Trả lời nhanh: Platform (nền tảng) là hệ thống hoặc môi trường làm cơ sở để xây dựng, chạy ứng dụng, dịch vụ hoặc kết nối nhiều bên với nhau. Trong công nghệ, đó có thể là hệ điều hành, đám mây; trong kinh doanh, là nơi người bán, người mua và nhà phát triển cùng tương tác, như Android hay Shopee.
❓ Platform trong công nghệ gồm những thành phần nào?
❓ Có những loại platform phổ biến nào và ví dụ ra sao?
❓ Platform khác gì mô hình kinh doanh truyền thống?
Khi hỏi platform nghĩa là gì, bạn có thể hình dung đơn giản: đó là "cái nền" để những thứ khác đứng lên, chạy trên đó hoặc gặp nhau ở đó. Từ này xuất hiện trong cả công nghệ, kinh doanh lẫn đời sống.
Platform thường được hiện thực hoá qua các phần mềm và ứng dụng chạy trên nền tảng đó. Dưới đây là một số phần mềm bạn có thể tham khảo.
Tham khảo các phần mềm đang được kinh doanh tại Thế Giới Di Động:
Platform là cơ sở để xây dựng, vận hành ứng dụng hoặc kết nối các bên với nhau. Cách phát âm: Anh-Anh /ˈplæt.fɔːm/, Anh-Mỹ /ˈplæt.fɔːrm/.
Hãy nghĩ đến một sân khấu. Sân khấu không phải là vở kịch, nhưng nhờ có nó, nhiều vở kịch và nhiều nghệ sĩ có chỗ để biểu diễn. Platform cũng vậy: vai trò chính của nó là tạo chỗ cho nhiều thứ khác hoạt động.
Tuy vậy, platform không đối lập với phần mềm. Bản thân nó thường là phần mềm, và vẫn có thể cung cấp chức năng trực tiếp cho người dùng. Facebook là ví dụ: bạn dùng nó như một ứng dụng để đăng bài, nhưng nó cũng là nền để bên thứ ba chạy quảng cáo hay xây dựng tiện ích.
Mẹo nhận biết nhanh: nếu có bên thứ ba xây dựng hoặc giao dịch trên đó, thứ đó nhiều khả năng là một platform.
Khi hỏi platform trong công nghệ là gì, câu trả lời là phần cứng, hệ điều hành hoặc hạ tầng đám mây làm nền cho phần mềm chạy. Ví dụ, ứng dụng nhắn tin chạy được trên điện thoại nhờ hệ điều hành bên dưới.
Trong kinh doanh, platform là nơi kết nối người bán, người mua và nhà phát triển. Đây là lõi của mô hình kinh doanh platform và của khái niệm kinh tế nền tảng. Hai nghĩa này thường đi cùng nhau: Android vừa là nền kỹ thuật, vừa là nơi nhà phát triển gặp người dùng.
Nền tảng số (hay digital platform) là nền tảng vận hành trên thiết bị và công nghệ số. Nó không bắt buộc phải dùng internet: một hệ điều hành máy tính vẫn là nền tảng số dù bạn đang làm việc ngoại tuyến. Còn online platform là trường hợp nền tảng đó hoạt động qua mạng, như sàn thương mại hay dịch vụ xem video.
Một platform kỹ thuật thường gồm nhiều lớp xếp chồng:
- Phần cứng: thiết bị như điện thoại, máy tính, máy chủ.
- Hệ điều hành: lớp phần mềm quản lý phần cứng và cho ứng dụng chạy.
- Framework: bộ khung giúp lập trình viên viết ứng dụng nhanh hơn.
- Máy ảo: môi trường mô phỏng một máy tính riêng để chạy chương trình. Nó vẫn chạy trên hạ tầng thật bên dưới, chỉ là được tách biệt về mặt phần mềm.
- Ứng dụng: thứ người dùng trực tiếp sử dụng.
Cần phân biệt lớp nền với thứ chạy trên nền. Ứng dụng của bên thứ ba, như một app chỉnh ảnh, chạy trên platform chứ không nhất thiết là một phần của nó. Chỉ những ứng dụng đi kèm sẵn, như trình duyệt cài sẵn trên hệ điều hành, mới thường được xem là một phần của nền.
Không phải platform nào cũng đủ các lớp. Một sàn thương mại có thể chỉ gồm hạ tầng, ứng dụng và các bên tham gia.
Có thể nhóm các loại platform phổ biến thành khoảng 7 loại: phần cứng, phần mềm, marketing số, CDP, AI, đám mây và mạng xã hội. Đây chỉ là cách chia để dễ nhớ. Ranh giới thường chồng lên nhau: một dịch vụ có thể vừa là mạng xã hội, vừa là nền quảng cáo, vừa là nơi bán hàng.
