Trả lời nhanh: Trong dung dịch NaOH có nước, Al phản ứng tạo aluminat tan và khí H₂: 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂↑ (cách viết thường dùng ở phổ thông). Nhôm tan dần, sủi bọt khí không màu và phản ứng tỏa nhiệt. Al nhường electron, còn nước nhận electron để tạo H₂. NaOH vừa giúp hòa tan lớp bảo vệ, vừa cung cấp môi trường kiềm để giữ sản phẩm nhôm ở dạng aluminat tan.
1. Phương trình phản ứng Al + NaOH, điều kiện và hiện tượng
Để học phản ứng này, trước hết cần phân biệt Al kim loại với hai hợp chất Al₂O₃ và Al(OH)₃. Tiếp đó, đọc đúng hệ số để tính lượng kiềm và khí H₂. Bài dưới giải thích từ công thức đến các bước làm bài.
Phản ứng Al + NaOH là phản ứng của nhôm kim loại với dung dịch natri hiđroxit trong môi trường nước. Sản phẩm là muối natri aluminat tan trong dung dịch và khí hiđro. Đây là phản ứng oxi hóa – khử, trong đó nhôm đóng vai trò chất khử.
Phương trình thường dùng trong bài tập phổ thông:
2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂↑
Ý nghĩa từng chất trong phương trình:
- Al là nhôm kim loại, chất khử.
- NaOH là natri hiđroxit, một bazơ mạnh (kiềm).
- H₂O là nước, chất oxi hóa thực sự trong phản ứng.
- NaAlO₂ là cách viết natri aluminat thường dùng trong phương trình phổ thông; trong dung dịch kiềm, sản phẩm nhôm thường được biểu diễn bằng ion [Al(OH)₄]⁻.
- H₂ là khí hiđro, thoát ra thành bọt.
Để biểu diễn rõ hơn sản phẩm trong dung dịch kiềm, có thể viết dạng có ion phức [Al(OH)₄]⁻:
2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑
Hai phương trình dùng hai cách biểu diễn sản phẩm chứa nhôm trong bài toán aluminat. Tuy nhiên, không nên gọi Na[Al(OH)₄] đơn giản là NaAlO₂ “ngậm hai phân tử nước”: các nhóm OH thuộc ion phức, không chỉ là nước kết tinh. Vì công thức biểu diễn khác nhau, hệ số H₂O và khối lượng mol quy đổi khác nhau. Dù dùng dạng nào, tỉ lệ mol Al : NaOH : H₂ vẫn là 2 : 2 : 3 trong mô hình chỉ tạo aluminat.
1.1 Phương trình phân tử và ion rút gọn
Trong dung dịch, NaOH phân li hoàn toàn thành Na⁺ và OH⁻. Ion Na⁺ không tham gia biến đổi nào, nên phương trình ion rút gọn chỉ còn nhôm, ion hiđroxit và nước:
2Al + 2OH⁻ + 6H₂O → 2[Al(OH)₄]⁻ + 3H₂↑
Na⁺ là ion không trực tiếp tham gia biến đổi oxi hóa – khử và được lược bỏ khi viết ion rút gọn. Trong dung dịch, ion Na⁺ và các ion aluminat vẫn cùng tồn tại; không phải chờ cô cạn mới có thể gọi đó là dung dịch muối. Không suy ra thành phần chất rắn sau cô cạn chỉ từ một công thức viết cho dung dịch. Nếu thay NaOH bằng KOH trong bài tương tự, tỉ lệ mol của kiềm và khí không đổi.
Bảng dưới đây tổng hợp các dạng viết thường gặp:
| Dạng viết |
Phương trình |
| Phân tử (quy ước) |
2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂↑ |
| Phân tử (phức hiđroxo) |
2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑ |
| Ion rút gọn |
2Al + 2OH⁻ + 6H₂O → 2[Al(OH)₄]⁻ + 3H₂↑ |
1.2 Điều kiện xảy ra phản ứng
Trong bài này xét dung dịch nước, nên phải có H₂O trong phương trình. Sơ đồ Al + NaOH → NaAlO₂ + H₂ không thể cân bằng với đúng các chất đã liệt kê. Lưu ý NaOH cũng có H; lỗi không phải là vế trái hoàn toàn không có hiđro, mà là sơ đồ thiếu nước và không bảo toàn đồng thời tất cả nguyên tố.
Phản ứng có thể xảy ra ở nhiệt độ thường sau khi lớp bảo vệ trên Al bị hòa tan. Tốc độ phụ thuộc điều kiện; ba yếu tố thường cần xét là:
- Nồng độ NaOH: ảnh hưởng việc hòa tan lớp bảo vệ và trạng thái sản phẩm. Không có quy tắc vô điều kiện rằng cứ tăng nồng độ lên bất kỳ mức nào thì phản ứng luôn nhanh hơn.
