Trả lời nhanh: (NH4)2SO4 là amoni sunfat (ammonium sulfate), muối vô cơ tạo bởi ion NH4+ và SO4 2-, tinh thể trắng, tan tốt trong nước, khối lượng mol khoảng 132,14 g/mol. Chất này dùng làm phân đạm chứa khoảng 21% N và 24% S, ngoài ra còn dùng trong phòng thí nghiệm và thực phẩm.
1. (NH4)2SO4 là chất gì?
Đây là muối của axit sunfuric với amoniac, ở dạng tinh thể trắng, tan tốt trong nước và được dùng nhiều trong nông nghiệp lẫn phòng thí nghiệm. Phần dưới giúp bạn nắm tên gọi, tính chất, điều chế, ứng dụng và cách giải bài tập cơ bản ở bậc THCS–THPT.
Ammonium sulfate dạng tinh thể màu trắng
1.1 Tên gọi và công thức
Tên đúng là amoni sunfat (ammonium sulfate). Ngoài đời, người ta còn gọi là phân SA hoặc đạm 1 lá. Số CAS của chất là 7783-20-2.
Hãy tách tên thành hai phần cho dễ nhớ: NH4+ là ion amoni, SO4 2- là ion sunfat. Đừng nhầm với amoni sunfit (NH4)2SO3, chỉ khác một nguyên tử oxi nhưng là chất hoàn toàn khác. Cũng đừng nhầm với muối Epsom, đó là magie sunfat.
1.2 Cấu tạo: hợp chất ion
Chất gồm 2 ion NH4+ và 1 ion SO4 2-, nên là hợp chất ion. Liên kết cộng hóa trị chỉ có bên trong mỗi ion đa nguyên tử. Vì thế bạn không cần vẽ một cấu trúc cộng hóa trị liền khối cho cả phân tử. NH4+ không phải kim loại, nó là ion gồm hai phi kim N và H.
2. Tính chất vật lý của (NH4)2SO4
Amoni sunfat là tinh thể trắng, không mùi, dễ hút ẩm, khối lượng riêng 1,77 g/cm3.
- Độ tan: tan rất tốt trong nước, khoảng 750 g/L ở nhiệt độ thường, và độ tan tăng khi nhiệt độ tăng.
- Không tan trong acetone và etanol.
- Nóng chảy khoảng 235–280 °C, kèm phân hủy.
- Dung dịch có tính axit nhẹ do ion NH4+, nên muối amoni không cho dung dịch trung tính như nhiều bạn nghĩ.
3. Tính chất hóa học của (NH4)2SO4
3.1 Điện li và tính axit của dung dịch
Trong nước, muối phân li hoàn toàn nên là chất điện li mạnh:
(NH4)2SO4 → 2NH4+ + SO4 2-
Ion NH4+ thủy phân nhẹ tạo môi trường axit, vì vậy quỳ tím chuyển sang đỏ.
3.2 Phản ứng nhiệt phân
Khi nung trên 250 °C, muối bị phân hủy:
(NH4)2SO4 → NH3 + NH4HSO4 (nhiệt độ)
Ở nhiệt độ cao hơn nữa:
3(NH4)2SO4 → 4NH3 + N2 + 3SO2 + 6H2O (nhiệt độ)
3.3 Phản ứng với kiềm và muối bari
Đây là các phản ứng trao đổi ion, xảy ra khi có kết tủa hoặc khí bay ra:
- Với NaOH, KOH khi đun nóng: sinh khí NH3 mùi khai, ví dụ (NH4)2SO4 + 2NaOH → Na2SO4 + 2NH3↑ + 2H2O.
- Với Ba(OH)2: (NH4)2SO4 + Ba(OH)2 → 2NH3↑ + BaSO4↓ + 2H2O. Vừa có khí mùi khai vừa có kết tủa trắng, nên dùng để nhận biết.
- Với BaCl2: (NH4)2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2NH4Cl. Chỉ có kết tủa trắng.
Lỗi hay gặp: (NH4)2SO4 không phản ứng với HCl, vì không tạo kết tủa hay khí. Đây chính là đáp án của nhiều câu trắc nghiệm.
4. Cách tính khối lượng mol, số nguyên tử và số oxi hóa
4.1 Đếm số nguyên tử
Chỉ số ngoài ngoặc nhân cho mọi nguyên tố trong ngoặc. Nguyên tố không ghi chỉ số nghĩa là 1.
- N: 1 × 2 = 2
- H: 4 × 2 = 8
- S: 1
- O: 4
Tổng cộng 2 + 8 + 1 + 4 = 15 nguyên tử.
4.2 Khối lượng mol và phần trăm khối lượng
Tính từng bước:
- Nhóm NH4: 14 + 4×1 = 18, có 2 nhóm nên 2 × 18 = 36.
- Nhóm SO4: 32 + 4×16 = 96.
- M = 36 + 96 = 132 g/mol.
Nếu chỉ tính một nhóm NH4 (18 + 96) bạn sẽ ra 114 g/mol, đây là lỗi bỏ sót hệ số ngoài ngoặc rất phổ biến. Giá trị chính xác hơn là 132,14 g/mol; một số tài liệu ghi 132,17 vì làm tròn khối lượng H khác nhau (1,008 hay 1,01).
Từ đó, N chiếm 28/132 ≈ 21,2% và S chiếm 32/132 ≈ 24,3% khối lượng.
4.3 Số oxi hóa
Hãy tách riêng hai ion để tính:
- Trong NH4+: N là -3, H là +1.