Platform phần cứng là thiết bị làm nền cho phần mềm, như máy tính hay điện thoại. Platform phần mềm là hệ điều hành hoặc môi trường chạy ứng dụng, quen thuộc nhất là iOS, Android và Windows.
iOS và Android là hai nền tảng di động chính. Một ứng dụng viết cho nền tảng này thường không chạy sẵn trên nền tảng kia, nên nhà phát triển phải chọn hoặc làm cả hai. Khi chọn điện thoại, bạn thực chất cũng đang chọn một platform cùng kho ứng dụng đi kèm.
Platform đám mây cho thuê hạ tầng như máy chủ, lưu trữ, để doanh nghiệp không phải tự mua thiết bị. Bạn trả theo nhu cầu dùng và mở rộng khi cần.
Với ecommerce platform (nền tảng thương mại điện tử) như Shopee, cách các bên tương tác khá rõ. Người bán đăng sản phẩm, người mua tìm kiếm, đặt hàng và thanh toán, đơn vị vận chuyển giao hàng. Nền tảng đứng giữa, đặt quy tắc, hiển thị đánh giá và xử lý khiếu nại, nhưng không tự làm ra phần lớn hàng hoá.
Grab thì kết nối tài xế với hành khách. Khi hỏi platform là gì trong giao thông, đó là ứng dụng đứng giữa người cần đi và người có xe, lo phần ghép cuốc, định vị và thanh toán.
Social media platform như Facebook hay YouTube cho người dùng tự tạo và chia sẻ nội dung. Streaming platform là nền tảng phát nhạc, phim hoặc video qua internet, người xem không cần tải về. Lưu ý: không phải platform nào cũng là sàn bán hàng.
AI platform cung cấp công cụ và môi trường để xây dựng, huấn luyện hoặc dùng các mô hình trí tuệ nhân tạo. Nhà phát triển có thể gắn khả năng AI vào ứng dụng của mình mà không phải tự làm từ đầu.
Data platform thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu tập trung. Một dạng quen thuộc là CDP, nền tảng gom dữ liệu khách hàng từ nhiều nguồn về một chỗ. Nền tảng marketing số giúp chạy quảng cáo, email, theo dõi chiến dịch. Blockchain cũng thường được gọi là platform vì nhiều ứng dụng xây dựng trên đó.
Điểm khác nằm ở cách tạo ra giá trị và ai tham gia tạo ra nó.
Mô hình truyền thống (pipeline) tạo giá trị theo đường thẳng: doanh nghiệp sản xuất, rồi bán cho khách. Một cửa hàng tự nhập hàng và tự bán là ví dụ dễ thấy.
Platform thì không tự làm hết. Nó kết nối nhiều bên để họ tự tạo và trao đổi giá trị với nhau.
| Tiêu chí |
Pipeline |
Platform |
| Cách tạo giá trị |
Tuyến tính, doanh nghiệp tự làm |
Kết nối nhiều bên cùng tạo |
| Tài sản chính |
Hàng hoá, nhà xưởng |
Mạng lưới người dùng, dữ liệu |
| Ví dụ |
Cửa hàng tự nhập và bán |
Sàn thương mại, ứng dụng gọi xe |
Trên thực tế, ranh giới không tuyệt đối. Nhiều doanh nghiệp kết hợp cả hai: vừa mở sàn cho người bán bên thứ ba, vừa tự nhập hàng để bán dưới thương hiệu riêng. Vì vậy cách phân loại này giúp hiểu cách vận hành, chứ không phải nhãn dán cố định cho mọi doanh nghiệp.
3.2 Hiệu ứng mạng lưới
Hiệu ứng mạng lưới nghĩa là khi số người dùng tăng, giá trị với mỗi người có thể tăng theo. Sàn thương mại có nhiều người bán thì người mua có nhiều lựa chọn, người mua đông lại kéo thêm người bán.
Hiệu ứng này có điều kiện. Nếu thêm người dùng nhưng nền tảng bị quá tải, tràn tin rác hoặc chất lượng giảm, giá trị có thể đi xuống. Ví dụ, khi có quá nhiều tài xế so với lượng khách, số cuốc mỗi người nhận được sẽ ít đi.
Giai đoạn đầu cũng thường khó vì chưa đủ người ở cả hai phía. Khi vượt qua ngưỡng này, platform mới có thể lớn rất nhanh.
Ưu điểm:
- Mở rộng nhanh nhờ mạng lưới các bên tham gia.
- Tiện lợi cho người dùng, mọi thứ gom vào một nơi.
- Tiết kiệm chi phí vì không phải tự làm mọi khâu.
Nhược điểm:
- Cần vốn và thời gian để xây dựng, thu hút người dùng.