- Nhiệt độ: tăng nhiệt độ thường làm phản ứng nhanh hơn trong phạm vi điều kiện thích hợp. Không tự đun nóng vì phản ứng vốn đã tỏa nhiệt.
- Diện tích bề mặt nhôm: với cùng khối lượng, nhôm chia nhỏ thường có diện tích tiếp xúc lớn hơn nên có thể phản ứng nhanh hơn; lớp phủ và tình trạng bề mặt cũng ảnh hưởng.
Có thể dùng hình ảnh lớp “áo giáp” để nhớ vai trò của màng oxit: lớp này cản trở Al tiếp xúc với môi trường. Kiềm giúp loại bỏ màng và duy trì sản phẩm hòa tan. Đây là phản ứng hóa học sinh chất mới, khác với đường chỉ hòa tan trong nước.
1.3 Hiện tượng nhận biết
Trong thí nghiệm với dung dịch kiềm đủ và mẫu Al phù hợp, hiện tượng của phản ứng Al + NaOH thường gồm:
- Al tan dần; nếu kiềm đủ và phản ứng hoàn toàn, mẫu nhôm có thể tan hết. Nếu thiếu kiềm theo mô hình bài tập, còn Al dư.
- Có bọt khí H₂ không màu thoát ra. H₂ không mùi, nhưng không nhận biết bằng cách ngửi hoặc đưa mặt sát bình phản ứng.
- Ống nghiệm nóng lên vì phản ứng tỏa nhiệt.
- Trong điều kiện sản phẩm chỉ là aluminat hòa tan, phần dung dịch thường trong suốt. Vẫn có thể còn Al dư hoặc tạp chất rắn; không khẳng định mọi mẫu thực tế đều không có chất rắn.
Bọt khí có thể ít ở giai đoạn đầu rồi tăng dần, do bề mặt thay đổi và phản ứng làm dung dịch nóng lên. Tốc độ quan sát còn phụ thuộc mẫu nhôm, nồng độ và cách bố trí thí nghiệm.
1.4 Cách cân bằng bằng số electron trao đổi
Cân bằng dựa vào việc Al nhường electron và nước nhận electron. Không dùng “hóa trị của phân tử H₂” để suy hệ số; cần theo dõi sự thay đổi số oxi hóa.
- Viết sơ đồ: Al + NaOH + H₂O → NaAlO₂ + H₂.
- Al từ số oxi hóa 0 lên +3, mỗi nguyên tử nhường 3 electron. Hai H từ +1 trong nước xuống 0 trong một phân tử H₂ nhận tổng cộng 2 electron.
- Bội chung nhỏ nhất của 3 và 2 là 6. Chọn 2Al để nhường 6 electron và 3H₂ tương ứng với nhận 6 electron.
- Từ 2 Al suy ra 2 NaOH và 2 NaAlO₂ để bảo toàn Al và Na.
- Bù nước theo số hiđro: vế phải có 6 H trong 3H₂, vế trái có 2 H trong 2NaOH, nên cần thêm 4 H, tức 2H₂O.
Kết quả: 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂↑. Cuối cùng, đếm lại oxi: vế trái 2 + 2 = 4, vế phải 2 × 2 = 4, vậy đã cân bằng.
Trong cách viết AlO₂⁻, Al có số oxi hóa +3, mỗi O là −2, nên tổng điện tích là +3 + 2 × (−2) = −1. Vì Na⁺ có điện tích +1 nên công thức muối trung hòa điện là NaAlO₂. Đây là cách kiểm tra công thức, không có nghĩa AlO₂⁻ là dạng duy nhất của nhôm trong mọi dung dịch.
Với cách viết Na[Al(OH)₄], một ion phức chứa 1 Al, 4 O và 4 H. Giữ tỉ lệ 2Al : 3H₂, đặt 2NaOH và 2Na[Al(OH)₄], rồi cân bằng O và H sẽ được 6H₂O. Số OH trong ngoặc phải được nhân đủ với chỉ số 4.
2. Bản chất phản ứng Al + NaOH
Để hiểu bản chất phản ứng Al + NaOH, cần tách vai trò của lớp bảo vệ, nước và ion OH⁻. Các phương trình cộng dưới đây là cách mô tả tổng quát hữu ích khi học; chúng không chứng minh toàn bộ cơ chế vi mô nhất thiết diễn ra thành từng bước tách biệt như vậy.