- Trong SO4 2-: S là +6, O là -2.
Kiểm tra: 2×(-3) + 8×(+1) + 6 + 4×(-2) = 0, đúng.
5. Điều chế (NH4)2SO4
Cách phổ biến là cho amoniac tác dụng với axit sunfuric:
2NH3 + H2SO4 → (NH4)2SO4
Đây là phản ứng hóa hợp, không sinh nước. NH3 thường lấy từ phụ phẩm lò than cốc hoặc công nghiệp nylon.
Ngoài ra có thể sản xuất từ thạch cao. Thạch cao nghiền nhỏ được cho vào dung dịch amoni cacbonat, canxi cacbonat kết tủa còn amoni sunfat ở lại trong dung dịch:
(NH4)2CO3 + CaSO4 → (NH4)2SO4 + CaCO3↓
6. Ứng dụng của (NH4)2SO4
6.1 Làm phân bón trong nông nghiệp
Đây là phân đạm chứa khoảng 21% N và 24% S, hợp với đất kiềm và ruộng lúa nước. Ngoài đạm, nó còn cung cấp lưu huỳnh cho cây. Muối này cũng được dùng làm chất bổ trợ cho thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuốc diệt nấm tan trong nước. Tuy vậy, bón nhiều liên tục có thể làm chua đất.
6.2 Trong phòng thí nghiệm và thực phẩm
Trong phòng thí nghiệm, người ta dùng muối này để kết tủa protein bằng muối (salt-out), giúp tách và tinh chế protein. Khả năng giữ nguyên cấu trúc protein phụ thuộc điều kiện thực hiện như nhiệt độ, pH và nồng độ muối. Trong thực phẩm, nó là phụ gia E517, được FDA xếp vào nhóm GRAS và dùng làm chất làm chắc bột nhào.
7. Lưu ý khi bón và an toàn
Trên đất có pH trên 7, lượng N bón có thể mất dưới dạng NH3 từ 0 đến 66%, trong khi đất pH dưới 7 thường mất dưới 5%. Khí NH3 thất thoát còn ảnh hưởng môi trường. Hàng cấp phòng thí nghiệm không dùng cho thực phẩm.
8. Bài tập vận dụng
- Công thức của amoni sunfat là gì? A. (NH4)2SO3, B. NH4NO3, C. (NH4)2SO4, D. NH4HSO4. Đáp án: C.
- Amoni sunfat thuộc loại nào? A. Oxit bazơ, B. Bazơ, C. Muối, D. Oxit axit. Đáp án: C, vì gồm cation NH4+ và anion gốc axit SO4 2-.
- Amoni sunfat không tác dụng với chất nào? A. Ba(NO3)2, B. HCl, C. NaOH, D. Ca(OH)2. Đáp án: B, vì không tạo kết tủa hay khí.
- Cho 13,2 g (NH4)2SO4 tác dụng vừa đủ với BaCl2. Tính khối lượng kết tủa BaSO4 (Ba = 137).
Lời giải:
- Số mol: n = 13,2 / 132 = 0,1 mol.
- Phương trình: (NH4)2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2NH4Cl, tỉ lệ 1 : 1 nên n(BaSO4) = 0,1 mol.
- M(BaSO4) = 137 + 32 + 64 = 233 g/mol.
- Khối lượng kết tủa: 0,1 × 233 = 23,3 g.
Đáp án: 23,3 g.
Câu hỏi thường gặp
(NH4)2SO4 là chất điện li mạnh hay yếu?
Là chất điện li mạnh. Trong nước, nó phân li hoàn toàn thành 2NH4+ và SO4 2-.
(NH4)2SO4 có kết tủa không?
Tự thân thì không, vì tan tốt trong nước. Khi gặp ion Ba2+ sẽ tạo kết tủa trắng BaSO4 không tan.
(NH4)2SO4 có tan trong nước không?
Có, tan rất tốt và độ tan tăng theo nhiệt độ.
(NH4)2SO4 là hợp chất ion hay cộng hóa trị?
Là hợp chất ion. Chỉ bên trong ion NH4+ và SO4 2- mới có liên kết cộng hóa trị.
(NH4)2SO4 tác dụng với NaOH thế nào?
Khi đun nóng tạo Na2SO4, khí NH3 mùi khai và H2O.
Amoni sunfat có an toàn không?
Dùng đúng liều thì an toàn, FDA công nhận GRAS cho thực phẩm. Nên tránh hít bụi và không ăn lượng lớn.
Muối Epsom có phải amoni sunfat không?
Không. Muối Epsom là magie sunfat, khác công thức và công dụng.
Học hóa xong, bạn có thể cần thêm loa để nghe bài giảng hay sạc, cáp để học online thoải mái, và những thiết bị này cũng nên dùng đúng cách, an toàn.
Nếu muốn đào sâu hơn về phản ứng của kiềm và muối, các bài dưới đây sẽ hữu ích.
Xem thêm kiến thức hóa học liên quan đến kiềm và muối:
Amoni sunfat (NH4)2SO4 là hợp chất ion gồm 2 ion NH4+ và 1 ion SO4 2-, tan tốt, có M ≈ 132 g/mol. Muối này bị nhiệt phân, giải phóng NH3 với kiềm và tạo kết tủa BaSO4 với muối bari. Nó được điều chế từ NH3 và H2SO4, dùng chủ yếu làm phân đạm giàu N và S, đồng thời có mặt trong phòng thí nghiệm và thực phẩm.