- Quản trị phức tạp vì phải cân bằng lợi ích nhiều bên.
- Rủi ro phụ thuộc: khi nền tảng đổi chính sách hoặc mức chia sẻ doanh thu, người tham gia bị ảnh hưởng.
Vì thế, đừng nghĩ tham gia platform luôn mang lại thu nhập ổn định. Mọi thứ phụ thuộc vào quy định của nền tảng, và quy định đó có thể thay đổi.
Để hiểu rõ hơn các thành phần thường gắn với platform như ứng dụng, bạn có thể đọc thêm bài dưới đây.
Xem thêm về các khái niệm liên quan đến nền tảng:
Nhiều người nghĩ platform chỉ là phần mềm hoặc website, hoặc platform và ứng dụng là một. Thực ra ứng dụng chạy trên platform, còn platform cho phép bên thứ ba xây dựng thêm.
Ứng dụng thường tập trung vào một nhóm việc cụ thể, như soạn văn bản hay chỉnh ảnh. Platform đóng vai trò nền để nhiều ứng dụng và nhiều bên cùng hoạt động. Ví dụ, một app chỉnh ảnh là ứng dụng, còn Android hay App Store là platform.
Một sản phẩm có thể mang cả hai vai. Khi bạn dùng trực tiếp thì nó là ứng dụng, khi bên thứ ba xây dựng hoặc giao dịch trên đó thì nó là nền tảng.
Chạy platform là cách nói quen thuộc với xe công nghệ, như mô hình Xanh SM Platform: tài xế có xe riêng đăng ký nhận cuốc qua ứng dụng của nền tảng vận tải. Họ khác với tài xế lái xe do đơn vị vận tải cung cấp.
Cross-platform là ứng dụng hoặc công nghệ chạy được trên nhiều nền tảng, như iOS, Android và Windows. Nhà phát triển có thể dùng chung phần lớn mã nguồn, nhưng vẫn có thể phải chỉnh giao diện hoặc kiểm thử riêng cho từng hệ điều hành.
Ngoài công nghệ, platform còn là sân ga, bục đứng phát biểu, cương lĩnh của một đảng chính trị, hay kiểu giày đế dày. Khi viết, hãy dùng đúng "platform". Còn flatform là gì? Đây là một từ tiếng Anh có thật, chỉ kiểu giày đế bằng dày, nên đừng dùng nó thay cho platform. Cách viết "platfrom" mới đơn thuần là lỗi gõ.
Câu hỏi thường gặp
Nghĩa phổ biến nhất là "nền tảng", dùng cho công nghệ và kinh doanh. Trong đời sống, từ này còn chỉ sân ga, bục phát biểu hoặc cương lĩnh chính trị. Nếu bạn tìm platform tiếng anh là gì thì đây chính là từ gốc tiếng Anh. Khi dịch, hãy dựa vào ngữ cảnh câu để chọn nghĩa phù hợp.
Điểm khác nằm ở vai trò chính. Phần mềm thường phục vụ trực tiếp một nhóm nhu cầu, còn platform là nền để nhiều ứng dụng và bên thứ ba cùng hoạt động. Hai khái niệm không loại trừ nhau: Facebook vừa là ứng dụng bạn mở mỗi ngày, vừa là nền để doanh nghiệp chạy quảng cáo.
Cụm này thường chỉ tài xế có xe riêng, đăng ký nhận cuốc trên ứng dụng của nền tảng vận tải. Trước khi tham gia, bạn nên đọc kỹ điều khoản về chi phí xe, mức chia sẻ doanh thu và cách tính thưởng. Thu nhập còn phụ thuộc lượng khách và chính sách của nền tảng, nên có thể thay đổi theo thời điểm.
Đây là ứng dụng hoặc công nghệ chạy được trên nhiều nền tảng như iOS, Android, Windows. Với người dùng, điều này nghĩa là cùng một dịch vụ có thể dùng trên điện thoại lẫn máy tính. Tuy vậy, trải nghiệm trên mỗi thiết bị có thể không hoàn toàn giống nhau, vì mỗi hệ điều hành có quy định giao diện và tính năng riêng.
Nếu muốn đọc tiếp về các nền tảng đám mây, SaaS hay website, bạn có thể xem các bài dưới đây.
Xem thêm các khái niệm nền tảng công nghệ khác:
Platform là cái nền để ứng dụng chạy và nhiều bên gặp nhau, từ Android, Shopee đến Grab. Khi nắm được các thành phần, các loại và điểm khác với mô hình pipeline, bạn sẽ dễ nhận ra platform quanh mình, đồng thời hiểu vì sao nó có thể lớn nhanh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro phụ thuộc.
Nguồn tham khảo