là gì?
Khi đọc danh thiếp hay nghe giới thiệu "PGS.TS Nguyễn Văn A", nhiều người thắc mắc học hàm học vị là gì và chữ nào thuộc loại nào. Hiểu đơn giản, đây là hai hệ thống ghi nhận khác nhau. Một bên dựa trên quá trình học, bên còn lại dựa trên quá trình cống hiến khoa học.
1.1 Khái niệm học vị
Học vị là danh hiệu khoa học mà một người đạt được khi hoàn thành một bậc đào tạo, được chứng nhận bằng văn bằng học vị. Theo gốc Hán Việt, "học vị" nghĩa là vị trí, cấp bậc về học vấn. Tiếng Anh gọi là academic degree.
Học vị nằm chung nhóm thuật ngữ học thuật với nhiều khái niệm quen thuộc khác mà sinh viên hay gặp trong quá trình học và nộp hồ sơ.
Xem thêm các khái niệm liên quan đến học thuật:
1.2 Khái niệm học hàm
Học hàm là chức danh khoa học dành cho người làm công tác giảng dạy và nghiên cứu. Chức danh này không tự có khi tốt nghiệp mà phải qua xét duyệt, công nhận. Tiếng Anh gọi là academic title.
Mẹo nhớ nhanh: học vị là "học xong được cấp", học hàm là "được xét và phong".
2. Học vị là gì?
Phần này đi sâu vào các cấp bậc học vị ở Việt Nam và điểm khác nhau giữa học vị với tấm bằng bạn cầm trên tay.
2.1 Các học vị phổ biến theo thứ tự
Các học vị xếp theo thứ tự từ thấp đến cao.
Theo Luật Giáo dục 2019, giáo dục đại học gồm các trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Xếp từ thấp đến cao, các học vị thường gặp là:
- Cử nhân / kỹ sư / bác sĩ: hoàn thành chương trình đại học, thường khoảng 4–5 năm tùy ngành. Đây là học vị cử nhân và tương đương.
- Thạc sĩ: cần có bằng cử nhân trước, học thêm thường khoảng 2–3 năm tùy chương trình và bảo vệ luận văn.
- Tiến sĩ: thời gian đào tạo thường khoảng 2–4 năm tùy chương trình và đầu vào, phải bảo vệ luận án trước hội đồng.
- Tiến sĩ khoa học: học vị cao nhất trong hệ thống phân loại tại Việt Nam.
Một chi tiết lịch sử dễ gây nhầm: trước thập niên 1990, học vị "phó tiến sĩ" nay được gọi là tiến sĩ, còn "tiến sĩ" thời đó nay tương ứng tiến sĩ khoa học. Vì vậy hồ sơ cũ có thể ghi danh xưng khác hiện nay.
Vậy thạc sĩ là học hàm hay học vị? Câu trả lời là học vị. Tương tự, tiến sĩ là học hàm hay học vị cũng là học vị, vì đều đạt được qua đào tạo và bảo vệ công trình.
2.2 Học vị khác bằng cấp thế nào?
Bằng cấp là giấy chứng nhận, học vị là danh hiệu được xác nhận trên đó.
Nhiều người dùng "học vị" và "bằng cấp" như một, nhưng chúng không hoàn toàn giống nhau. Bằng cấp là văn bản chứng nhận, còn học vị là danh hiệu bạn đạt được. Tấm bằng giống "giấy xác nhận", còn học vị là danh hiệu được xác nhận trên tấm giấy đó.
Ví dụ, nếu làm mất bằng thạc sĩ, bạn vẫn mang học vị thạc sĩ và có thể xin cấp bản sao. Ngược lại, không phải giấy chứng nhận nào cũng gắn với học vị, chẳng hạn chứng chỉ tin học hay ngoại ngữ.
| Tiêu chí |
Bằng cấp |
Học vị |
| Bản chất |
Văn bản, giấy chứng nhận |
Danh hiệu khoa học |
| Hình thức |
Tờ bằng cụ thể |
Ghi nhận trình độ, gắn với tên người |
| Khi mất giấy |
Có thể xin cấp bản sao |
Vẫn giữ nguyên |
3. Học hàm là gì?
Nếu học vị là "chặng đường học", thì chức danh học hàm là sự ghi nhận cho đóng góp trong giảng dạy và nghiên cứu sau khi đã học đến nơi đến chốn.
3.1 Phó giáo sư và Giáo sư
Học hàm có hai bậc: Phó giáo sư rồi đến Giáo sư. Người thường được xét Phó giáo sư trước, tích lũy thêm thành tích rồi mới đủ điều kiện xét Giáo sư. Vì vậy phó giáo sư là học hàm hay học vị đã rõ: đây là học hàm.
Học hàm do Hội đồng Giáo sư nhà nước xét công nhận. Đáng chú ý, theo Quyết định 200/TTg năm 1995, Giáo sư, Phó giáo sư không phải chức danh công chức nhà nước, tức không phải một vị trí hành chính trong bộ máy.
3.2 Điều kiện để được xét học hàm
Học hàm là kết quả tích lũy qua giảng dạy và nghiên cứu.
Tiêu chuẩn cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, nhưng nhìn chung người xét học hàm cần đáp ứng các nhóm điều kiện sau:
- Có học vị tiến sĩ: nền tảng bắt buộc.
- Thời gian giảng dạy đủ dài ở bậc đại học trở lên.
- Hướng dẫn nghiên cứu sinh, học viên cao học đạt kết quả.
- Công bố khoa học: bài báo, sách, công trình có giá trị.
- Ngoại ngữ đủ để làm việc và trao đổi học thuật.