2.1 Hai giai đoạn: phá màng bảo vệ và khử nước
Trong không khí, bề mặt nhôm nhanh chóng phủ một lớp nhôm oxit Al₂O₃ rất mỏng nhưng bền. Lớp này giống như tấm áo giáp, ngăn kim loại bên trong tiếp xúc với nước và các chất khác. Vì vậy, đồ nhôm dùng hằng ngày không bị ăn mòn nhanh.
Al₂O₃ là oxit lưỡng tính, nghĩa là phản ứng được với cả axit lẫn bazơ. Khi gặp NaOH, lớp áo giáp bị hòa tan:
Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O
Sau khi lớp bảo vệ được loại bỏ, Al có thể bị oxi hóa đồng thời nước bị khử tạo H₂. Có thể diễn giải theo mô hình đơn giản sau:
- Al có thể phản ứng với nước tạo sản phẩm hiđroxit và H₂ nếu bề mặt được duy trì hoạt động. Trong nước thường, màng bảo vệ nhanh chóng cản trở quá trình.
- Trong môi trường kiềm, sản phẩm nhôm được giữ hòa tan dưới dạng aluminat, thường biểu diễn bằng [Al(OH)₄]⁻.
- Phản ứng tiếp diễn khi điều kiện bề mặt, lượng chất phản ứng và môi trường còn phù hợp. Các bài tính sau dùng giả thiết chỉ tạo aluminat tan.
Để giải thích phương trình tổng, có thể cộng hình thức hai phương trình sau:
2Al + 6H₂O → 2Al(OH)₃ + 3H₂↑
Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O
Nhân phương trình thứ hai với 2 rồi cộng phương trình thứ nhất. Rút gọn 4H₂O ở hai vế được 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂. Cách cộng cho thấy NaOH không chỉ phá lớp oxit ban đầu mà còn tham gia tạo sản phẩm aluminat; không nên gọi NaOH là chất xúc tác không bị tiêu thụ trong mô hình này.
Nhôm không dễ phản ứng liên tục với nước thường vì lớp màng oxit và sản phẩm bề mặt cản trở. Độ tinh khiết của Al không tự quyết định việc có hay không có màng bảo vệ: nhôm tinh khiết vẫn có thể bị phủ màng trong không khí hoặc nước.
2.2 Quá trình oxi hóa – khử và vai trò chất khử
Xét số oxi hóa:
- Nhôm đi từ 0 lên +3, bị oxi hóa, nên Al là chất khử.
- Hiđro trong nước đi từ +1 xuống 0, bị khử thành H₂, nên H₂O là chất oxi hóa.
- Na trong dung dịch vẫn ở mức +1, không tạo Na kim loại. OH⁻ tham gia môi trường kiềm và quá trình tạo ion aluminat; chất nhận electron tạo khí H₂ được biểu diễn là nước trong bán phản ứng.
Viết dưới dạng nửa phản ứng:
Al + 4OH⁻ → [Al(OH)₄]⁻ + 3e⁻
2H₂O + 2e⁻ → H₂ + 2OH⁻
Để cân bằng electron, nhân nửa phản ứng đầu với 2 và nửa phản ứng sau với 3. Cộng lại và rút gọn OH⁻ ở hai vế, ta thu được phương trình ion rút gọn ở mục trên. Tỉ lệ mol Al : H₂ = 2 : 3 cũng đến từ đây.
Để xác định chất oxi hóa, cần tìm thành phần nhận electron, không chỉ nhìn xem Na có đổi số oxi hóa hay không. Bán phản ứng thứ hai cho thấy nước nhận electron tạo H₂; vì vậy nước là chất oxi hóa trong cách biểu diễn đang xét, còn Al là chất khử.
2.3 Aluminat có thể cùng tồn tại với NaOH dư
Trong mô hình bài tập này, aluminat là sản phẩm tan bền trong môi trường kiềm đủ mạnh và có thể cùng tồn tại với NaOH dư. Không cần viết thêm phản ứng tiêu thụ aluminat chỉ vì còn NaOH. Tuy nhiên, “hai chất đều có tính kiềm” không phải một quy tắc chung chứng minh chúng luôn không phản ứng.
Khi giảm độ kiềm, chẳng hạn thêm lượng axit phù hợp, aluminat có thể chuyển thành Al(OH)₃ kết tủa. Ngoài axit hóa, trong điều kiện thích hợp, sự thay đổi nhiệt độ, nồng độ hoặc gieo mầm cũng có thể thúc đẩy kết tinh Al(OH)₃. Vì vậy không khẳng định chỉ thêm axit mới tạo được kết tủa.
