Trả lời nhanh: Năng lượng tái tạo là năng lượng lấy từ các nguồn tự nhiên có khả năng tự bổ sung nhanh hơn tốc độ con người sử dụng, như ánh sáng mặt trời, gió, nước, nhiệt địa nhiệt và sinh khối. Khác với than, dầu, khí đốt, nguồn này gần như không cạn kiệt và phát thải khí nhà kính thấp.
1. Khái niệm năng lượng tái tạo
Năng lượng tái tạo là năng lượng khai thác từ nguồn tự nhiên được bổ sung liên tục. Ví dụ quen thuộc nhất là hệ thống điện mặt trời áp mái trên nhiều ngôi nhà hoặc máy nước nóng năng lượng mặt trời. Cả hai đều dùng ánh nắng, nguồn được "nạp lại" mỗi ngày.
Định nghĩa dễ hiểu
Theo Liên Hợp Quốc, nguồn năng lượng tái tạo là nguồn lấy từ tự nhiên và được bổ sung với tốc độ nhanh hơn tốc độ con người tiêu thụ. Mặt trời chiếu sáng mỗi ngày, gió thổi theo mùa, mưa làm đầy sông hồ. Vì vậy các nguồn này không bị "dùng hết" như than hay dầu.
Khái niệm này còn được gọi là năng lượng sạch, năng lượng xanh hoặc năng lượng bền vững. Khi hỏi năng lượng sạch là gì, người ta thường nhấn mạnh việc ít gây ô nhiễm khi vận hành. Có thể tóm tắt đặc điểm chính:
- Có nguồn gốc tự nhiên, được tái bổ sung liên tục.
- Phát thải khí nhà kính thấp trong quá trình vận hành.
- Phân bố rộng, nhiều quốc gia có thể khai thác tại chỗ.
Tái tạo không có nghĩa là vĩnh cửu
Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA) mô tả năng lượng tái tạo là nguồn gần như không cạn kiệt về tổng thể, nhưng bị giới hạn về lượng năng lượng sẵn có trong mỗi đơn vị thời gian. Nói cách khác, nguồn dồi dào nhưng không phải lúc nào cũng thu được nhiều.
Một tấm pin mặt trời chỉ tạo ra lượng điện tương ứng cường độ nắng lúc đó. Trưa nắng gắt cho nhiều điện, chiều tối gần như không có. Vì vậy không nên hiểu "tái tạo" là vô hạn, muốn dùng bao nhiêu cũng được.
2. Các loại năng lượng tái tạo phổ biến
Năng lượng tái tạo không chỉ có mặt trời và gió. Theo Liên Hợp Quốc và Báo Nhân Dân, các nguồn phổ biến còn gồm thủy điện, năng lượng đại dương, địa nhiệt, sinh khối và hydrogen.

Sơ đồ các loại năng lượng tái tạo phổ biến gồm mặt trời, gió, thủy điện, đại dương, địa nhiệt, sinh khối và hydrogen
Mặt trời và gió
Năng lượng tái tạo mặt trời được khai thác theo hai cách chính. Thứ nhất là pin quang điện, tức tấm pin chuyển trực tiếp ánh sáng thành dòng điện, như tấm pin trên đèn sân vườn hay hệ thống điện mặt trời áp mái. Thứ hai là nhiệt mặt trời, dùng hơi nóng để đun nước hoặc tạo hơi nước quay tuabin phát điện.
Điện gió hình thành khi sức gió làm quay cánh tuabin, kéo theo máy phát tạo ra điện. Theo National Geographic, công suất điện gió toàn cầu tăng từ khoảng 23.900 MW năm 2001 lên hơn 539.000 MW năm 2017. Đây là một trong những nguồn tăng trưởng nhanh nhất.
Thủy điện và năng lượng đại dương
Thủy điện tạo ra điện từ dòng nước chảy hoặc nước tích trong hồ chứa, đổ qua tuabin để quay máy phát. Đây là nguồn quen thuộc ở Việt Nam, với nhiều nhà máy trên các con sông lớn.
Năng lượng đại dương khai thác chuyển động của thủy triều và sóng biển. Nguyên lý gần giống thủy điện là dùng chuyển động của nước để quay tuabin. Khác biệt nằm ở nguồn chuyển động: thủy triều do lực hấp dẫn của Mặt Trăng, còn sóng chủ yếu do gió trên mặt biển.
Địa nhiệt, sinh khối và hydrogen
Năng lượng địa nhiệt là nhiệt trong lòng đất, dùng để sưởi ấm hoặc tạo hơi nước chạy tuabin. Suối nước nóng là dấu hiệu dễ thấy của nguồn nhiệt này.