Hãy hình dung lộ trình của một giảng viên đại học. Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ, chị tiếp tục đứng lớp nhiều năm, hướng dẫn học viên cao học làm luận văn và đăng bài trên các tạp chí chuyên ngành. Khi đã đủ số năm giảng dạy, số công trình và kết quả hướng dẫn, chị mới nộp hồ sơ xét Phó giáo sư. Như vậy, học hàm là kết quả tích lũy, không phải bước học tiếp theo.
4. Phân biệt học hàm và học vị
Phần phân biệt học hàm và học vị dưới đây gom các ý chính thành bảng để dễ tra cứu.
4.1 Bảng so sánh học hàm và học vị
Học vị gắn với văn bằng, học hàm gắn với quyết định công nhận.
| Tiêu chí |
Học vị |
Học hàm |
| Bản chất |
Danh hiệu khoa học theo bậc đào tạo |
Chức danh khoa học |
| Cấp bậc |
Cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ, tiến sĩ khoa học |
Phó giáo sư, Giáo sư |
| Cơ quan công nhận |
Cơ sở đào tạo cấp văn bằng |
Hội đồng chức danh giáo sư xét |
| Đối tượng |
Người học hoàn thành chương trình |
Người giảng dạy, nghiên cứu đủ tiêu chuẩn |
| Hình thức ghi nhận |
Văn bằng |
Quyết định công nhận chức danh |
| Tiếng Anh |
Academic degree |
Academic title |
Tóm gọn: Giáo sư, Phó giáo sư là học hàm; thạc sĩ, tiến sĩ là học vị.
4.2 Học hàm và học vị cao nhất là gì?
Với câu hỏi học hàm học vị cao nhất là gì, câu trả lời gồm hai phần riêng. Học hàm cao nhất là Giáo sư, còn học vị cao nhất là tiến sĩ khoa học.
Vì là hai hệ khác nhau nên khi xưng danh, người ta ghép học hàm trước, học vị sau, ví dụ "GS.TS" hay "PGS.TS". Đây chính là cấp bậc giáo sư tiến sĩ bạn hay thấy trên thư mời hội thảo.
5. Những hiểu lầm thường gặp về học hàm, học vị
5.1 Cách xưng hô và viết tắt thường dùng
Các ký hiệu phổ biến gồm: ThS (thạc sĩ), TS (tiến sĩ viết tắt), TSKH (tiến sĩ khoa học), PGS (phó giáo sư), GS (giáo sư). Trong tiếng Anh, Giáo sư là Professor. Còn Assoc. Prof. là gì? Đó là viết tắt của Associate Professor, tức Phó giáo sư.
Vậy phó giáo sư tiến sĩ tiếng Anh là gì? Bạn có thể viết "Assoc. Prof. Dr." trước tên hoặc "Assoc. Prof., PhD" tùy quy ước của đơn vị.
5.2 Những nhầm lẫn dễ gặp
- Bác sĩ, kỹ sư không tương đương tiến sĩ (PhD): đây là danh xưng nghề hoặc văn bằng đại học.
- Không có bằng tiến sĩ thì thường không đủ điều kiện xét Phó giáo sư hay Giáo sư.
- Nhiều công trình hay ngoại ngữ giỏi không tự động mang lại học hàm; vẫn phải qua xét duyệt.
- Học hàm không phải chức vụ quản lý: Giáo sư không đồng nghĩa trưởng khoa hay hiệu trưởng.
Câu hỏi thường gặp
Giáo sư có phải là học vị không?
Không, Giáo sư là học hàm. Muốn được xét Giáo sư, người đó phải có học vị tiến sĩ trước và thường đã là Phó giáo sư. Vì vậy trên hồ sơ bạn hay thấy ghi "GS.TS": phần "GS" là chức danh được phong, còn "TS" là danh hiệu đạt được qua đào tạo. Hai phần này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.
Học vị cao nhất là gì?
Học vị cao nhất ở Việt Nam là tiến sĩ khoa học (TSKH). Học vị này khác tiến sĩ ở chỗ đòi hỏi công trình nghiên cứu ở tầm cao hơn và thường dành cho người đã có học vị tiến sĩ. Còn về học hàm, trên Giáo sư không có bậc học hàm nào cao hơn trong hệ thống hiện hành ở Việt Nam.
Học hàm có phải là bằng cấp không?
Không, học hàm không phải bằng cấp. Văn bằng được cấp khi bạn tốt nghiệp một bậc học, còn học hàm là chức danh được xét và công nhận bằng quyết định dựa trên thành tích giảng dạy, nghiên cứu. Bạn không thể "đăng ký học" để lấy học hàm như học thạc sĩ hay tiến sĩ, mà phải tích lũy đủ tiêu chuẩn rồi nộp hồ sơ xét.
Học vị tiếng Anh là gì?
Học vị tiếng Anh là academic degree, còn học hàm là academic title. Khi ghi danh thiếp tiếng Anh, bạn có thể viết "Prof. Nguyen Van A, PhD" cho GS.TS hoặc "Assoc. Prof. Tran Thi B, PhD" cho PGS.TS. Học hàm thường đặt trước tên, học vị đặt sau tên, giúp đối tác nước ngoài nhận biết nhanh trình độ và chức danh.
Tóm lại, học vị là danh hiệu đạt được khi học xong một bậc đào tạo, còn học hàm là chức danh Phó giáo sư, Giáo sư được xét và phong cho người có đóng góp khoa học. Nhớ quy tắc "học hàm đứng trước, học vị đứng sau" sẽ giúp bạn xưng hô đúng và ghi hồ sơ chính xác.
Sau học hàm, học vị, còn nhiều thuật ngữ khác bạn sẽ bắt gặp khi đi học, đi làm và đáng để hiểu cho rõ.
Tìm hiểu thêm về các thuật ngữ thường gặp:
Nguồn tham khảo