3. Phân biệt Al, Al₂O₃ và Al(OH)₃ tác dụng với NaOH
Trong ba chất Al, Al₂O₃ và Al(OH)₃, chỉ Al kim loại sinh H₂ khi phản ứng với dung dịch NaOH trong các điều kiện đang xét. Al₂O₃ và Al(OH)₃ phản ứng với kiềm theo kiểu axit – bazơ, không đổi số oxi hóa. Cần phân biệt tính khử của Al kim loại với tính lưỡng tính của Al₂O₃ và Al(OH)₃. Không gọi nhôm kim loại là chất lưỡng tính chỉ vì nó phản ứng được với cả axit và dung dịch kiềm.
3.1 Bảng so sánh ba chất
| Chất tác dụng với dung dịch NaOH |
Hiện tượng chính |
Có tạo H₂ không? |
Phương trình |
| Al |
Kim loại tan dần, sủi bọt khí, tỏa nhiệt |
Có |
2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂↑ |
| Al₂O₃ |
Chất rắn trắng tan dần, không có bọt khí |
Không |
Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O |
| Al(OH)₃ |
Kết tủa trắng tan dần, dung dịch trong |
Không |
Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O |
Với Al₂O₃ + NaOH, phản ứng thường cần kiềm đặc hoặc đun nóng mới xảy ra rõ rệt. Hiện tượng chỉ là chất rắn tan, vì không có chất khí thoát ra.
3.2 Al(OH)₃ + NaOH: thí nghiệm chứng minh tính lưỡng tính
Với Al(OH)₃ + NaOH, sản phẩm là natri aluminat. Hai cách viết tương đương:
Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]
Al(OH)₃ + NaOH → NaAlO₂ + 2H₂O
Phương trình ion rút gọn: Al(OH)₃ + OH⁻ → [Al(OH)₄]⁻
Trong thí nghiệm do giáo viên hướng dẫn, tính lưỡng tính của Al(OH)₃ có thể được minh họa bằng cách tạo kết tủa rồi chia mẫu để so sánh:
- Thêm lượng NaOH phù hợp vào dung dịch muối nhôm để tạo Al(OH)₃ trắng keo. Tránh thêm dư ngay từ đầu vì kết tủa có thể tan tiếp.
- Chia kết tủa ra hai ống nghiệm.
- Ống thứ nhất nhỏ axit HCl: kết tủa tan, dung dịch không màu.
- Ống thứ hai nhỏ thêm NaOH dư: kết tủa cũng tan, dung dịch cũng không màu.
Kết tủa tan trong cả axit lẫn kiềm cho thấy Al(OH)₃ có tính lưỡng tính: thể hiện vai trò bazơ với axit và vai trò axit khi gặp kiềm. Các phản ứng này không sinh H₂; cần phân biệt với phản ứng của Al kim loại.
Để so sánh, Fe(OH)₃ chỉ tan trong axit chứ không tan trong NaOH dư. Đó là cách phân biệt hiđroxit lưỡng tính với hiđroxit bazơ thông thường.
4. Al + NaOH dư hoặc thiếu: cách xác định chất phản ứng hết
Trước khi tính sản phẩm, xác định chất phản ứng hết và chất còn dư. Trong các bài chỉ tạo aluminat tan, nước dư, bỏ qua màng oxit và phản ứng phụ, tỉ lệ mol Al : NaOH : H₂ = 1 : 1 : 1,5.
Hai công thức cần nhớ trong mô hình chỉ tạo aluminat:
n(Al phản ứng) = n(NaOH phản ứng)
n(H₂) = 1,5 × n(Al phản ứng)
4.1 Trường hợp NaOH dư
Nếu Al tinh khiết phản ứng hoàn toàn với NaOH dư theo mô hình trên thì toàn bộ Al tham gia. Khi tính H₂ hoặc NaOH đã phản ứng, dùng số mol Al; khi tính tổng chất tan trong dung dịch sau phản ứng, còn phải biết lượng NaOH dư.
Các bước giải:
- Tính số mol Al theo công thức n = m / M.
- Dựa vào tỉ lệ để suy ra số mol H₂ (nhân với 1,5) và số mol NaOH phản ứng (bằng số mol Al).
- Đổi sang thể tích khí hoặc khối lượng theo yêu cầu.
Sản phẩm chứa nhôm lúc này chủ yếu là aluminat tan, nên dung dịch sau phản ứng vẫn trong suốt, có thêm NaOH dư.
4.2 Trường hợp NaOH thiếu
Trong mô hình chỉ tạo aluminat, nếu số mol NaOH ban đầu nhỏ hơn số mol Al thì NaOH là chất giới hạn và còn Al dư. Tính lượng Al phản ứng bằng lượng NaOH phản ứng. Đây là giả thiết để giải bài, không phải quy luật mô tả mọi hệ Al–nước–kiềm ngoài thực tế.