Sinh khối là vật chất hữu cơ từ thực vật và động vật như gỗ, rơm rạ, bã mía, phân gia súc. Sinh khối có thể đốt trực tiếp, ủ thành khí sinh học (biogas) hoặc chế biến thành nhiên liệu sinh học như xăng sinh học.
Hydrogen được kỳ vọng là nguồn năng lượng tương lai khi được sản xuất bằng điện tái tạo. Tuy vậy, công nghệ này còn nhiều thách thức về chi phí, lưu trữ và an toàn.
3. Năng lượng không tái tạo là gì và khác gì năng lượng tái tạo?
Năng lượng không tái tạo là nguồn có trữ lượng hữu hạn, bị tiêu thụ nhanh hơn nhiều so với tốc độ hình thành. Tiêu biểu là than đá, dầu mỏ và khí đốt.
Nguồn gốc và tốc độ hình thành
Nhiên liệu hóa thạch hình thành từ xác sinh vật bị chôn vùi qua hàng triệu năm. Con người khai thác chúng chỉ trong vài thế kỷ, nên trữ lượng đang cạn dần. Ngược lại, nắng và gió được bổ sung hằng ngày.
Phát thải và tác động khí hậu
Theo Liên Hợp Quốc, đốt nhiên liệu hóa thạch để phát điện, chạy xe hay vận hành nhà máy thải ra lượng lớn CO₂, nguyên nhân chính gây biến đổi khí hậu. Các nguồn tái tạo phát thải thấp hơn nhiều khi vận hành.
|
Tiêu chí
|
Năng lượng tái tạo
|
Năng lượng hóa thạch
|
|
Ví dụ
|
Mặt trời, gió, nước, sinh khối
|
Than, dầu, khí đốt
|
|
Tốc độ bổ sung
|
Liên tục, theo chu kỳ tự nhiên
|
Hàng triệu năm
|
|
Trữ lượng
|
Khó cạn nhưng giới hạn theo thời điểm
|
Hữu hạn, cạn dần
|
|
Phát thải CO₂ khi vận hành
|
Thấp
|
Cao
|
|
Khả năng điều khiển
|
Gió, mặt trời phụ thuộc thời tiết
|
Chủ động hơn
|
Hóa thạch vẫn có lợi thế phát điện chủ động. Đây là lý do lưới điện hiện nay thường kết hợp nhiều nguồn thay vì chuyển đổi hoàn toàn ngay lập tức.

So sánh năng lượng tái tạo và năng lượng hóa thạch về tốc độ bổ sung, trữ lượng và phát thải
4. Ưu điểm và nhược điểm của năng lượng tái tạo
Vai trò chính của năng lượng tái tạo là giảm phát thải và đa dạng nguồn cung. Đi kèm là bài toán ổn định và lưu trữ điện.
Ưu điểm nổi bật
- Giảm phát thải: hạn chế khí nhà kính và ô nhiễm không khí.
- Tăng an ninh năng lượng: theo Tạp chí Công Thương, khai thác nguồn tại chỗ giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu.
- Lợi ích kinh tế: trang thông tin về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc nhận định năng lượng tái tạo hiện là lựa chọn rẻ hơn ở hầu hết quốc gia và tạo ra số việc làm gấp khoảng ba lần so với nhiên liệu hóa thạch. Mức chênh lệch thực tế vẫn khác nhau tùy thị trường.
Nhược điểm và thách thức
Theo BBC Bitesize, điện mặt trời giảm sản lượng khi trời nhiều mây và không phát điện ban đêm. Điện gió chỉ hoạt động khi có gió đủ mạnh, nên sản lượng lên xuống thất thường.
Chi phí đầu tư ban đầu cho tấm pin, tuabin và hạ tầng truyền tải thường cao. Để cấp điện ổn định, hệ thống cần giải pháp lưu trữ như pin quy mô lớn, tương tự cách bạn mang sạc dự phòng để điện thoại có điện khi không có ổ cắm.

Ưu điểm và nhược điểm của năng lượng tái tạo: giảm phát thải, phụ thuộc thời tiết, chi phí đầu tư và lưu trữ
5. Năng lượng tái tạo tại Việt Nam và thế giới
Việc sử dụng năng lượng tái tạo đang mở rộng, dù tỷ trọng còn khác nhau giữa các quốc gia.
Bức tranh toàn cầu
Theo trang Understand Energy của Đại học Stanford, năng lượng tái tạo chiếm khoảng 8% cơ cấu năng lượng thế giới và 9% của Hoa Kỳ. Tỷ trọng này còn khiêm tốn nhưng đang tăng. Theo Ủy ban châu Âu, EU đặt mục tiêu tối thiểu 42,5% năng lượng tái tạo vào năm 2030.
Trang Tiết kiệm năng lượng dẫn lại một kịch bản dự báo, theo đó năng lượng tái tạo có thể chiếm hơn 90% sản lượng điện toàn cầu vào năm 2050. Đây là dự báo theo kịch bản, kết quả thực tế còn phụ thuộc chính sách và công nghệ.