Theo đúng mô hình này, không tự viết thêm Al(OH)₃ kết tủa chỉ vì NaOH thiếu; sản phẩm nhôm đã phản ứng được quy thành aluminat, còn chất rắn dư là Al. Nếu đề nêu quá trình tạo hiđroxit hoặc tái sinh kiềm thì phải dùng mô hình khác.
Một cách tạo Al(OH)₃ từ aluminat là thêm lượng axit phù hợp. Ví dụ với dung dịch không có NaOH dư cần trung hòa trước:
NaAlO₂ + HCl + H₂O → Al(OH)₃↓ + NaCl
Nếu tiếp tục thêm HCl dư, kết tủa tan lại vì Al(OH)₃ có tính bazơ:
Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O
Khi thêm từ từ HCl vào dung dịch aluminat không có kiềm dư, có thể thấy kết tủa xuất hiện rồi tan nếu HCl tiếp tục dư. Nếu ban đầu còn NaOH dư, HCl trước hết trung hòa lượng kiềm đó, nên không dùng mọi mol HCl để tính ngay lượng kết tủa.
4.3 Xác định chất giới hạn bằng tỉ lệ mol
Để tìm chất giới hạn, bạn so sánh số mol ban đầu của hai chất, vì tỉ lệ phản ứng là 1 : 1.
- Nếu n(NaOH) > n(Al): NaOH dư, Al là chất giới hạn, nhôm tan hết.
- Nếu n(NaOH) = n(Al): hai chất vừa đủ.
- Nếu n(NaOH) < n(Al): NaOH là chất giới hạn, Al còn dư.
Trong phạm vi mô hình này: n(Al phản ứng) = min[n(Al ban đầu), n(NaOH ban đầu)] và n(H₂) = 1,5 × n(Al phản ứng). Ký hiệu min nghĩa là chọn số nhỏ hơn. Nếu lượng hai chất bằng nhau thì chúng vừa đủ.
Trong thực nghiệm có thể có điều kiện khiến Al(OH)₃ tạo thành và kiềm được tái sinh, nên không luôn dùng số mol NaOH làm giới hạn tuyệt đối cho Al. Với người mới học, chỉ áp dụng công thức 1 : 1 khi đề xác định sản phẩm cuối là aluminat tan và các giả thiết ở trên được đáp ứng.
5. Bài tập Al + NaOH có lời giải
Phần này gồm hai ví dụ có lời giải và bốn bài tự luyện kèm đáp án. Bạn nên tự làm trước rồi mới đối chiếu.
Các khối lượng mol cần dùng:
- M(Al) = 27 g/mol.
- M(NaOH) = 40 g/mol.
- M(Al(OH)₃) = 78 g/mol.
- M(NaAlO₂) = 82 g/mol.
- M(Na[Al(OH)₄]) = 118 g/mol.
Hai công thức cơ bản:
n = m / M
V = n × Vₘ
Trong đó n là số mol (mol), m là khối lượng (g), M là khối lượng mol (g/mol), V là thể tích khí (L), Vₘ là thể tích mol khí (L/mol). Chọn Vₘ theo điều kiện đề bài: ở 25 °C, 1 bar, Vₘ ≈ 24,79 L/mol; ở 0 °C, 1 atm (điều kiện tiêu chuẩn), Vₘ ≈ 22,4 L/mol. Hai giá trị này không dùng thay nhau.
Với dung dịch, n(NaOH) = Cₘ × V dung dịch, trong đó Cₘ tính bằng mol/L và V tính bằng lít. Nhớ đổi mL sang L.
5.1 Ví dụ 1: Tính khối lượng NaOH phản ứng
Đề bài: Cho 5,4 g Al tác dụng hoàn toàn với dung dịch NaOH dư. Tính khối lượng NaOH đã phản ứng.
Lời giải:
- Tính số mol Al: n(Al) = 5,4 / 27 = 0,2 mol.
- Viết phương trình: 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂. Theo tỉ lệ 1 : 1, n(NaOH) = n(Al) = 0,2 mol.
- Tính khối lượng: m(NaOH) = 0,2 × 40 = 8 g.
Đáp số: 8 g NaOH.
5.2 Ví dụ 2: Tính thể tích H₂
Đề bài: Cho 3,24 g Al tinh khiết phản ứng hoàn toàn với dung dịch NaOH dư. Tính thể tích H₂ ở 25 °C, 1 bar; dùng Vₘ = 24,79 L/mol.
Hướng dẫn giải:n(Al) = 3,24 / 27 = 0,12 moln(H₂) = 1,5 × 0,12 = 0,18 molV(H₂) = 0,18 × 24,79 = 4,4622 LĐáp số: 4,4622 L H₂.
Điểm cần chú ý ở đây là hệ số 1,5. Nó đến từ tỉ lệ 2 mol Al sinh 3 mol H₂. Nếu quên hệ số này, đáp số sẽ sai ngay từ bước đầu.
5.3 Bài tập tự luyện 1–4 kèm đáp án
Bài tự luyện 1. Cho 8,1 g Al tác dụng hoàn toàn với dung dịch NaOH dư. Tính:
a) Khối lượng NaOH đã phản ứng.
b) Thể tích khí H₂ thu được ở 25 °C, 1 bar.
c) Khối lượng aluminat tạo thành, quy đổi theo Na[Al(OH)₄], không tính NaOH còn dư.Hướng dẫn giảiBước 1: Tính số mol Aln(Al) = 8,1 / 27 = 0,3 mola) Khối lượng NaOH đã phản ứngTheo phương trình phản ứng:n(NaOH) = n(Al) = 0,3 molm(NaOH) = 0,3 × 40 = 12 gVậy khối lượng NaOH đã phản ứng là 12 g.
Phần b) và c) giải tiếp như sau.
Phần b): n(H₂) = 0,3 × 3 / 2 = 0,45 mol. Ở 25 °C và 1 bar, V(H₂) = 0,45 × 24,79 = 11,1555 L.
Phần c):
n(Na[Al(OH)₄]) = n(Al) = 0,3 molKhối lượng mol của Na[Al(OH)₄]:M = 23 + 27 + 4 × (16 + 1) = 118 g/molKhối lượng riêng phần aluminat quy đổi:m(Na[Al(OH)₄]) = 0,3 × 118 = 35,4 g
Vậy riêng aluminat tạo thành quy đổi theo Na[Al(OH)₄] là 35,4 g. Đây chưa phải tổng khối lượng chất tan vì dung dịch còn NaOH dư, và không khẳng định cô cạn sẽ thu đúng chất rắn có công thức này.
Bài tự luyện 2. Cho 10,8 g Al vào 150 mL dung dịch NaOH 1,6 mol/L. Theo mô hình chỉ tạo Na[Al(OH)₄], giả sử nước dư và bỏ qua phản ứng phụ. Tính khối lượng NaOH phản ứng, thể tích H₂ ở 25 °C và 1 bar, khối lượng Al dư.
Lời giải gọn:
- n(Al) = 10,8 / 27 = 0,40 mol; n(NaOH) = 1,6 × 0,150 = 0,24 mol.
- 0,24 < 0,40 và tỉ lệ là 1 : 1, nên NaOH hết, Al phản ứng 0,24 mol.
- m(NaOH) = 0,24 × 40 = 9,6 g.
- n(H₂) = 0,24 × 1,5 = 0,36 mol; V = 0,36 × 24,79 = 8,9244 L.
- n(Al dư) = 0,40 − 0,24 = 0,16 mol; m(Al dư) = 0,16 × 27 = 4,32 g.
- Khối lượng chất tan quy đổi: 0,24 × 118 = 28,32 g (đây là khối lượng quy đổi theo công thức đã chọn, không phải khối lượng chất rắn chắc chắn thu được khi cô cạn).
Bài tự luyện 3. Cho 0,08 mol NaAlO₂ tác dụng với dung dịch HCl vừa đủ để tạo kết tủa Al(OH)₃. Tính khối lượng kết tủa.
Lời giải gọn: NaAlO₂ + HCl + H₂O → Al(OH)₃↓ + NaCl. Tỉ lệ 1 : 1 nên n(Al(OH)₃) = 0,08 mol. Khối lượng m = 0,08 × 78 = 6,24 g.
Bài tự luyện 4. Cho 2,7 g Al vào lượng dư dung dịch NaOH. Tính thể tích H₂ ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1 atm) và khối lượng NaOH tối thiểu cần dùng.
Lời giải gọn: n(Al) = 2,7 / 27 = 0,1 mol. n(H₂) = 0,1 × 1,5 = 0,15 mol, V = 0,15 × 22,4 = 3,36 L. NaOH tối thiểu: n = 0,1 mol, m = 0,1 × 40 = 4 g.
5.4 Lỗi thường gặp khi giải bài tập
- Quên H₂O trong phương trình. Thiếu nước thì phương trình không cân bằng được và nhiều bạn sai hệ số ngay từ đầu.
- Nhầm hệ số của H₂. Phải nhân 1,5 với số mol Al, đừng lấy bằng số mol Al.