Tiềm năng và định hướng của Việt Nam
Việt Nam có lợi thế bức xạ mặt trời ở miền Trung, miền Nam và đường bờ biển dài thuận lợi cho điện gió. Theo FPT IS và Tạp chí Công Thương, phát triển năng lượng tái tạo gắn với cam kết Net-zero 2050. Quy hoạch điện VIII cũng định hướng tăng dần tỷ trọng điện gió, điện mặt trời trong cơ cấu nguồn điện.
Net zero là trạng thái lượng khí nhà kính phát thải được cân bằng với lượng loại bỏ khỏi khí quyển, đưa phát thải ròng về 0.
6. Những điều dễ hiểu lầm về năng lượng tái tạo
Hoàn toàn tái tạo hay bán tái tạo
Đại học Stanford chia thành hai nhóm: gió, mặt trời, đại dương là hoàn toàn tái tạo; thủy điện, sinh khối, địa nhiệt được xem là bán tái tạo. Lý do là nhóm sau chỉ bền vững khi khai thác ở mức nguồn kịp phục hồi, ví dụ rừng trồng phải kịp mọc lại.
Tác động môi trường vẫn tồn tại
Đập thủy điện lớn có thể thay đổi dòng chảy và hệ sinh thái sông. Tuabin gió có thể ảnh hưởng đến chim, dơi. Vì vậy mỗi dự án cần được quy hoạch và quản lý tốt.
Hộ gia đình nên bắt đầu từ đâu
Hiệu quả năng lượng thường được xem là dạng "tái tạo nhất", vì điện không dùng đến thì không cần sản xuất. Hãy bắt đầu bằng thói quen tiết kiệm như tắt thiết bị khi không dùng, rút sạc laptop khi pin đầy. Khi cần dùng điện ngoài trời, sạc dự phòng có tấm pin năng lượng mặt trời là cách trải nghiệm nhỏ. Sau đó mới cân nhắc điện mặt trời áp mái, vì hiệu quả kinh tế phụ thuộc mức tiêu thụ điện của gia đình.
7. Câu hỏi thường gặp về năng lượng tái tạo
Năng lượng tái tạo có sạch hoàn toàn không?
Không hoàn toàn. Phát thải khi vận hành thấp, nhưng thủy điện ảnh hưởng sinh thái, điện gió ảnh hưởng chim và việc sản xuất thiết bị cũng tiêu tốn tài nguyên.
Thủy điện có phải năng lượng tái tạo không?
Có, vì dòng nước được tự nhiên bổ sung. Tuy vậy, đập lớn có thể tác động môi trường nên cần quản lý chặt chẽ.
Năng lượng hạt nhân có phải năng lượng tái tạo không?
Không. Nhiên liệu hạt nhân như urani là nguồn hữu hạn, dù ít phát thải carbon vẫn không được xếp vào nhóm tái tạo.
Năng lượng tái tạo khác năng lượng vĩnh cửu thế nào?
Tái tạo nghĩa là tự bổ sung, nhưng lượng sẵn có ở mỗi thời điểm vẫn bị giới hạn. Vì vậy không nên đồng nhất với vô hạn hay vĩnh cửu.
Năng lượng tái tạo tiếng Anh là gì?
Năng lượng tái tạo tiếng Anh là "renewable energy", danh từ không đếm được. Ở Anh, cụm này đôi khi được dùng gần nghĩa với "alternative energy".
Lắp điện mặt trời cho hộ gia đình có tiết kiệm tiền không?
Còn tùy mức tiêu thụ điện, chi phí đầu tư và cơ chế mua bán điện tại thời điểm lắp. Bạn nên tính thời gian hoàn vốn trước khi quyết định.
Vì sao năng lượng gió, mặt trời bị cho là không ổn định?
Sản lượng phụ thuộc thời tiết và thời điểm trong ngày, như ban đêm không có nắng hoặc có lúc lặng gió. Hệ thống cần lưu trữ điện và kết hợp nhiều nguồn để cấp điện ổn định.
THAM KHẢO NGAY các dòng sạc dự phòng chính hãng tiện lợi khi di chuyển:
Năng lượng tái tạo là nguồn tự bổ sung, ít phát thải nhưng vẫn có giới hạn theo thời điểm và tác động môi trường riêng. Hiểu đúng ưu nhược điểm giúp bạn bắt đầu từ việc tiết kiệm điện, rồi mới cân nhắc đầu tư thiết bị phù hợp nhu cầu. Hy vọng bài viết đã mang lại những góc nhìn hữu ích cho bạn, hẹn gặp lại trong các bài viết tiếp theo tại Thế Giới Di Động nhé!