- Nhầm thể tích mol khí. Đề cho 25 °C, 1 bar mà dùng 22,4 L/mol sẽ lệch kết quả.
- Nhầm khối lượng mol muối. M(NaAlO₂) = 82 g/mol còn M(Na[Al(OH)₄]) = 118 g/mol. Chọn dạng nào thì dùng đúng M của dạng đó, không đổi giữa chừng.
- Đổi sai đơn vị thể tích dung dịch. 150 mL phải đổi thành 0,150 L trước khi nhân với nồng độ mol.
- Cho rằng NaOH thiếu luôn ra kết tủa. Trong mô hình này nhôm dư, không có kết tủa.
Mẹo nhớ cho bài chỉ tạo aluminat: “Al : kiềm = 1 : 1; H₂ bằng 1,5 lần Al đã phản ứng”. Phải dùng số mol Al thực sự phản ứng, không dùng toàn bộ Al ban đầu nếu Al còn dư.
6. Thí nghiệm Al + NaOH và lưu ý an toàn
Phản ứng có thể được giáo viên trình diễn trong phòng thí nghiệm với thiết bị và biện pháp kiểm soát phù hợp. Phần này giúp hiểu hiện tượng; không dùng để tự làm ở nhà.
6.1 Quan sát thí nghiệm trong phòng thí nghiệm
Người hướng dẫn chuẩn bị mẫu Al, dung dịch NaOH có nồng độ xác định, dụng cụ giữ bình và phương tiện bảo hộ phù hợp. Không dùng bột nhôm hay tự tăng nồng độ kiềm để làm phản ứng mạnh hơn.
- Mẫu nhôm được người hướng dẫn lựa chọn và chuẩn bị; cần lưu ý lớp phủ hoặc tạp chất có thể làm hiện tượng khác dự kiến.
- Thiết bị được bố trí phù hợp với phản ứng tỏa nhiệt và sinh khí, để miệng bình không hướng về người.
- Khi Al tiếp xúc với kiềm, quan sát bọt khí, sự giảm kích thước mẫu và sự nóng lên; không chạm tay để thử nhiệt.
- Bình không bị đậy kín; dùng giá, kẹp phù hợp và giữ người quan sát ở vị trí an toàn.
Bọt khí có thể tăng dần; Al chỉ tan hết khi lượng kiềm và điều kiện phù hợp. Thí nghiệm cần sự giám sát trực tiếp của giáo viên vì NaOH ăn mòn và H₂ dễ cháy. Để điện thoại, sạc cùng đồ điện tử ra xa bàn thí nghiệm để tránh bị bắn dung dịch.
6.2 Đặc điểm khí H₂ và giới hạn phép thử
Khí H₂ không màu, không mùi và nhẹ hơn không khí. Trong bài học, khí này được xác định từ chất phản ứng và phương trình; phép thử đốt chỉ do người hướng dẫn thực hiện theo quy trình phòng thí nghiệm:
- Không đưa lửa đến bình đang sinh khí. Khí ban đầu có thể lẫn không khí; không coi việc thu trong vài giây là đã có H₂ tinh khiết.
- H₂ trộn với không khí có thể cháy rất nhanh và gây nổ. Việc đánh giá mẫu khí và kiểm soát phép thử thuộc trách nhiệm của người có chuyên môn.
- Tiếng “bụp” thường được dùng để minh họa phản ứng cháy của mẫu khí chứa H₂ trong lớp học; không dùng việc tự đốt khí làm phép kiểm tra tại nhà.
Một lớp mờ sau phản ứng cháy có thể là các giọt nước nhỏ ngưng tụ; hơi nước ở trạng thái khí vốn không nhìn thấy. Tuy nhiên, sương hoặc giọt bắn từ bình phản ứng Al–NaOH có thể mang theo dung dịch kiềm. Không khẳng định mọi “khói trắng” đều chỉ là nước và vô hại.
Các lưu ý an toàn cần nhớ:
- Đeo kính bảo hộ và găng tay khi làm việc với NaOH.
- NaOH ăn mòn da, nếu dính thì rửa nhiều nước sạch ngay.
- Phản ứng tỏa nhiệt nên không đóng kín ống nghiệm.
- Không làm thí nghiệm gần nguồn lửa trừ bước thử khí có kiểm soát.
- Không tự thay đổi nồng độ, đun nóng hoặc tăng lượng nhôm; để giáo viên xử lý dung dịch và vật liệu sau phản ứng.
6.3 Ứng dụng và liên hệ thực tế
Phản ứng Al + NaOH xuất hiện trong nhiều tình huống đời sống và kỹ thuật:
- Thông cống: một số sản phẩm có thể chứa kiềm và nhôm, sinh nhiệt và khí khi gặp nước. Đây là công thức sản phẩm chuyên dụng, không phải hướng dẫn tự trộn NaOH với Al để thông cống.
- Khắc bề mặt nhôm: kiềm ăn mòn nhẹ bề mặt để tạo độ nhám hoặc làm sạch lớp oxit trong gia công.
- Nghiên cứu tạo hiđro: phản ứng nhôm – nước trong môi trường kiềm được nghiên cứu để sinh H₂. Các nghiên cứu này xem xét điều kiện phản ứng, khả năng thu hồi kiềm và xử lí sản phẩm chứa nhôm.
Một liên hệ khác là quy trình Bayer trong sản xuất nhôm. Ở đó, NaOH hòa tan hợp chất nhôm trong quặng bauxite thành aluminat tan. Sau khi lọc cặn, dung dịch được xử lí để thu Al(OH)₃, rồi nung thành Al₂O₃. Cần phân biệt: Bayer là hòa tan hợp chất nhôm, không phải ứng dụng trực tiếp của phản ứng giữa nhôm kim loại với kiềm sinh H₂.
Từ phản ứng này cũng rút ra một lưu ý quen thuộc ở nhà: không đựng dung dịch kiềm trong chậu hay nồi nhôm, và không dùng NaOH để làm sạch đồ nhôm. Kiềm sẽ hòa tan lớp oxit bảo vệ, làm hỏng bề mặt, rỗ đồ vật và giải phóng khí hiđro.
Để giải bài, hãy xác định dạng sản phẩm đang dùng, ghi rõ giả thiết và dựa vào phương trình đã cân bằng. Trong mô hình tạo aluminat, 1 mol Al phản ứng với 1 mol NaOH và tạo 1,5 mol H₂. Để hiểu bản chất, nhớ Al là chất khử, nước nhận electron, còn môi trường kiềm giúp hòa tan lớp bảo vệ và giữ sản phẩm nhôm ở dạng tan.
Câu hỏi thường gặp
Al NaOH tạo ra gì?
Trong dung dịch nước, Al tạo aluminat tan và khí H₂. Dạng phổ thông: 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂. Trong dung dịch kiềm, có thể biểu diễn sản phẩm chứa nhôm bằng [Al(OH)₄]⁻ và cân bằng lại nước tương ứng.
Tại sao Al lại tác dụng được với NaOH?
Kiềm hòa tan lớp bảo vệ gồm oxit, hiđroxit và giữ sản phẩm nhôm ở dạng aluminat tan, giúp Al tiếp tục bị oxi hóa đồng thời nước bị khử thành H₂. Al₂O₃ và Al(OH)₃ là chất lưỡng tính; Al kim loại không được gọi là chất lưỡng tính. Fe không được xem là phản ứng sinh H₂ với dung dịch NaOH trong điều kiện thông thường của bài học; không suy rộng cho mọi môi trường và nhiệt độ.
Al(OH)3 + NaOH ra gì?
Phản ứng tạo Na[Al(OH)₄] hoặc NaAlO₂ + 2H₂O, kết tủa trắng tan dần thành dung dịch trong suốt. Phản ứng này không sinh khí H₂.
Al tác dụng với NaOH có hiện tượng gì?
Trong điều kiện thích hợp, Al tan dần, sủi bọt H₂ không màu và phản ứng tỏa nhiệt. Nếu Al phản ứng hết và sản phẩm chỉ là aluminat tan thì dung dịch trong. Nếu Al dư hoặc mẫu có tạp chất, vẫn có thể còn chất rắn.
NaAlO2 và Na[Al(OH)4] có khác nhau không?
Hai công thức liên quan đến cách biểu diễn sản phẩm aluminat, nhưng không nên đồng nhất cấu trúc hay gọi Na[Al(OH)₄] đơn giản là NaAlO₂ ngậm hai nước. Trong dung dịch kiềm, dạng ion phức [Al(OH)₄]⁻ thường phù hợp hơn. Khi bài yêu cầu khối lượng quy đổi, dùng đúng công thức: M(NaAlO₂) = 82 g/mol và M(Na[Al(OH)₄]) = 118 g/mol theo nguyên tử khối làm tròn; không tự suy thành phần chất rắn sau cô cạn.
Khí thoát ra khi cho nhôm vào NaOH có dễ cháy không?
Có. Đó là khí H₂, không màu, dễ cháy nổ khi trộn với không khí. Vì vậy cần tránh xa nguồn lửa và làm thí nghiệm ở nơi thoáng.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không